Teksten begrijpen

• newEditor
• Nederlands
• MBO
• Studiejaar 1

Teksten begrijpen

Open de les met het idee dat leerlingen niet alleen lezen wat er staat, maar ook leren kijken naar hoe en waarom een tekst is geschreven.

Lesdoel

Ik kan een tekst analyseren door de tekstsoort, feiten en meningen, het standpunt, de bedoeling, drogredenen, objectieve taal en meningvormende taal te herkennen.

Tekstsoorten

Een tekstsoort laat zien wat voor soort tekst je leest.

Veelvoorkomende tekstsoorten:

• informatieve tekst — geeft informatie

• betogende tekst — wil overtuigen

• beschouwende tekst — bekijkt meerdere kanten

Benadruk dat tekstsoort en bedoeling vaak met elkaar samenhangen, maar niet altijd precies hetzelfde zijn.

Voorbeelden van tekstsoorten

• Informatief: Bonaire heeft ongeveer 25.000 inwoners.

• Betogend: Studenten zouden minder huiswerk moeten krijgen.

• Beschouwend: Thuiswerken heeft voordelen, maar ook nadelen.

Nog meer tekstsoorten

Andere veelvoorkomende tekstsoorten:

• activerende tekst — zet aan tot actie

• instructieve tekst — legt uit hoe je iets doet

• amuserende tekst — wil vermaken

Doel per tekstsoort

• informatief → informeren

• betogend → overtuigen

• beschouwend → laten nadenken

• activerend → aanzetten tot actie

• instructief → uitleggen hoe iets moet

• amuserend → vermaken

Laat leerlingen zien dat ze bij elke tekst eerst kunnen vragen: wat wil de schrijver met mij als lezer bereiken?

Welke tekstsoort wil de lezer vooral overtuigen?

A

amuserend

B

betogend

C

instructief

D

beschouwend

Beschouwend laat meerdere kanten zien; betogend stuurt naar één standpunt.

Tekstsoorten en doelen

Een informatieve tekst geeft vooral informatie. Een betogende tekst wil de lezer overtuigen. Een activerende tekst zet de lezer aan tot actie.

informatieve tekst

betogende tekst

activerende tekst

beschouwende tekst

amuserende tekst

instructieve tekst

Alle begrippen komen letterlijk uit de voorgaande slides terug.

Feit of mening?

Een feit kun je controleren.

Je kunt nagaan of het waar of niet waar is.

Een mening is wat iemand ergens van vindt.

Een mening kun je niet zomaar controleren.

Voorbeelden van feit en mening

• Bonaire ligt in het Caribisch gebied. → feit

• Bonaire is het mooiste eiland van het Caribisch gebied. → mening

Maak duidelijk dat een zin met een mening soms ook feiten kan bevatten, maar dat het waarderende deel de zin subjectief maakt.

Hoe herken je een mening?

Signaalwoorden bij een mening:

• ik vind

• volgens mij

• ik denk

• naar mijn mening

• woorden als goed, slecht, mooi, saai, beter

Mening zonder signaalwoord

Een mening begint niet altijd met ik vind.

Lessen van 90 minuten zijn veel te lang.

Ook dit is een mening.

Veel leerlingen denken dat alleen zinnen met 'ik vind' meningen zijn. Corrigeer die misvatting hier expliciet.

Wat is een standpunt?

Een standpunt is de mening van iemand over een onderwerp.

Je kunt een standpunt vaak in één zin opschrijven.

Voorbeeld:

Onderwerp: sociale media

Standpunt: Sociale media doen meer kwaad dan goed.

Onderwerp en standpunt

Let op het verschil:

• Onderwerp → waar gaat de tekst over?

• Standpunt → wat vindt de schrijver daarvan?

De schrijver is vaak voor of tegen iets.

Standpunt en argument

Een schrijver geeft vaak argumenten bij een standpunt.

Standpunt: Studenten moeten hun telefoon tijdens de les wegleggen.

Argument: Studenten kunnen zich dan beter concentreren.

Schema van redeneren

Standpunt → wat vindt de schrijver?

Argument → waarom vindt de schrijver dat?

Bij begrijpend lezen helpt dit schema om snel te zien hoe een tekst is opgebouwd.

Gebruik hier eventueel een eenvoudig voorbeeld uit de klas, zoals schoolregels of huiswerk.

Wat is een mening?

A

een controleerbaar feit

B

een soort tekst

C

wat iemand vindt

D

een bewezen argument

Toets het kernverschil: controleerbaar versus wat iemand ervan vindt.

Feit, standpunt en argument

Een feit kun je controleren. Een standpunt is wat de schrijver van een onderwerp vindt. Een argument geeft aan waarom de schrijver dat vindt.

feit

standpunt

argument

bedoeling

tekstsoort

mening

Laat leerlingen goed onderscheiden wat controleerbaar is en wat een reden geeft.

Wat is het verschil tussen onderwerp en standpunt?

Verwacht in het antwoord beide elementen: onderwerp = waar de tekst over gaat; standpunt = wat de schrijver daarvan vindt.

De bedoeling van de schrijver

De bedoeling is wat de schrijver met de tekst wil bereiken.

Vraag jezelf af:

Waarom heeft de schrijver deze tekst geschreven?

Mogelijke bedoelingen

Een schrijver kan willen:

• informeren

• overtuigen

• activeren

• vermaken

Voorbeelden van bedoeling

• Tekst over suiker in frisdrank → informeren

• Waarom frisdrank ongezond is → overtuigen

• Minder frisdrank drinken → activeren

• Een grappig verhaal → vermaken

Bedoeling herkennen

Kijk naar de formulering:

• Drink iedere dag 1,5 liter water. → informeren

• Iedereen zou meer water moeten drinken. → overtuigen

• Bestel nu onze nieuwe waterfles! → activeren

Benadruk dat één onderwerp verschillende bedoelingen kan hebben, afhankelijk van de formulering.

Wat is de bedoeling van: 'Bestel nu onze nieuwe waterfles!'?

A

vermaken

B

informeren

C

activeren

D

beschouwen

De formulering roept direct op tot handelen.

Welke aanwijzing helpt jou het meest om de bedoeling te herkennen?

1

signaalwoorden

2

toon

3

onderwerp

4

werkwoorden

Wat is een drogreden?

Een drogreden is een argument dat niet goed klopt, maar wel overtuigend klinkt.

De schrijver of spreker gebruikt dan een truc om jou te overtuigen.

Het is niet altijd een leugen, maar de redenering is niet logisch of niet eerlijk.

Voorbeeld van een drogreden

Iedereen vindt deze film goed, dus het is een goede film.

Dat klopt niet automatisch.

Veel mensen kunnen iets goed vinden, maar dat is nog geen echt bewijs.

Laat zien dat populariteit niet hetzelfde is als kwaliteit. Dit bereidt leerlingen voor op bezwerende formule en generalisatie.

1. Cirkelredenering

Bij een cirkelredenering wordt een mening gebruikt als bewijs voor diezelfde mening.

Voorbeeld:

Deze regel is goed, omdat het een goede regel is.

Cirkelredenering herkennen

De redenering draait in een rondje.

Vraag jezelf af:

Geeft de schrijver echt een reden?

Of zegt hij eigenlijk:

Het is zo, omdat het zo is.

2. Dooddoener

Een dooddoener is een antwoord of argument waarmee iemand een discussie snel wil stoppen.

Er wordt geen echte reden gegeven.

Voorbeeld:

Omdat ik het zeg.

Dooddoener herkennen

Veelvoorkomende formuleringen:

• Omdat het zo is.

• Omdat ik het zeg.

• Dat weet iedereen.

• Zo zijn de regels nu eenmaal.

3. Deskundigheidsargument

Bij een deskundigheidsargument zegt iemand:

Het is waar, want een deskundige zegt het.

Dat is niet automatisch bewijs.

Wanneer is dit een drogreden?

Het wordt een drogreden als iemand alleen verwijst naar een expert.

Vraag dan:

• Wie is die deskundige?

• Is die persoon echt expert op dit gebied?

• Is er ook bewijs of onderzoek?

Maak onderscheid tussen een deskundige met uitleg en een losse verwijzing naar gezag zonder onderbouwing.

4. Bezwerende formule

Een bezwerende formule klinkt sterk en overtuigend, maar geeft geen bewijs.

Voorbeeld:

Iedereen weet dat deze school de beste is.

Signaalwoorden bij bezwering

Woorden die vaak voorkomen:

• iedereen weet

• natuurlijk

• overduidelijk

• het spreekt voor zich

• zonder twijfel

5. Generalisatie

Bij een generalisatie trekt iemand een algemene conclusie uit te weinig voorbeelden.

Voorbeeld:

Ik had één slechte ervaring met een taxichauffeur. Taxichauffeurs zijn onbetrouwbaar.

Generalisatie herkennen

Let op woorden zoals:

• altijd

• nooit

• iedereen

• niemand

• alle

Vraag jezelf af: zijn er genoeg voorbeelden?

6. Op de man spelen

Bij op de man spelen reageert iemand niet op het argument, maar valt hij de persoon aan.

Voorbeeld:

Jouw mening klopt niet. Je bent pas 19 jaar.

Op de man spelen herkennen

De discussie gaat dan niet meer over het onderwerp.

Vraag jezelf af:

• Reageert iemand op het argument?

• Of valt iemand de persoon aan?

7. Woorden in de mond leggen

Bij woorden in de mond leggen doet iemand alsof een ander iets heeft gezegd of bedoeld, terwijl dat niet zo is.

Daarna reageert hij op die verdraaide uitspraak.

Voorbeeld van verdraaien

Persoon A: We moeten misschien minder auto's gebruiken.

Persoon B: Jij wilt dus dat niemand meer een auto mag hebben!

Persoon B maakt het standpunt extremer.

De 7 drogredenen op een rij

• cirkelredenering — mening als bewijs voor zichzelf

• dooddoener — geen echte reden

• deskundigheidsargument — expert zonder bewijs

• bezwerende formule — sterke woorden zonder bewijs

• generalisatie — te weinig voorbeelden

• op de man spelen — aanval op de persoon

• woorden in de mond leggen — standpunt verdraaien

Deze samenvattingsslide kan dienen als overzicht voordat je verdergaat naar het toepassen in teksten.

Handige controlevragen

Als je een tekst leest, vraag jezelf af:

• Geeft de schrijver echt een argument?

• Is het argument logisch?

• Is er echt bewijs?

• Wordt één voorbeeld gebruikt voor een hele groep?

• Wordt een persoon aangevallen?

Noem eventueel ook de laatste twee controles mondeling: wordt iemand verkeerd weergegeven, en wordt alleen naar een deskundige verwezen?

Welke drogreden zie je in: 'Omdat ik het zeg.'?

A

dooddoener

B

generalisatie

C

cirkelredenering

D

op de man

Een dooddoener stopt de discussie zonder echte reden.

Drogredenen herkennen

Bij een generalisatie trekt iemand een grote conclusie uit te weinig voorbeelden. Bij op de man spelen valt iemand de persoon aan. Bij woorden in de mond leggen wordt een standpunt verdraaid.

generalisatie

op de man spelen

woorden in de mond leggen

bezwerende formule

dooddoener

deskundigheidsargument

Deze drie worden vaak door elkaar gehaald; benadruk het onderscheid tussen aanval, overdrijving en te snelle conclusie.

Waarom is een drogreden lastig te herkennen?

Een goed antwoord noemt dat een drogreden overtuigend kan klinken, maar geen logisch of eerlijk argument geeft.

Objectief

Objectief betekent:

zonder je eigen mening te geven.

Je geeft vooral controleerbare informatie.

Voorbeeld:

De les begint om 9.00 uur en duurt 90 minuten.

Subjectief

Het tegenovergestelde van objectief is subjectief.

Dan geef je je eigen mening, gevoel of beoordeling.

Voorbeeld:

De les begint veel te vroeg en duurt veel te lang.

Objectief en subjectief

Onthoud:

• objectief = feiten

• subjectief = mening of gevoel

Bij begrijpend lezen helpt dit om toon en bedoeling beter te herkennen.

Wat is meningvormend?

Een tekst is meningvormend als hij invloed probeert te hebben op wat jij ergens van vindt.

De schrijver wil dat jij anders gaat denken over een onderwerp.

Voorbeeld van meningvormend

In een meningvormende tekst kan informatie staan, maar de schrijver stuurt ook jouw oordeel.

Voorbeeld:

Jongeren slapen minder door sociale media. Daarom zouden zij hun telefoon 's avonds vaker moeten wegleggen.

Meningvormend of niet?

• In Nederland zijn er ongeveer 18 miljoen inwoners. → niet meningvormend

• Nederlanders zouden minder vaak de auto moeten gebruiken. → wel meningvormend

Alles bij elkaar

Bij elke tekst kun je kijken naar:

• tekstsoort

• feit of mening

• standpunt

• bedoeling

• drogreden

• objectief of subjectief

• meningvormend of niet

Verbind hier alle onderdelen expliciet aan elkaar: samen vormen ze een vaste leesaanpak.

Zo lees je kritischer

Stel jezelf steeds deze drie vragen:

Wat zegt de schrijver?

Wat vindt de schrijver?

Waarom schrijft de schrijver dit?

Dit is de kern van de les. Laat leerlingen dit zien als een vaste denktruc bij elke tekst.

Welke zin is vooral objectief?

A

Deze les is veel te lang.

B

De les is saai en traag.

C

De les duurt 90 minuten.

D

Deze les begint veel te vroeg.

Objectief = controleerbare informatie zonder oordeel.

Laatste begrippen samen

Een tekst is objectief als hij vooral feiten geeft. Een tekst is subjectief als de schrijver een oordeel geeft. Een tekst is meningvormend als hij invloed wil hebben op wat jij vindt.

objectief

subjectief

meningvormend

informatief

beschouwend

activerend

Hier komen toon en doel samen: feiten, oordeel en beïnvloeding.

Wat neem jij mee uit deze les?

Welk onderdeel vond jij het lastigst?

Welke vraag ga jij voortaan bij elke tekst stellen?

Begrippenlijst

feit - iets wat je kunt controleren

mening - wat iemand ergens van vindt

standpunt - de mening van de schrijver over een onderwerp

argument - een reden waarom iemand iets vindt

bedoeling - wat de schrijver wil bereiken

drogreden - een argument dat logisch lijkt, maar niet klopt

objectief - zonder eigen mening, gebaseerd op feiten

Begrippenlijst

subjectief - met een eigen mening, gevoel of beoordeling

meningvormend - proberen invloed te hebben op jouw mening

tekstsoort - het soort tekst en het doel van de tekst

informatieve tekst - tekst die vooral informatie geeft

betogende tekst - tekst die de lezer wil overtuigen

beschouwende tekst - tekst die een onderwerp van meerdere kanten bekijkt

activerende tekst - tekst die de lezer aanzet tot actie

Begrippenlijst

instructieve tekst - tekst die uitlegt hoe je iets moet doen

amuserende tekst - tekst die de lezer wil vermaken

cirkelredenering - een redenering waarbij de conclusie als bewijs wordt herhaald

dooddoener - uitspraak die een discussie stopt zonder echte reden

deskundigheidsargument - verwijzing naar een expert als enig bewijs

bezwerende formule - sterke woorden gebruiken zonder echt bewijs

generalisatie - een algemene conclusie trekken uit te weinig voorbeelden

Begrippenlijst

op de man spelen - de persoon aanvallen in plaats van het argument

woorden in de mond leggen - doen alsof iemand iets heeft gezegd wat niet zo is