Tekstsoorten en tekstdoelen
Tekstsoorten en tekstdoelen
Lesduur is: 45 minOnderdelen in deze les
Tekstsoorten en tekstdoelen
Open met het idee dat elke tekst is geschreven met een bedoeling. Koppel dat meteen aan herkenning: als je doel en kenmerken ziet, kun je een tekst sneller indelen.
Lesdoel
Ik kan tekstsoorten en tekstdoelen benoemen en aan kenmerken herkennen of een tekst verhalend, informerend of waarderend is.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen volgens jou bij tekstsoorten?
Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Let op woorden als verhaal, feiten, mening, uitleg, overtuigen en gebeurtenissen.
Waarom schrijven mensen teksten?
Een schrijver wil met een tekst iets bereiken bij de lezer. Dat noem je het tekstdoel.
Soms heeft een tekst één duidelijk doel. Soms heeft een tekst meer dan één doel.
Als je het tekstdoel herkent, kun je de tekstsoort beter bepalen.
Benadruk dat leerlingen niet alleen naar het onderwerp moeten kijken, maar vooral naar wat de schrijver met de lezer wil doen.
Drie tekstsoorten
In deze les gebruik je drie hoofdgroepen:
verhalende teksten
informerende teksten
waarderende teksten
Elke tekstsoort heeft eigen kenmerken en vaak ook typische tekstdoelen.
Gebruik consequent dezelfde drie termen op alle volgende slides.
Tekstsoort en tekstdoel
Wat de schrijver wil bereiken, zoals vermaken, uitleggen, overtuigen of beoordelen.
Tekstdoel
De soort tekst: verhalend, informerend of waarderend.
Tekstsoort
Laat zien dat tekstsoort en tekstdoel met elkaar samenhangen, maar niet precies hetzelfde zijn.
Snel herkennen
Let bij een tekst op:
gaat het vooral om gebeurtenissen?
staan feiten of uitleg centraal?
lees je vooral meningen of oordelen?
Zo kom je vaak snel bij de juiste tekstsoort.
Noem dit een praktische leesstrategie: gebeurtenissen = vaak verhalend, feiten = vaak informerend, meningen = vaak waarderend.
Verhalende teksten
Bij verhalende teksten staan vaak personages, gebeurtenissen en gevoelens centraal.
De lezer volgt wat er gebeurt en leeft mee met de personen in de tekst.
Maak duidelijk dat verhalende teksten niet alleen verzonnen verhalen zijn; ook persoonlijke ervaringen kunnen verhalend zijn.
Doelen van verhalende teksten
Een verhalende tekst kan verschillende doelen hebben:
de lezer vermaken
de lezer laten nadenken
persoonlijke ervaringen delen
Het verhaal staat centraal, niet alleen de feiten.
Wijs erop dat 'laten nadenken' ook bij verhalen kan horen, bijvoorbeeld bij een film of sprookje met een boodschap.
Voorbeelden van verhalende teksten
gesprek
vlog
persoonlijk verhaal
Persoonlijke ervaringen
Fictie en amusement
roman
liedje
stripverhaal
mop
sprookje
Leg uit dat een vlog of gesprek verhalend kan zijn als iemand vooral vertelt wat hij of zij heeft meegemaakt.
Kenmerken van verhalende teksten
Herken verhalende teksten aan:
wie er meedoen: personages
wat er gebeurt: gebeurtenissen
hoe het voelt: gevoelens en beleving
vaak een volgorde in de tijd
Als leerlingen twijfelen, laat ze zoeken naar een hoofdpersoon, een gebeurtenis en een beleving.
Welk tekstdoel past het best bij een verhalende tekst?
uitleggen
vermaken
beoordelen
overtuigen
De andere opties horen vooral bij informerende of waarderende teksten. Bespreek dat een verhaal ook kan laten nadenken, maar vermaken is hier het duidelijkst.
Verhalende teksten herkennen
In een verhalende tekst volg je vaak gebeurtenissen in de tijd. Je leest over personages en hun gevoelens. Zo kan een schrijver de lezer vermaken of een ervaring delen.
Alle kernwoorden komen letterlijk of bijna letterlijk uit de vorige slides over verhalende teksten.
Informerende teksten
Bij informerende teksten staan vooral feiten centraal.
De schrijver wil iets duidelijk maken over een onderwerp, zonder vooral een mening te geven of een verhaal te vertellen.
Zeg erbij dat informerende teksten soms neutraal lijken, maar nog steeds een duidelijk doel hebben: uitleggen, beschrijven of instrueren.
Doelen van informerende teksten
Een informerende tekst kan bedoeld zijn om:
zaken te beschrijven of ordenen
instructies te geven
iets te verklaren of uit te leggen
de lezer te activeren
In de meegegeven bron staat 'activeren' ook bij informerende teksten. Neem dat zo over in deze lesopbouw.
Voorbeelden van informerende teksten
Uitleg en beschrijving
verslag
werkstuk
lesboek
nieuwsbericht
gebruiksaanwijzing
recept
reclame
uitnodiging
Instructie en actie
Bespreek kort dat reclame ook informatie kan geven, maar in deze indeling vooral onder 'activeren' valt.
Kenmerken van informerende teksten
Herken informerende teksten aan:
veel feiten en uitleg
een duidelijk onderwerp
vaak deelonderwerpen in alinea's
de tekst helpt je iets begrijpen of doen
Koppel hier alvast aan onderwerp en deelonderwerpen uit de bron, zonder het te zwaar theoretisch te maken.
Welke tekst is meestal informerend?
sprookje
recensie
lesboek
stripverhaal
De distractors zijn voorbeelden van andere tekstsoorten uit de les. Bespreek waarom een lesboek vooral feiten en uitleg geeft.
Informerende teksten herkennen
Een informerende tekst gaat vaak over één duidelijk onderwerp. In de alinea's staan vaak deelonderwerpen. De schrijver gebruikt vooral feiten en uitleg, zodat de lezer iets beter kan begrijpen of doen.
Deze oefening koppelt kenmerken van informerende teksten aan onderwerp en deelonderwerpen.
Waarderende teksten
Bij waarderende teksten staan meningen centraal.
De schrijver laat merken wat hij of zij ergens van vindt en wil dat oordeel overbrengen op de lezer.
Benadruk het verschil met informerende teksten: hier is de mening geen bijzaak maar de kern.
Doelen van waarderende teksten
Een waarderende tekst heeft vaak als doel om:
de lezer te overtuigen
iets of iemand te beoordelen
Noem dat overtuigen en beoordelen vaak samen voorkomen, bijvoorbeeld in een recensie.
Voorbeelden van waarderende teksten
Beoordelen
recensie
blog
ingezonden brief
spandoek
Overtuigen
Laat leerlingen zien dat een blog waarderend is als de schrijver vooral zijn of haar mening geeft.
Kenmerken van waarderende teksten
Herken waarderende teksten aan:
duidelijke meningen
oordelen over iets of iemand
woorden die waardering laten zien, zoals positief of negatief
de schrijver probeert jouw mening te beïnvloeden
Je kunt voorbeelden geven van signaalwoorden zoals 'goed', 'zwak', 'mooi', 'teleurstellend'.
Waarderende teksten herken je vooral aan...
meningen
tijdvolgorde
instructies
personages
Tijdvolgorde en personages wijzen vaker op verhalend; instructies passen vaker bij informerend.
Waaraan zie je dat een tekst waarderend is?
Goede antwoorden noemen elementen als: mening, oordeel, positief/negatief taalgebruik, proberen de lezer te beïnvloeden, overtuigen of beoordelen.
Onderwerp, deelonderwerpen, hoofdgedachte
Bij het lezen helpen drie begrippen:
onderwerp: waar de tekst over gaat
deelonderwerpen: verschillende kanten van het onderwerp
hoofdgedachte: het belangrijkste dat de schrijver wil zeggen
Deze begrippen helpen vooral bij het begrijpen van informerende en waarderende teksten, maar kunnen ook bij andere teksten nuttig zijn.
Zo vind je het onderwerp
Het onderwerp kun je vaak samenvatten in één woord of een korte woordgroep.
Voorbeeld:
Bij een tekst over een film kan het onderwerp zijn: de film Kiddo.
Waarschuw dat het onderwerp niet hetzelfde is als de hoofdgedachte. Onderwerp is kort; hoofdgedachte is een volledige zin.
Zo herken je de hoofdgedachte
De hoofdgedachte is de belangrijkste boodschap van de tekst.
staat niet altijd letterlijk in de tekst
formuleer je in een volledige zin
past bij het tekstdoel van de schrijver
Leg uit dat je de hoofdgedachte vaak kunt afleiden uit titel, begin, slot en herhaalde punten.
Voorbeeldtekst: Kiddo
De tekst over Kiddo gaat over een Nederlandse jeugdfilm.
De schrijver beschrijft de film, vertelt iets over het verhaal en geeft duidelijk een oordeel.
Introduceer dit als voorbeeld waarin leerlingen meerdere signalen kunnen zien, maar stuur naar de dominante tekstsoort.
Waarom is Kiddo waarderend?
In de tekst staan duidelijke oordelen, zoals:
'voortreffelijke bioscoopdebuut'
'een van de beste en fijnste Nederlandse jeugdfilms in jaren'
De schrijver beoordeelt de film. Daarom is dit vooral een waarderende tekst.
Laat zien dat er ook informatie in de tekst staat, maar dat de beoordeling het belangrijkst is.
Teksten kunnen meer doelen hebben
Sommige teksten combineren doelen.
Een recensie kan bijvoorbeeld:
informeren over de inhoud
beoordelen met een mening
soms ook overtuigen om iets wel of niet te lezen of kijken
Dit voorkomt zwart-wit denken. Laat leerlingen steeds zoeken naar het hoofddoel of het sterkste kenmerk.
Van tekst naar categorie
Zo categoriseer je een tekst:
Kijk naar het tekstdoel.
Zoek naar gebeurtenissen, feiten of meningen.
Bepaal welke tekstsoort het best past:
verhalend, informerend of waarderend.
Gebruik dit als samenvattende beslisroute voor leerlingen.
Waarom is de tekst over Kiddo vooral waarderend?
door de tijdvolgorde
door de meningen
door de instructies
door de personages
Sluit aan op de voorbeeldzinnen met duidelijke oordelen zoals 'voortreffelijke' en 'beste'.
Van tekst naar categorie
Om een tekst in te delen, kijk je eerst naar het tekstdoel. Daarna zoek je naar feiten, gebeurtenissen of meningen. Zo bepaal je welke tekstsoort het best past. De hoofdgedachte is dan de belangrijkste boodschap van de tekst.
Deze oefening verbindt de samenvattende beslisroute met de begrippen onderwerp en hoofdgedachte.
Hoe kies je bij twijfel toch één tekstsoort?
Bespreek of leerlingen noemen: kijk naar hoofddoel, sterkste kenmerken, en dat een tekst meerdere doelen kan hebben maar toch in één hoofdgroep past.
Wat heb jij vandaag geleerd over tekstsoorten?
Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen concreet noemen wat ze nu beter kunnen, bijvoorbeeld tekstdoel herkennen of tekstsoorten indelen.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Reflectie zonder goed of fout. Antwoorden kunnen gaan over voorbeelden, kenmerken, het schema met gebeurtenissen-feiten-meningen of de voorbeeldtekst Kiddo.
Begrippenlijst
tekstdoel - wat een schrijver met een tekst wil bereiken
tekstsoort - de soort tekst, zoals verhalend, informerend of waarderend
verhalende tekst - tekst met personages, gebeurtenissen en gevoelens
informerende tekst - tekst waarin feiten en uitleg centraal staan
waarderende tekst - tekst waarin meningen en oordelen centraal staan
onderwerp - waar de tekst over gaat
deelonderwerpen - verschillende kanten van het onderwerp in een tekst
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
hoofdgedachte - het belangrijkste dat de schrijver over het onderwerp wil zeggen
vermaken - zorgen dat de lezer plezier heeft aan de tekst
uitleggen - iets duidelijk maken met informatie
overtuigen - proberen de mening van de lezer te beïnvloeden
beoordelen - een oordeel geven over iets of iemand
activeren - de lezer aanzetten tot iets doen
Deze slide heeft geen instructies
