Wonden en wondgenezing

• newEditor

Wonden en wondgenezing

Leerdoelen

• Je kunt benoemen wat de functies en eigenschappen zijn van de huid.

• Je kunt samenvatten hoe het verloop is van het primaire en secundaire wondgenezingsproces.

• Je kunt uitleggen wat voor verschillende wonden kunnen ontstaan bij een zorgvrager.

• Je kunt uitleggen wat de oorzaken zijn van het ontstaan van de verschillende soorten wonden bij een zorgvrager.

De huid

• De huid is het grootste orgaan van het menselijk lichaam. Hij bedekt je hele lichaam en loopt door tot in je slijmvliezen.

De huid heeft verschillende functies

• Beschermen tegen uitdroging, ultraviolette straling en binnendringende ziekteverwekkers

• Regelen van de lichaamstemperatuur

• Opnemen en uitscheiden van stoffen

• Waarnemen van gevoelsprikkels

• Aanmaken van vitamine D

• Genezen van wonden

Opbouw van de huid

• De huid (cutis) bestaat uit twee hoofdlagen: de opperhuid en de lederhuid, met daaronder het onderhuids bindweefsel (subcutis). Het bindweefsel behoort niet tot de huid, maar is er wel onlosmakelijk mee verbonden.

Opperhuid

• De opperhuid (epidermis) is de buitenste laag van de huid en beschermt het lichaam tegen mechanische, biologische en chemische invloeden van buitenaf.

• De buitenste laag is de hoornlaag die bestaat uit epitheelcellen die zich verhoornen. Door het verhoornen veranderen de cellen in huidschilfers die je voortdurend verliest. Door dit proces vernieuwt de huid zich onophoudelijk. In normale omstandigheden heeft de opperhuid een maand nodig om zich volledig te vernieuwen.

• De laag onder de hoornlaag heet de kiemlaag of moederlaag. De kiemlaag vormt zich door deling van nieuwe epitheelcellen. Deze epitheelcellen worden vanuit de kiemlaag door de bovenliggende lagen naar de oppervlakte geduwd. De cellen krijgen hun voeding uit bloedvaten van de lederhuid. De opperhuid zelf bevat geen bloedvaten.

Lederhuid & onderhuids bindweefsel

• De huidlaag onder de opperhuid heet de lederhuid (dermis).

• De lederhuid bevat bloedvaten, lymfevaten, uiteinden van de gevoelszenuwen, haarwortels met talgklieren, zweetklieren en cellen die een rol spelen bij de afweer. 

• Onder de opperhuid en de lederhuid bevindt zich het onderhuids bindweefsel. Het vormt de verbinding tussen de bovenliggende huidlagen en de onderliggende spieren en botten.

• Het onderhuids bindweefsel bevat bloedvaten en zenuwvezels en is rijk aan vetweefsel.

• Dit vetweefsel is een beschermend kussen voor de onderliggende weefsels en organen, maar het is ook belangrijk voor het opslaan van reservevoedsel en het vasthouden van warmte in je lichaam.

Wat is een wond?

• De definitie van de Woundcare Consultant Society (WCS): een wond is een verbreking van de continuïteit van weefsel veroorzaakt door een trauma of een pathologische aandoening.

• Het betekent dat bij een wond de samenhang van de huid en onderliggende weefsels niet meer intact is, met als oorzaak een trauma of een door ziekte veroorzaakte aandoening.

• Wonden kunnen diverse oorzaken hebben. Ze kunnen bijvoorbeeld ontstaan door snijden, schaven, verbranding, blootstelling aan elektriciteit, druk en bestraling.

Wondgenezing

• Zodra er sprake is van een wond, probeert het lichaam de structuur en de functionele samenhang van de weefsels te herstellen. Er treedt wondgenezing op.

• Wanneer een wond zonder problemen herstelt, is er sprake van primaire genezing. Soms zijn er echter factoren, zoals een infectie of een slechte lichamelijke conditie van de zorgvrager, die de wondgenezing moeilijker maken.

• Wanneer een wond niet vanzelf heelt, heet dit secundaire wondgenezing. Goede wondbehandeling en wondzorg zijn dan nodig om het herstel te bevorderen.

Primaire genezing

• Bij de normale wondgenezing spoelt bloed eventuele verontreinigingen (zoals bacteriën en vuil) uit de wond.

• Doordat het bloed in contact komt met de buitenlucht, komt er een stollingsproces op gang. Het bloed wordt hard en vormt een korst.

• Deze korst is de natuurlijke bescherming voor de wond. Onder de korst geneest de wond. Als de genezing voltooid is, valt de korst af.

• ls de wondgenezing zonder problemen verloopt, is er sprake van primaire wondgenezing.

• Een chirurgische wond die meteen gesloten (gehecht) wordt of een schaafplek door een val op je knie, zijn hier goede voorbeelden van.

Secundaire genezing

Helaas verloopt de genezing niet altijd vlekkeloos. Dit is bijvoorbeeld het geval als de wond:

• Groot, diep en/of onregelmatig is

• Veel vuil bevat

• Niet goed van bloed wordt voorzien

• Er is dan sprake van een complexe wond en een secundaire wondgenezing die verloopt volgens een vast patroon. 

• Secundaire wondgenezing bestaat uit drie fasen, die ook (deels) tegelijkertijd kunnen voorkomen. De wond is pas genezen als de laatste fase is afgerond.

De drie fasen van secundaire wondgenezing zijn:

• Reactiefase

• Regeneratiefase

• Rijpingsfase of remodelleringsfase

Reactiefase

• Eerste reactie van het lichaam op een wond is het beperken van bloedverlies. Een bloedstollingsproces start en de bloedvaten in het wondgebied trekken zich samen. 

• Het gestolde bloed vormt een korst die de wond afsluit en beschermt tegen binnendringende micro-organismen, zoals bacteriën.

• Vanuit de haarvaatjes (capillairen) treden witte bloedcellen het wondgebied binnen. Deze zorgen voor het opruimingsproces van dode cellen en micro-organismen.

• Tijdens dit proces treden de ontstekingsverschijnselen op, zoals roodheid, warmte, pijn en zwelling.

Regeneratiefase

• In deze herstelfase wordt weefsel dat verloren is gegaan, vervangen door nieuw weefsel.

• Dit nieuwe weefsel heet granulatieweefsel en is vochtig, helderrood en korrelig.

• Voor de opbouw van dit weefsel zijn eiwitten, mineralen, vitamine A en C, groeifactoren, enzymen en hormonen nodig.

• Als de vorming van granulatieweefsel afgerond is, start de groei van het bovenste deel van de huid, de opperhuid of epidermis.

Rijpingsfase of remodelleringsfase

• In de rijpingsfase ontwikkelt de opperhuid zich verder tot een dun, soepel en wit bindweefsel.

• Dit weefsel is in het begin nog erg dun en kwetsbaar. Zweetklieren en haarfollikels die verloren zijn gegaan, worden niet opnieuw aangemaakt.

Factoren die de wondgenezing beïnvloeden

• Er zijn verschillende factoren die het genezingsproces van een wond beïnvloeden. Een vochtig wondmilieu bijvoorbeeld is erg belangrijk, want het stimuleert de wondgenezing.

• Bij indroging van een wond ontstaat juist een verdieping van de wond, waardoor de genezing langer duurt. 

• Een te vochtige wondomgeving heeft een negatieve invloed op de wondgenezing. Het wondbed en de wondranden worden dan te week, waardoor er bacteriegroei kan ontstaan en de wondranden niet naar elkaar toe kunnen groeien.

• Om een goed wondmilieu te creëren, is de keuze die je als verzorgende maakt voor het verbandmateriaal erg belangrijk. 

• Het materiaal moet zorgen voor een juiste nat-droogbalans, zodat de stoffen die nodig zijn voor de wondgenezing hun werk kunnen doen.

• Deze stoffen zijn bijvoorbeeld enzymen, hormonen en groeifactoren zoals leukocyten en bloedplaatjes.

Voor een goede wondgenezing zorg je niet alleen voor het juiste wondmilieu en de juiste wondbehandelings- en wondverzorgingsproducten, maar let je ook op de volgende factoren:

• Lichamelijke conditie: Een goede lichamelijke conditie leidt tot een voorspoedige wondgenezing. 

• Voeding: Om nieuw weefsel aan te maken, heeft de huid voedingsstoffen nodig.

• Zuurstofvoorziening van de weefsels: De huidcellen hebben zuurstof nodig om te leven en zich te vermenigvuldigen. 

• Medicijngebruik

• Betrokkenheid van de zorgvrager: Je moet de zorgvrager voorlichten over het proces van wondgenezing en het belang van de voorgaande punten. De zorgvrager kan dan meewerken aan de wondbehandeling.

Indeling van wonden

• Wonden kun je op basis van bepaalde kenmerken indelen in verschillende categorieën. Je kunt bijvoorbeeld kijken naar de oorzaak van de wond, of het een open of een gesloten wond is en welke kleur de wond heeft.

• Hoewel het wondgenezingsproces bij alle wonden in principe gelijk verloopt, bereik je met eenzelfde behandeling niet bij iedere wond hetzelfde resultaat. 

• Bij complexe wonden schakel je een arts of wondverpleegkundige in om de wondbehandeling op te stellen.

Open en gesloten wonden

• Een zorgvrager heeft een open wond wanneer het oppervlak van de huid of het onderhuids bindweefsel niet meer intact is, zoals bij een snee in de vinger

• Bij een gesloten wond zijn niet alle lagen van de huid of het slijmvlies doorbroken. De buitenste laag van de huid of het onderhuids bindweefsel is intact, het inwendig weefsel is beschadigd. Een voorbeeld hiervan is een bloeduitstorting (hematoom).

Oorzaken van wonden

Op grond van de oorzaak van wonden is de volgende indeling te maken:

• Mechanische wonden

• Chemische wonden

• Thermische wonden

• Elektriciteitswonden

• Stralingswonden

• Circulatiestoorniswonden

• Oncologische wonden

Mechanische wonden

• Mechanische wonden zijn veroorzaakt door mechanisch geweld van buitenaf. Dit kan mechanisch scherp geweld zijn of mechanisch stomp geweld.

• Bij mechanisch scherp geweld zijn de huid en eventueel ook de onderliggende weefsels en organen van de zorgvrager beschadigd. Voorbeelden zijn de schaafwond, snijwond, steekwond en schotwond.

• Bij mechanisch stomp geweld blijft de huid intact, maar zijn de inwendige weefsels beschadigd. De zorgvrager heeft bijvoorbeeld een bloeduitstorting (hematoom), kneuzing (contusie), ontwrichting (luxatie) of gesloten botbreuk (fractuur).

• Chemische wonden worden veroorzaakt door bijtende chemische stoffen die in de industrie worden gebruikt, maar ook door huis-, tuin- en keukenmiddelen als gootsteenontstopper en toiletreiniger

Thermische wonden

• Thermische wonden ontstaan door verbranding of bevriezing.

• Verbrandingswonden kunnen ontstaan doordat de huid van de zorgvrager in contact komt met hete voorwerpen of vloeistoffen, of door directe verbranding door bijvoorbeeld vuur. 

• Bevriezingswonden worden veroorzaakt door kou. Kou veroorzaakt vernauwing van de bloedvaten. Daardoor wordt de huid van de zorgvrager bleek. Wanneer het bloed slecht wordt afgevoerd, treedt er een blauwe kleur op. Bij bevriezing kan het weefsel afsterven, doordat de bloedvoorziening op temperaturen beneden het vriespunt (sterk) vermindert.

• Je kunt onderscheid maken tussen eerstegraads verbranding, tweedegraads verbranding en derdegraads verbranding.

• Bij een eerstegraads verbranding is de huid intact, rood, pijnlijk en soms wat gezwollen.

• Bij oppervlakkige tweedegraads brandwonden is de huid pijnlijk en vertoont blaren. Diepe tweedegraads brandwonden zijn erg pijnlijk, nat en rood of wit van kleur.

• Een derdegraads verbranding is een diepe verbranding waarbij het onderhuids bindweefsel beschadigd is geraakt. De huid kleurt wit of zwart en voelt aan als leer. Doordat de zenuweinden verbrand zijn, voelt de zorgvrager op de plek van de derdegraads verbranding geen pijn.

Elektriciteitswonden

• In het lichaam spelen zich ingewikkelde elektrische processen af met zeer zwakke stroomimpulsen. Een duidelijk voorbeeld is de hartspier, die door een kleine stroomimpuls samentrekt en het bloed door het lichaam pompt.

• Wanneer het lichaam in aanraking komt met een hoge elektrische spanning, worden de eigen elektrische processen onderbroken of afgebroken.

• Daardoor ontstaan er elektriciteitswonden: diepe brandwonden op de plaats waar de elektrische stroom het lichaam in en uit is gegaan. Voorbeelden hiervan zijn blikseminslag en een stroomstoot door een kapotte stekker.

Stralingswonden

• Stralingswonden lijken op thermische wonden, maar vanwege de specifieke oorzaak worden deze wonden apart genoemd. 

• De straling waardoor een wond ontstaat, kan van een natuurlijke of kunstmatige bron afkomstig zijn.

Circulatiestoorniswonden

• Circulatiestoorniswonden worden veroorzaakt door onvoldoende bloedvoorziening (zuurstofvoorziening) van de weefsels van de zorgvrager.

• Als een weefsel onvoldoende bloed en dus onvoldoende zuurstof krijgt, zal het uiteindelijk afsterven (weefselversterf).

• Door het afsterven ontstaat een verbreking van de functionele samenhang (een wond). Voorbeelden hiervan zijn een open been (ulcus cruris) en decubitus.

Oncologische wonden (bij kwaadaardige aandoeningen)

• Oncologische wonden worden veroorzaakt door tumoren (huidcarcinomen) of uitzaaiingen (metastasen) in de huid.

• Deze tumoren kunnen door hun woekerende groei de huid vernietigen, waardoor er een wond ontstaat.

Kleuren van wonden

Voor wonden die door een mechanische oorzaak ontstaan, heeft de WCS een indeling gemaakt. Deze indeling geldt voor wonden die zijn ontstaan door:

• Druk, zoals decubituswonden;

• Trauma, zoals wonden door vallen of snijden;

• Operatie.

• Wonden die veroorzaakt zijn door bijvoorbeeld verbranding en bestraling vallen niet onder deze indeling van de WCS.

De WCS-indeling van wonden is als volgt:

• Rode wonden: het wondoppervlak is schoon en heeft een bodem van rood granulatieweefsel;

• Gele wonden: het wondoppervlak is bedekt met geel beslag;

• Zwarte wonden: het wondoppervlak bevat zwart, dood weefsel.

• Rode wonden bevatten rood granulatieweefsel dat korrelig is van structuur. Dit weefsel zorgt ervoor dat de wond geneest. Naast granulatieweefsel produceert een rode wond wondvocht. Dit wondvocht bevat allerlei stoffen, zoals enzymen, groeifactoren, eiwitten, witte bloedlichaampjes. Deze stoffen zorgen er ook voor dat de wond geneest.

• Een gele wond vaak bedekt met een gelig beslag. Dit kan gele necrose (afgestorven cellen) of fibrine zijn. Vaak is het een vloeibare, taaie laag met celresten en samengeklonterde eiwitten.

• Een zwarte kleur duidt op dood weefsel in de wond.

• Door onvoldoende doorbloeding hebben de cellen in het weefsel niet voldoende zuurstof gekregen, waardoor ze zijn afgestorven.

De slechte doorbloeding kan bijvoorbeeld ontstaan zijn door:

• Langdurige druk op bepaalde plaatsen (decubitus)

• Afgescheurde bloedvaten

• Vernauwing van de bloedvaten (arteriosclerose).

Even adempauze?

Er is nog meer theorie te behandelen vandaag, zullen we even een adempauze nemen?

5-10 minuten

Verder met:

Wondzorg deel 1 dia 3 t/m 9

wondzorg deel 2 dia 3 t/m 6

filmpje verzorging rode wond

Filmpje wondgenezingsproces

Oefenen rode wond