5
Materialen en kunststoffen
Paragraaf 5.3
Kunststoffen in soorten en maten
Een plastic fles kun je smelten en opnieuw vormen, een pannensteel niet. Hoe kan dat bij twee soorten kunststof?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Nicole Gordine (CC BY 3.0)
5
Materialen en kunststoffen
Paragraaf 5.3
Kunststoffen in soorten en maten
Een plastic fles kun je smelten en opnieuw vormen, een pannensteel niet. Hoe kan dat bij twee soorten kunststof?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Nicole Gordine (CC BY 3.0)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 5 Materialen en kunststoffen, paragraaf 5.3 Kunststoffen in soorten en maten. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Nicole Gordine, Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
5.3 Kunststoffen in soorten en maten
Leerdoelen
5.3.1
Je kunt thermoplasten, thermoharders en elastomeren van elkaar onderscheiden.
5.3.2
Je kunt het verschil tussen die soorten verklaren met de bouw van de moleculen.
5.3.3
Je kunt veelgebruikte kunststoffen noemen met een toepassing.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
Kunststoffen onderscheiden op dichtheid
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Foto: Grendelkhan (CC BY-SA 4.0)
Startvraag
Een fles in de oven
Een plastic fles wordt verwarmd tot hij zacht wordt. Wat kun je daarna met het plastic doen?
Opnieuw vormen tot een ander voorwerp
Niets, de stof is nu stuk
Het laten oplossen in water
Er een metaal van maken
Laat eerst stemmen. Een fles is van PET en dat is een thermoplast: bij verwarmen wordt het zacht en kun je het opnieuw vormen. Dat is precies wat bij recycling gebeurt. Wie B kiest, denkt dat verwarmen altijd een onomkeerbare reactie is. Niet bij elke kunststof: bij een thermoharder is dat wel zo. Image credit: Grendelkhan, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Drie soorten kunststof
Je deelt kunststoffen in naar wat ze doen als je ze verwarmt of uitrekt.
Thermoplast
Wordt zacht bij verwarmen en kan opnieuw gevormd worden.
Thermoharder
Blijft hard en smelt niet. Bij te veel hitte verkoolt hij.
Elastomeer
Rekt uit en veert terug, zoals rubber.
Thermo betekent warmte. Thermoplast: plastisch bij warmte. Thermoharder: wordt hard door warmte (bij het maken) en blijft hard. Elastomeer: elastisch, zoals een elastiek of autoband. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Opdrachten Kennis
1
Welke kunststof wordt zacht bij verwarmen en kun je opnieuw vormen?
Een elastomeer
Een thermoharder
Een thermoplast
Een legering
Een thermoplast. Een thermoharder smelt niet, een elastomeer is vooral elastisch en een legering is geen kunststof maar een mengsel van metalen.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Waarom gedragen ze zich zo?
Alle kunststoffen bestaan uit lange moleculen, polymeren.
Bij een thermoplast liggen de ketens los naast elkaar. Bij verwarmen schuiven ze langs elkaar: de kunststof wordt zacht.
Bij een thermoharder zitten de ketens met dwarsverbindingen aan elkaar vast, als een netwerk. Dan kunnen ze niet schuiven en smelt de kunststof niet.
Een model dat helpt: een bakje spaghetti (ketens los, thermoplast) tegenover een visnet (ketens vast, thermoharder). Bij een elastomeer zitten maar weinig dwarsverbindingen: het netwerk is ruim en rekbaar. Image credit: LessonUp
Vul de zinnen aan.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Opdrachten Kennis
2
Een thermoplast wordt zacht bij verwarmen.
Een thermoharder blijft hard en smelt niet.
Rubber is een elastomeer: het rekt uit en veert terug.
Thermoplast, thermoharder, elastomeer. Leerlingen halen thermoplast en thermoharder door elkaar vanwege de lange namen. Laat ze het verschil in eigen woorden zeggen.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Veelgebruikte kunststoffen
Dit zijn vijf thermoplasten die je dagelijks tegenkomt:
PET: frisdrankflessen
PE: boodschappentassen en folie
PP: doppen en margarinebakjes
PS: piepschuim en yoghurtbekers
PVC: afvoerbuizen en kozijnen
PET staat voor polyethyleentereftalaat, PE voor polyetheen, PP voor polypropeen, PS voor polystyreen en PVC voor polyvinylchloride. De afkortingen hoeven leerlingen niet uit te schrijven. Je vindt ze terug als nummer in een driehoekje onderop verpakkingen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Practicum
Drijven of zinken?
Doel: Kunststoffen herkennen aan hun dichtheid.
Je hebt nodig
een bak met water
een bak met zout water
stukjes kunststof met bekende soort (PE, PP, PET, PS)
een pincet
een schaar
papier om de resultaten te noteren
Zo doe je het
Knip van elke soort een klein stukje en leg dat op het papier.
Laat elk stukje in water zakken en noteer of het drijft.
Herhaal in het zoute water.
Zet de soorten op volgorde van dichtheid.
Vergelijk met de gegeven waarden in Binas.
Bril op. Verwachting in kraanwater: PE en PP drijven, PS (massief) en PET zinken. In flink zout water kan PS gaan drijven. De dichtheid van water is 1,0 g/cm³: PE en PP hebben een lagere dichtheid, PET (ongeveer 1,4 g/cm³) een hogere. Gebruik schone stukjes zonder lucht, anders drijft alles. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Opdrachten Toepassing
3
Foto: Lcarsdata (CC BY-SA 3.0)
Een pannensteel mag bij het koken niet zacht worden. Welke kunststof past het best?
Een thermoplast
Een thermoharder
Een elastomeer
Elke kunststof past
Een thermoharder (bijvoorbeeld bakeliet) blijft hard bij hoge temperatuur. Een thermoplast zou zacht worden en vervormen, een elastomeer is te slap. Daarom zie je ze ook in stekkers en schakelaars. Image credit: Lcarsdata, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Opdrachten Toepassing
4
Leg uit waarom een thermoharder niet opnieuw gesmolten en gevormd kan worden.
Goed antwoord: de ketens zitten met dwarsverbindingen aan elkaar vast, dus ze kunnen niet langs elkaar schuiven. Bij verhitten ontleden ze liever dan dat ze smelten. Dat is ook de reden dat thermoharders moeilijker te recyclen zijn dan thermoplasten.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Opdrachten Toepassing
★ 5
PE drijft op water, PET zinkt. Wat kun je daaruit zeggen over de dichtheid?
PE heeft een hogere dichtheid dan water
PE en PET hebben dezelfde dichtheid
Beide hebben een lagere dichtheid dan water
PE kleiner dan water, PET groter dan water
Wat drijft heeft een lagere dichtheid dan water (1,0 g/cm³), wat zinkt een hogere. PE heeft ongeveer 0,9 tot 0,95 g/cm³, PET ongeveer 1,4 g/cm³. Dit verschil wordt gebruikt om kunststoffen te sorteren in een afvalfabriek, het onderwerp van 5.4.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
V E R D I E P I N G
Een jas van plastic flessen
Foto: Surya Prakash.S.A. (CC BY-SA 3.0)
PET wordt niet alleen voor flessen gebruikt. Als je het smelt en tot draden spint, krijg je polyester. Daarvan worden kleren gemaakt, zoals een fleecetrui. Zo krijgt een fles een tweede leven.
Dit werkt omdat PET een thermoplast is: smelten, spinnen en weer afkoelen. Een nadeel: bij het wassen komen kleine vezeltjes los, microplastics. Mooie doorvraag voor wie wil nadenken over duurzaamheid van kleding. Image credit: Surya Prakash.S.A., Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.3
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
5.3.1 Drie soorten kunststof
5.3.2 Bouw van de moleculen
5.3.3 Veelgebruikte kunststoffen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
5.3
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp