Globalisering (Aardrijkskunde havo), les 1: Uitleg
WERELD · GLOBALISERING
Globalisering
Examenstof aardrijkskunde havo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
WERELD · GLOBALISERING
Globalisering
Examenstof aardrijkskunde havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B2 4b.1, 4b.2. Image credit: Frans Berkelaar / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
WERELD · GLOBALISERING
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe globalisering werkt, welke economische en culturele gevolgen het heeft en hoe het centrum en periferie aan elkaar verbindt.
Deze slide heeft geen instructies
Waar komen de spullen vandaan die je vandaag bij je hebt of aanhebt?
Laat leerlingen labels in hun kleding en op hun telefoon bekijken. Verwachte woorden: China, Bangladesh, Vietnam, India, Turkije, containerschip, internet, goedkoop, merk, fabriek. Groepeer op het bord in drie hoeken: vervoer en ict (hoe komt het hier?), productie en werk (wie maakt het en waarom daar?) en cultuur (waarom willen we overal dezelfde merken?). Dat zijn de drie blokken van deze les.
WERELD · GLOBALISERING
Wat is globalisering?
Globalisering: gebieden, bedrijven en mensen over de hele wereld raken steeds sterker met elkaar verbonden.
Het gaat om stromen van goederen, geld, informatie, mensen en ideeën.
Er is een economische kant (handel, productie) en een sociaal-culturele kant (taal, muziek, eten).
Wat op de ene plek gebeurt, heeft steeds sneller gevolgen op een andere plek.
Syllabus 4b.1: het proces van mondialisering/globalisering in economisch en sociaal-cultureel opzicht beschrijven, herkennen en verklaren. Mondialisering en globalisering zijn in de syllabus hetzelfde. Veelgemaakte fout: globalisering gelijkstellen aan alleen handel. Laat leerlingen bij elke stroom een voorbeeld uit hun eigen leven noemen.
Containerschip ONE Aquila bij de Maasmond, haven van Rotterdam, 2019
WERELD · GLOBALISERING
Tijdruimtecompressie
Door transporttechnologie kunnen mensen en goederen sneller en goedkoper over grote afstanden.
De container en grotere schepen maakten zeevervoer heel goedkoop. Vliegtuigen maakten reizen snel.
Door ict (internet, mobiele telefoon, satellieten) gaat informatie in een oogwenk de wereld rond.
Tijdruimtecompressie: afstand kost minder tijd en geld, de wereld voelt kleiner.
Syllabus: technologische ontwikkelingen op het gebied van transport van mensen en goederen maken globalisering mogelijk. De moderne zeecontainer werd in de jaren vijftig in de Verenigde Staten ingevoerd en maakte laden en lossen veel sneller en vervoer over lange afstand veel goedkoper. Veelgemaakte fout: denken dat de afstand zelf kleiner wordt. Het gaat om de reistijd en de kosten van die afstand. Image credit: Frans Berkelaar / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Containerkranen van APM Terminals op de Maasvlakte, Rotterdam
WERELD · GLOBALISERING
Integratie en concurrentie
Gebieden en samenlevingen raken meer met elkaar vervlochten: integratie.
Tegelijk gaan gebieden en groepen mensen met elkaar concurreren, bijvoorbeeld om fabrieken en banen.
De Wereldhandelsorganisatie (WTO) maakt afspraken over vrijhandel en lost handelsconflicten op.
Minder handelsbelemmeringen betekent meer handel, maar ook meer concurrentie.
Syllabus: globalisering leidt niet alleen tot integratie van gebieden en samenlevingen, maar ook tot concurrentie tussen gebieden en groepen mensen. De WTO bestaat sinds 1 januari 1995 en is de opvolger van de GATT uit 1947; China werd in 2001 lid (Wikipedia, Wereldhandelsorganisatie). Voorbeeld van concurrentie: Nederlandse textielarbeiders tegenover textielarbeiders in Azië, of havens als Rotterdam en Antwerpen die om dezelfde lading strijden. Veelgemaakte fout: denken dat de WTO een regering of een bank is. Image credit: Spielvogel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Wat is tijdruimtecompressie?
Afstanden kosten minder reistijd en geld
Afstanden tussen landen worden echt kleiner
Steden groeien over grote ruimtes uit
Er is minder ruimte door bevolkingsgroei
Goed: door transport en ict kost het overbruggen van afstand minder tijd en geld. Wie de eerste afleider kiest, neemt het woord compressie letterlijk. De derde verwart het met verstedelijking.
Vul in: motor van globalisering
Door de container werd vervoer over zee veel goedkoper en door ict gaat informatie direct de wereld rond. De WTO maakt afspraken over vrijhandel.
Veelgemaakte fout: EU invullen bij de WTO. De EU is een samenwerking van Europese landen, de WTO werkt wereldwijd.
Kledingfabriek in Bangladesh: vrouwen aan de lopende band
WERELD · GLOBALISERING
De productieketen gaat de wereld over
Een productieketen zijn alle stappen van grondstof tot product in de winkel.
Bedrijven verdelen die stappen over de wereld: ontwerp in het centrum, massaproductie waar lonen laag zijn.
Offshoring: een bedrijf verplaatst een deel van zijn productie of diensten naar het buitenland.
Global shift: een groot deel van de industrie verschuift van de oude industrielanden naar vooral Azië.
Voorbeeld: een spijkerbroek wordt in Europa ontworpen, van katoen uit Azië, in Bangladesh genaaid en via Rotterdam naar de winkel gebracht. Offshoring gaat niet alleen over fabrieken: ook klantenservice en ict-werk worden verplaatst. Veelgemaakte fout: global shift en offshoring door elkaar halen. Offshoring is wat één bedrijf doet, global shift is de verschuiving op wereldschaal die daaruit volgt. Image credit: Tareq Salahuddin / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
WERELD · GLOBALISERING
Reshoring: productie terughalen
Reshoring: een bedrijf haalt productie terug naar het eigen land of dichterbij.
Redenen: stijgende lonen in Azië, automatisering met robots en snellere levering aan klanten.
Ook lange ketens blijken kwetsbaar: bij een pandemie of een blokkade stokt de aanvoer.
Politiek speelt mee: landen willen minder afhankelijk zijn van één ander land.
Laat leerlingen de redenen sorteren op de dimensies: economie (lonen, transportkosten, automatisering), politiek (afhankelijkheid, handelsconflicten) en natuur (rampen die ketens verstoren). Veelgemaakte fout: denken dat reshoring de banen van vroeger terugbrengt. Door automatisering levert teruggehaalde productie vaak weinig banen op.
Elektronisch afval op de schroothandelsplaats Agbogbloshie in Accra (Ghana)
WERELD · GLOBALISERING
Meer welvaart, meer ongelijkheid
Economische globalisering heeft de welvaart in de wereld als geheel laten stijgen.
Tegelijk groeit de regionale ongelijkheid: sommige gebieden groeien hard, andere raken achter.
Ook de sociale ongelijkheid neemt toe: hoogopgeleiden profiteren meer dan laagbetaalde werkers.
Afwenteling in ruimte en tijd: nadelen worden verschoven naar andere gebieden of naar later.
Syllabus: economische globalisering heeft geleid tot mondiale stijging van welvaart én uitvergroting van bestaande economische ongelijkheid. Afwenteling in ruimte: vervuiling of afval komt terecht in een ander gebied, zoals elektronisch afval uit rijke landen op schroothandelsplaatsen als Agbogbloshie in Ghana (Wikipedia, Agbogbloshie). Afwenteling in tijd: de lasten komen bij latere generaties, zoals uitstoot van broeikasgassen door wereldwijd transport. Veelgemaakte fout: ongelijkheid alleen tussen landen zien, terwijl het ook binnen een land speelt. Image credit: Muntaka Chasant / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Globalisering, of waarom jouw televisie zo goedkoop is (CBS). Video van het Centraal Bureau voor de Statistiek, ruim vijf minuten. Kijkvraag vooraf: welk werk is uit Nederland verdwenen door globalisering, en wat voor werk doen we er nu voor in de plaats? Koppel het antwoord na afloop aan offshoring en global shift, en vraag welke groep werknemers erop vooruit ging en welke niet (sociale ongelijkheid).
Een Nederlandse fabriek verhuist haar productie naar Vietnam. Wat is dit?
Reshoring
Global shift
Offshoring
Tijdruimtecompressie
Goed: één bedrijf verplaatst productie naar het buitenland. Wie global shift kiest, verwart het bedrijfsniveau met de verschuiving op wereldschaal. Reshoring is precies andersom.
Geef een voorbeeld van afwenteling in ruimte.
Goed: een nadeel van productie of consumptie komt in een ander gebied terecht. Bijvoorbeeld: afgedankte elektronica uit Europa belandt in Ghana en vervuilt daar bodem en lucht; of vervuilend textielverven gebeurt in Azië voor kleding die in Nederland wordt gedragen. Verwachte fout: een voorbeeld van afwenteling in tijd geven (klimaatverandering voor later) of alleen 'vervuiling' noemen zonder de twee gebieden.
McDonald's in het station Beijing West, China, 2022
WERELD · GLOBALISERING
Culturele globalisering
Films, muziek, merken en eetgewoonten verspreiden zich over de wereld.
Amerikanisering: Amerikaanse cultuur en merken zijn overal, van fastfood tot series.
Engels is de lingua franca: de gemeenschappelijke taal in handel, wetenschap en op internet.
Tegenreactie: mensen gaan hun eigen culturele identiteit juist meer waarderen.
Syllabus: globalisering leidt tot tegenreacties zoals de herwaardering van regionale (en nationale) identiteiten. Voorbeelden van herwaardering: aandacht voor streektaal (Fries, Limburgs), regionale producten en tradities, maar ook nationalistische politiek. Veelgemaakte fout: culturele globalisering alleen als eenrichtingsverkeer vanuit de VS zien. Ook K-pop, anime en sushi verspreiden zich wereldwijd. Image credit: N509FZ / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Canary Wharf, zakendistrict van Londen met kantoren van internationale banken, 2016
WERELD · GLOBALISERING
Netwerken en wereldsteden
Mondiale netwerken van bedrijven, instellingen en migranten omspannen de wereld.
Een wereldstad is een knooppunt in die netwerken, zoals Londen, New York en Tokio.
Daar zitten hoofdkantoren, banken, beurzen en zakelijke diensten, met een grote internationale luchthaven.
Wat in een wereldstad besloten wordt, heeft gevolgen voor gebieden ver weg.
Syllabus: netwerken oefenen hun invloed uit op steden en gebieden, op sociale groepen en individuen; wereldsteden spelen een belangrijke rol. Een wereldstad is niet per se de grootste stad: het gaat om de functie als knooppunt voor bestuur, geld en informatie. Ook migranten vormen netwerken, bijvoorbeeld via geld dat ze naar familie sturen. Veelgemaakte fout: wereldstad gelijkstellen aan megastad met veel inwoners. Image credit: King of Hearts / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
De skyline van Pudong met de Shanghai Tower, Shanghai (China)
WERELD · GLOBALISERING
Centrum en (semi-)periferie
Het centrum heeft kennis, kapitaal en hoofdkantoren. De periferie levert grondstoffen en arbeid.
De semiperiferie zit ertussen: veel industrie en groeiende welvaart, zoals grote delen van China.
Door globalisering worden de gebieden sterker afhankelijk van elkaar.
Een gebied kan van positie veranderen: door global shift groeiden delen van Oost-Azië naar het centrum toe.
Syllabus 4b.2: de positie in het wereldsysteem van en de onderlinge relaties tussen een centrumgebied en een (semi-)perifeer gebied herkennen en verklaren, en de effecten van globalisering daarop. De school kiest zelf de gebieden; er is geen extra regionale kennis vereist. Gebruik het koppel dat in jullie methode staat. De indeling werkt ook op lagere schaalniveaus, bijvoorbeeld binnen een land. Veelgemaakte fout: periferie gelijkstellen aan 'arm en zonder ontwikkeling'; het gaat om de positie in het netwerk. Image credit: Ermell / Wikimedia Commons, CC0
Waarom is Londen een wereldstad?
Het heeft meer inwoners dan alle andere steden
Het is de hoofdstad van een groot koninkrijk
Het is een knooppunt voor geld, bedrijven en informatie
Het ligt precies in het midden van Europa
Goed: het gaat om de functie in mondiale netwerken. Wie de eerste afleider kiest, verwart wereldstad met megastad. Hoofdstad zijn is niet genoeg: veel hoofdsteden zijn geen wereldstad.
Zet op volgorde: globalisering en tegenreactie
Dit is de ketting van culturele globalisering naar herwaardering van culturele identiteit. Veelgemaakte fout: de tegenreactie zien als het tegenovergestelde van globalisering; het is juist een gevolg ervan.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Tijdruimtecompressie en ict
Offshoring, global shift en reshoring
Ongelijkheid en afwenteling
Cultuur, wereldsteden en centrum-periferie
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Noem één voordeel en één nadeel voor jezelf.
Goed antwoord: een voordeel (goedkope kleding en elektronica, series en muziek van overal, contact met mensen wereldwijd) en een nadeel (banen die verdwijnen, afwenteling van vervuiling, verlies van eigen cultuur). Verwachte fout: twee voordelen of een nadeel dat niet met globalisering te maken heeft.
WERELD · GLOBALISERING
Begrippen (1/2)
tijdruimtecompressie: door transport en ict kost afstand minder tijd en geld
productieketen: alle stappen van grondstof tot eindproduct, vaak verspreid over de wereld
offshoring: een bedrijf verplaatst productie of diensten naar het buitenland
global shift: verschuiving van industrie van oude industrielanden naar vooral Azië
reshoring: een bedrijf haalt productie terug naar het eigen land of dichterbij
Deze slide heeft geen instructies
WERELD · GLOBALISERING
Begrippen (2/2)
afwenteling in ruimte en tijd: nadelen verschuiven naar een ander gebied of naar later
Wereldhandelsorganisatie (WTO): organisatie die afspraken maakt over vrije wereldhandel en handelsconflicten
amerikanisering: verspreiding van Amerikaanse cultuur en merken over de wereld
lingua franca: gemeenschappelijke taal tussen mensen met een andere moedertaal, nu het Engels
wereldstad: knooppunt in mondiale netwerken van bedrijven, geld en informatie
Deze slide heeft geen instructies
