Kwaadaardige aandoeningen deel 2
Ondersteunende zorg bij kanker
Lesduur is: 60 minOnderdelen in deze les
Ondersteunende zorg bij kanker
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan uitleggen hoe ondersteunende medicatie en farmaceutische begeleiding helpen bij de behandeling van kanker.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan ondersteunende zorg bij kanker?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte thema’s: pijnstilling, misselijkheid, begeleiding, bijwerkingen, apotheek, bloedcellen.
Bloedgroeifactoren: waarom?
Oncolytica remmen vaak ook de aanmaak van belangrijke bloedcellen
Daardoor kan de afweer dalen en kan herstel te langzaam verlopen
Een volgende behandeling kan soms pas doorgaan bij voldoende bloedcellen
Bloedgroeifactoren kunnen dit herstel in sommige gevallen versnellen
Benadruk dat deze middelen niet de kanker zelf behandelen, maar het lichaam ondersteunen tijdens de behandeling.
Wat doen hematopoëtische groeifactoren?
Ze stimuleren de bloedcelaanmaak en kunnen de functie van bepaalde bloedcellen versterken. Daardoor wordt de afweer van het lichaam beter ondersteund tijdens de oncologische behandeling.
Deze slide heeft geen instructies
Toepassingen en voorwaarden
Ingezet om herstel van bloedcellen na behandeling te ondersteunen
Ook gebruikt bij nierdialysepatiënten met anemie door chronische nierinsufficiëntie
Het zijn kostbare middelen door de bereidingswijze
De apotheek controleert vooraf of aan de vergoedingsvoorwaarden is voldaan
Toestemming alleen bij een duidelijke indicatie en behandeling door een specialist
Deze slide heeft geen instructies
Voorbeelden en bijwerkingen
Preparaten
epoëtine
darbepoëtine
filgrastim
Meest voorkomende bijwerkingen
hypertensie
overgevoeligheid
pijn op de injectieplaats
Laat studenten de namen vooral herkennen; uitgebreide farmacologie is hier niet nodig.
Waarom worden bloedgroeifactoren bij kanker ingezet?
Om metastasen te remmen
Om bloedherstel te versnellen
Om misselijkheid te stoppen
Om tumorpijn te verdoven
Toetst het kerninzicht: deze middelen ondersteunen herstel van bloedcellen, maar behandelen de kanker zelf niet.
Vul de juiste woorden in
Bloedgroeifactoren stimuleren de bloedcelaanmaak en kunnen zo het herstel van bloedcellen versnellen. Voor aflevering controleert de apotheek of aan de vergoedingsvoorwaarden is voldaan. Voorbeelden van deze middelen zijn epoëtine, darbepoëtine en filgrastim.
Alle begrippen komen letterlijk uit de voorgaande slides.
Pijn bij kanker
Kanker en pijn worden vaak aan elkaar gekoppeld, maar pijn is niet altijd aanwezig
Pijn ontstaat meestal pas wanneer er metastasen zijn
Er bestaat geen aparte soort 'kankerpijn'
Het gaat om gewone pijn, maar de beleving kan anders zijn
Corrigeer hier een veelvoorkomende misvatting: kanker betekent niet automatisch voortdurend pijn.
Hoe ontstaat deze pijn?
Druk van de tumor op zenuwen, zenuwknopen of bloedvaten
Ingroei van de tumor in deze structuren
Beschadiging van steunweefsels
Ontstekingen die hiermee samengaan
Deze slide heeft geen instructies
Pijnbeleving telt mee
Naast pijnprikkels spelen ook emotionele factoren mee:
onzekerheid over ziekte en behandeling
beperkte levensverwachting
toenemende vereenzaming
De manier waarop iemand pijn beleeft, is belangrijk voor de behandeling.
Leg uit dat pijnbehandeling daarom meer is dan alleen een geneesmiddel kiezen.
Doel van pijnbestrijding
Het doel is dat het leven van de patiënt in de eigen omgeving zo goed mogelijk verloopt
De keuze van behandeling gebeurt in overleg met de patiënt
Niet-medicamenteuze mogelijkheden zijn er ook, zoals radiotherapie, zenuwblokkade en acupunctuur
Goede voorlichting over doel, bereik en bijwerkingen is onmisbaar
Deze slide heeft geen instructies
Algemene uitgangspunten
Pijnbestrijding bij kanker gebeurt regelmatig en preventief
Dus niet alleen 'zo nodig'
Tijdstippen van inname en dosering worden samen met de patiënt vastgesteld
De toediening moet passen bij het moment waarop de pijn het hevigst is
Gebruik het voorbeeld uit de bron: bij hevige pijn rond bedtijd moet toediening 1–2 uur eerder plaatsvinden.
Afstemmen op de patiënt
Niemand voelt de pijn zoals de patiënt zelf. Daarom is overleg over effect, bijwerkingen en dosering essentieel. Alleen met goede voorlichting kan de patiënt mee beslissen over de pijnbestrijding.
Deze slide heeft geen instructies
Welke uitspraak over pijn bij kanker klopt?
Pijn is altijd aanwezig
Er bestaat aparte kankerpijn
Pijn ontstaat vaak bij metastasen
Pijn komt alleen door emoties
De afleiders sluiten aan bij veelvoorkomende misvattingen uit dit blok.
Waarom is overleg met de patiënt zo belangrijk bij pijnbestrijding?
Bespreek dat goede antwoorden deze elementen bevatten: regelmatig en preventief geven, niet alleen zo nodig; afstemmen op moment van hevigste pijn; overleg met de patiënt over effect, bijwerkingen en dosering.
Pijnbestrijdingsschema
Stap 1: niet-opioïd, zoals acetylsalicylzuur, paracetamol of een NSAID
Stap 2: codeïne of tramadol toevoegen aan stap 1
Stap 3: een opioïd, zoals fentanyl, morfine of oxycodon, gecombineerd met een laxans
Stap 4: overstappen op parenterale opioïdtoediening
Noem dat artsen meestal zo lang mogelijk kiezen voor orale of rectale toediening.
Aanvullende medicatie
Bijwerkingen van analgetica zijn soms met andere geneesmiddelen te behandelen
Soms worden ook antipsychotica, slaapmiddelen, antidepressiva, anxiolytica of anti-epileptica gebruikt
Angst voor verslaving staat hier meestal niet centraal; gewenning kan wel optreden
Deze slide heeft geen instructies
Maak het schema compleet
Bij pijnbestrijding bij kanker worden middelen preventief gebruikt en dus niet alleen zo nodig. In stap 2 wordt codeïne of tramadol toegevoegd. In stap 3 volgt een opioïd, gecombineerd met een laxans.
Let op dat studenten het verschil zien tussen het gebruiksprincipe en de stappen in het schema.
Palliatieve zorg
Bij ongeveer 70% van de patiënten met vergevorderde kanker ontstaan ernstige pijnklachten
Als genezing niet meer mogelijk is, wordt gestreefd naar de patiënt zo goed mogelijk pijnvrij te krijgen
Palliatieve zorg is gericht op verzachting of verlichting
Deze slide heeft geen instructies
Als gewone pijnstilling tekortschiet
Soms werkt de gebruikelijke pijnstilling niet voldoende
Of de bijwerkingen zijn te ernstig
Dan kunnen geneesmiddelen, bijvoorbeeld opiaten, via een pompsysteem worden toegediend
De cassette voor dit systeem wordt in de apotheek aseptisch bereid
Deze slide heeft geen instructies
Palliatieve sedatie
Als de pijn niet meer draaglijk is, kan aan de pomp ook een slaapmiddel zoals midazolam worden toegevoegd. Bij palliatieve sedatie maakt de patiënt het lijden niet meer bewust mee. Dit wordt altijd zorgvuldig besproken met de patiënt en de naasten.
Benadruk het verschil tussen symptoomverlichting en levensbeëindiging; de bron beschrijft hier palliatieve sedatie.
Wanneer kan palliatieve sedatie in beeld komen?
Bij elke start van chemotherapie
Als pijn niet draaglijk is
Bij lichte injectiepijn
Als misselijkheid afneemt
Koppel terug naar midazolam, pompsysteem en zorgvuldig overleg met patiënt en naasten.
Wat vind jij het belangrijkste uitgangspunt in dit blok?
Pijnvrij mogelijk
Goed overleg
Bijwerkingen beperken
Zorgvuldig bespreken
Deze slide heeft geen instructies
Misselijkheid en braken bij kanker
Misselijkheid en braken komen bij kanker en de behandeling ervan regelmatig voor
De oorzaak kan liggen in het kankerproces zelf
Ook uitzaaiingen, operatie, opiaten, chemotherapie en radiotherapie kunnen de oorzaak zijn
Daarom worden vaak krachtig werkende anti-emetica gebruikt
Deze slide heeft geen instructies
Eerste keuze anti-emetica
Vaak wordt gestart met domperidon of metoclopramide
Om het effect te versterken kunnen corticosteroïden worden toegevoegd
Voorbeelden zijn prednis(ol)on en dexamethason
Deze slide heeft geen instructies
Bij ernstige kans op braken
Vooral sommige oncolytica en ook radiotherapie kunnen ernstig braken veroorzaken
Dan wordt vaak al profylactisch een anti-emeticum gegeven
Als dat niet genoeg is, worden sterkere middelen ingezet
Deze slide heeft geen instructies
5-HT3-receptorantagonisten
Werken via het centraal zenuwstelsel
Voorbeelden: ondansetron en granisetron
Belangrijkste bijwerking: hoofdpijn
Dexamethason versterkt de werking van deze middelen
Deze slide heeft geen instructies
Welk middel hoort bij de 5-HT3-receptorantagonisten?
Ondansetron
Domperidon
Tramadol
Filgrastim
Domperidon is een plausibele afleider omdat het ook een anti-emeticum is, maar geen 5-HT3-receptorantagonist.
Vul de anti-emetica aan
Bij misselijkheid en braken wordt vaak gestart met domperidon of metoclopramide. Bij ernstige kans op braken kan al profylactisch een anti-emeticum worden gegeven. Sterkere middelen zoals ondansetron werken via het centraal zenuwstelsel. Een belangrijke bijwerking is hoofdpijn.
Controleert zowel eerste keuze als escalatie bij ernstiger braken.
Farmaceutische patiëntenzorg
Kanker grijpt diep in op het leven van patiënt en naasten
Ook na genezing of langdurige overleving wordt het leven vaak niet meer zoals vroeger
Voor andere geneesmiddelen dan oncolytica komt de patiënt of familie vaak in de openbare apotheek
De apotheek wordt dan een belangrijke zorgverlener
Deze slide heeft geen instructies
Rol van de apotheek
Vooral in het laatste stadium kan het contact met de familie intensief zijn
Goede begeleiding is belangrijk bij deze kwetsbare patiëntengroep
Hiervoor is een FPZ-standaard Kanker ontwikkeld met achtergrondinformatie en aanbevelingen
FPZ staat voor farmaceutische patiëntenzorg; noem dit mondeling als toelichting.
Medicatiebewaking bij kanker
Contra-indicaties, interacties en intoleranties moeten per situatie en per patiënt worden bekeken
De antikankerbehandeling heeft door het mogelijk levensbedreigende karakter vaak voorrang
Daarom is een vaste opsomming van alle signalen hier minder zinvol
Bij twijfel is overleg met de apotheker nodig
Deze slide heeft geen instructies
Afleverinformatie: gebruik en veiligheid
De patiënt moet weten hoe de geneesmiddelen gebruikt moeten worden
Ook kennis van werking, bijwerkingen en bewaarinstructies is belangrijk
De apothekersassistent kan helpen door te verwijzen naar de gebruiksinstructie en bijsluiter
Openheid voor vragen is essentieel
Deze slide heeft geen instructies
Orale oncolytica en terugbrengen
Orale oncolytica worden meestal via het ziekenhuis geleverd
In de openbare apotheek blijft het wel belangrijk dat medewerkers op de hoogte zijn voor optimale medicatiebewaking
Oncolytica zijn risicovolle stoffen
Restanten moeten worden teruggebracht en niet thuis worden bewaard
Noem dat bij verstrekking vanuit een poliklinische apotheek zo veel mogelijk in een hele verpakking wordt afgeleverd.
Omgaan met patiënt en naasten
Er is vaak veel onzekerheid over de afloop
Dat kan zich uiten in boosheid of ongeduld
Een aanbod om medicatie te bezorgen wordt door veel mensen gewaardeerd
Deze slide heeft geen instructies
Wat doe je bij twijfel over medicatiebewaking bij kanker?
Stoppen met afleveren
Alles negeren
Overleggen met apotheker
Zelf dosering wijzigen
Benadrukt dat beoordeling altijd per situatie en per patiënt gebeurt.
Vul de rol van de apotheek in
Bij kanker is de openbare apotheek een belangrijke zorgverlener. De patiënt moet uitleg krijgen over gebruik, werking en bijwerkingen. Orale oncolytica worden meestal via het ziekenhuis geleverd. Restanten van oncolytica moeten worden teruggebracht en niet thuis bewaard.
Leg bij nabespreking ook de link met bewaarinstructies en openheid voor vragen.
Wat uit deze les ga jij later het meest onthouden?
Deze slide heeft geen instructies
Welk onderdeel vond je het lastigst om te begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Eén woord: wat hielp jou vandaag het meest bij het begrijpen?
Gebruik deze woordwolk als korte lesreflectie op werkvorm en inhoud.
Begrippenlijst
hematopoëtische groeifactoren - geneesmiddelen die de aanmaak of functie van bloedcellen stimuleren
oncolytica - geneesmiddelen die worden gebruikt bij de behandeling van kanker
anemie - bloedarmoede, meestal door een tekort aan rode bloedcellen of hemoglobine
metastasen - uitzaaiingen van kanker naar andere plaatsen in het lichaam
anti-emetica - geneesmiddelen tegen misselijkheid en braken
NSAID - pijnstiller met ook een ontstekingsremmende werking
opioïd - sterke pijnstiller, zoals morfine of fentanyl
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
parenteraal - toediening buiten het maagdarmkanaal, bijvoorbeeld subcutaan of epiduraal
palliatieve zorg - zorg die gericht is op verzachting en verlichting van klachten
palliatieve sedatie - verlagen van het bewustzijn om ondraaglijk lijden te verlichten in de laatste fase
5-HT3-receptorantagonisten - krachtige antibraakmiddelen die via het centraal zenuwstelsel werken
aseptisch bereiden - steriel en zorgvuldig klaarmaken van een geneesmiddel
medicatiebewaking - controleren op veilig en passend gebruik van geneesmiddelen
Deze slide heeft geen instructies
