Koppelteken en weglatingsstreepje
Koppelteken en weglatingsstreepje
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
Koppelteken en weglatingsstreepje
Open met het verschil tussen twee functies van hetzelfde liggende streepje: koppelen en weglaten. Maak duidelijk dat de les draait om juist schrijven en overzicht in woorden.
Leerdoel
Ik kan uitleggen wanneer ik een koppelteken en wanneer ik een weglatingsstreepje gebruik.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen volgens jou bij een streepje in een woord?
Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Verwachte soorten antwoorden: koppelen, samenstelling, afkorting, plaatsnaam, duidelijkheid, weglaten.
Eén streepje, twee functies
Het liggende streepje gebruik je op twee manieren:
als koppelteken: het verbindt woorddelen
als weglatingsstreepje: het vervangt een weggelaten woorddeel
Voorbeelden:
gala-avond
in- en uitvoer
Benadruk dat het teken er hetzelfde uitziet, maar dat de functie anders is. Laat leerlingen steeds bedenken: verbind ik iets of laat ik iets weg?
Koppelteken voor overzicht
Je gebruikt een koppelteken in samenkoppelingen die anders moeilijk leesbaar worden.
Voorbeelden:
vergeet-mij-nietjes
heen-en-weer
kop-en-schotel
doe-het-zelfzaak
Leg uit dat het koppelteken hier helpt om de delen van het woord snel te herkennen. Zonder streepjes wordt de woordgroep onoverzichtelijk.
Botsende klinkers
Soms komen twee klinkers naast elkaar te staan die je ook als één klank zou kunnen lezen. Dan gebruik je een koppelteken.
Voorbeelden:
camera-instelling
cadeau-idee
mee-eter
milieu-inspecteur
Noem de term botsende klinkers. Geef ook een paar uitzonderingen uit de bron: politieacademie, rijexamen, adoptieouder, koffieautomaat.
Bij letters, cijfers en afkortingen
Je gebruikt een koppelteken bij:
letters en cijfers: A5-formaat, A3-formaat
afkortingen: mbo-niveau, vwo-diploma
tekens: $-teken
na Sint, sint of St: Sint-Nicolaas, sint-bernardshond
Maar:
pincode, simkaart
Leg uit dat sommige afkortingen als gewoon woord worden uitgesproken. Dan schrijf je meestal geen koppelteken, zoals bij pincode en simkaart.
Aardrijkskundige namen
Gebruik een koppelteken bij aardrijkskundige namen en afleidingen daarvan.
Voorbeelden:
’s-Gravenhage
Zuid-Scharwoude
Nieuw-Vennep
Noord-Italië
West-Afrikaan
Amsterdam-Noord
Wijs erop dat dit niet alleen voor plaatsnamen geldt, maar ook voor woorden die daarvan zijn afgeleid, zoals Zuid-Amerikaan of West-Afrikaan.
Waarom staat er een koppelteken in cadeau-idee?
Vanwege botsende klinkers
Door een aardrijkskundige naam
Omdat idee Engels is
Door een heel woord weg te laten
Toetst de regel van botsende klinkers. Afleiders komen uit andere behandelde regels: aardrijkskundige namen, leenwoorden en weglatingsstreepje.
Koppelteken herkennen
Je gebruikt een koppelteken in samenkoppelingen die anders onoverzichtelijk worden, zoals heen-en-weer. Ook bij botsende klinkers schrijf je een streepje, zoals in camera-instelling. Bij een plaatsnaam als Noord-Italië hoort ook een koppelteken.
Alle voorbeelden komen uit het eerste blok: overzicht, botsende klinkers en aardrijkskundige namen.
Vaste voorvoegsels
Sommige voorvoegsels krijgen altijd een koppelteken in samenstellingen.
Voorbeelden:
aspirant-agent
adjunct-directeur
bijna-doelpunt
kandidaat-notaris
non-actief
oud-leerling
Noem de reeks uit de bron: adjunct-, aspirant-, bijna-, ex-, interim-, kandidaat-, leerling-, niet-, non-, oud-. Het gaat om vaste spellingafspraken.
Hoofdletters en gelijkwaardige delen
Je gebruikt een koppelteken:
als het tweede deel met een hoofdletter begint:
pro-Europees, anti-Amerika, on-Nederlands, pro-Russisch
in samenstellingen van gelijkwaardige woorden:
paars-groen, trainer-coach, rood-wit-blauw, bar-discotheek
Leg bij gelijkwaardige woorden uit dat beide delen even belangrijk zijn. Het ene deel zegt dus niet iets over het andere, maar ze staan naast elkaar.
Nog een geval: Engelse leenwoorden
In sommige leenwoorden uit het Engels gebruik je een koppelteken als het tweede deel een voorzetsel is.
Voorbeelden:
burn-out
play-off
Dit is een aparte spellingafspraak binnen samenstellingen.
Houd dit klein en concreet: leerlingen hoeven vooral te herkennen dat deze woorden met koppelteken worden geschreven.
Welk woord is goed gespeld?
sim-kaart
pincode
mbo niveau
Sint Nicolaas
pincode is correct omdat de afkorting als woord wordt uitgesproken. De andere opties missen juist een koppelteken of hebben het onterecht.
Welke regel vind jij tot nu toe het lastigst?
Afkortingen
Voorvoegsels
Hoofdletters
Gelijkwaardige woorden
Deze slide heeft geen instructies
Regels uit blok 2
Bij vaste voorvoegsels schrijf je een koppelteken, zoals in oud-leerling. Ook als het tweede deel met een hoofdletter begint, gebruik je een streepje, zoals in pro-Europees.
Controleert de kern van blok 2: vaste voorvoegsels en hoofdletters in samenstellingen.
Wat is een weglatingsstreepje?
Een weglatingsstreepje gebruik je als een deel van een woord niet wordt herhaald.
Voorbeelden:
in- en uitvoer = invoer en uitvoer
op- en aanmerkingen = opmerkingen en aanmerkingen
kerstbomen en -ballen = kerstbomen en kerstballen
Benadruk dat je met het streepje laat zien welk woorddeel ontbreekt. Het voorkomt onnodige herhaling.
Wanneer mag het wel en niet?
Wel bij een deel van een woord:
krantenverkopers en -bezorgers
zon- en feestdagen
Niet bij een heel woord:
hoge en lage cijfers
Daar gebruik je dus géén weglatingsstreepje.
Laat het verschil scherp zien: bij hoge en lage cijfers laat je geen woorddeel uit hetzelfde samengestelde woord weg, maar een heel zelfstandig woord.
Zo kies je de juiste vorm
Denk stap voor stap:
Verbind ik woorddelen? → gebruik een koppelteken
Laat ik een woorddeel weg? → gebruik een weglatingsstreepje
Laat ik een heel woord weg? → geen weglatingsstreepje
Zo voorkom je veel spelfouten.
Dit is de samenvattende beslisregel van de les. Laat eventueel teruggrijpen op voorbeelden van eerdere slides.
Wanneer gebruik je een weglatingsstreepje?
Bij een heel woord
Bij botsende klinkers
Bij een weggelaten woorddeel
Bij een Engelse term
Laat leerlingen het verschil maken tussen koppelteken en weglatingsstreepje.
De juiste keuze
Een weglatingsstreepje gebruik je als een deel van een woord niet wordt herhaald, zoals in in- en uitvoer. Laat je een heel woord weg, dan gebruik je geen weglatingsstreepje.
Sluit aan op de beslisregel van de samenvattingsslide: verbinden, woorddeel weglaten of heel woord weglaten.
Welke regel uit deze les ga jij het best onthouden?
Bespreek welke beslisregel leerlingen echt onthouden. Goede antwoorden noemen bijvoorbeeld: koppelteken bij verbinden, weglatingsstreepje bij weggelaten woorddeel, geen streepje bij een heel woord.
Wat hielp jou het meest om dit onderwerp te begrijpen?
Gebruik dit als metacognitieve terugblik. Laat leerlingen benoemen wat hielp: voorbeelden, stappenplan, verschil tussen functies, oefenen met woorden.
Welk onderdeel vond jij nog lastig?
Peil waar nog verwarring zit. Mogelijke punten: botsende klinkers, pincode/simkaart als uitzonderingen, verschil tussen woorddeel en heel woord.
Begrippenlijst
koppelteken - liggend streepje dat woorddelen met elkaar verbindt
weglatingsstreepje - liggend streepje dat een weggelaten woorddeel vervangt
samenstelling - woord dat uit twee of meer delen is opgebouwd
samenkoppeling - combinatie van woorddelen die met streepjes overzichtelijker wordt
botsende klinkers - klinkers naast elkaar die je verkeerd of dubbel kunt lezen
afkorting - verkorte vorm van een woord of woordgroep
gelijkwaardige woorden - woorden in een samenstelling die even belangrijk zijn
Deze slide heeft geen instructies
