Grammatica: woordsoorten en zinsdelen

Grammatica in één oogopslag MREB

1 / 23
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 3

In deze les zitten 23 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 30 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Grammatica in één oogopslag MREB

Deze slide heeft geen instructies

Lesdoel

Ik kan woordsoorten en zinsdelen in een Nederlandse zin herkennen en benoemen.

Deze slide heeft geen instructies

Woordsoorten: wat zijn dat?

  • Woordsoorten zeggen wat voor soort woord iets is.

  • Je kijkt dus naar het woord zelf.

  • Voorbeelden: werkwoord, zelfstandig naamwoord, lidwoord.

  • In één zin kunnen veel verschillende woordsoorten staan.

Benadruk het verschil met zinsdelen: woordsoorten gaan over losse woorden, zinsdelen over de functie van woorden of woordgroepen in de zin.

Belangrijke woordsoorten

  • Lidwoord: de, het, een

  • Zelfstandig naamwoord: mens, boek, school

  • Bijvoeglijk naamwoord: groot, vriendelijk

  • Werkwoord: lopen, eten, denken

  • Voorzetsel: in, op, achter

Deze slide heeft geen instructies

Meer woordsoorten

  • Voornaamwoorden vervangen een naamwoord.

  • Voorbeelden: ik, jij, deze, wie, niemand.

  • Bijwoorden zeggen iets over tijd, plaats of manier.

  • Voorbeelden: gisteren, hier, zo.

  • Telwoorden geven aantal of volgorde aan: drie, eerste.

Noem kort dat er veel soorten voornaamwoorden zijn, zoals persoonlijk, bezittelijk, aanwijzend en betrekkelijk voornaamwoord.

Werkwoorden als woordsoort

  • Zelfstandig werkwoord (zww): noemt de handeling. Staat vaak aan het eind van de zin. Als er maar een werkwoord in de zin staat, is dat het zww.

  • Hulpwerkwoord (hww): helpt bij tijd of vorm. Er kunnen meer hulpwerkwoorden in een zin staan.

Gebruik de voorbeelden om te laten zien dat één zin meerdere werkwoordsvormen kan hebben. Bij 'heeft gewerkt' is 'heeft' hulpwerkwoord en 'gewerkt' zelfstandig werkwoord.

Woordsoorten herkennen

Kijk eerst naar de zin: De aardige leerling leest vandaag een spannend boek.


  • De / een = lidwoorden

  • aardige / spannend = bijvoeglijk naamwoord

  • leerling / boek = zelfstandig naamwoord

  • leest = werkwoord

  • vandaag = bijwoord

Leg uit dat hetzelfde woord soms een andere woordsoort kan hebben in een andere zin. De context bepaalt de woordsoort.

Wat beschrijft een woordsoort?

A

de functie in de zin

B

het soort woord

C

de plaats in de zin

D

de lengte van een woord

Controleert het kernverschil tussen woordsoorten en zinsdelen.

Woordsoorten herkennen

In de zin 'De aardige leerling leest vandaag een spannend boek' is 'leest' een . 'Vandaag' is een en 'leerling' is een . 'Aardige' is een .

In de zin 'De aardige leerling leest vandaag een spannend boek' is 'leest' een
. 'Vandaag' is een
en 'leerling' is een
. 'Aardige' is een
lidwoord
voorzetsel
voornaamwoord
telwoord

Correcte volgorde: werkwoord, bijwoord, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord.

Zinsdelen: wat zijn dat?

  • Zinsdelen zeggen welke functie woorden in de zin hebben.

  • Je kijkt nu niet alleen naar één woord, maar vaak naar een woordgroep.

  • Voorbeelden van zinsdelen zijn: onderwerp, persoonsvorm, lijdend voorwerp.

  • Een woordsoort en een zinsdeel zijn dus niet hetzelfde.

Gebruik eventueel het voorbeeld 'de aardige leerling' als één zinsdeel, terwijl het uit meerdere woordsoorten bestaat.

Persoonsvorm

  • De persoonsvorm (pv) is het werkwoord dat zich aanpast aan onderwerp en tijd.

  • Je vindt de persoonsvorm vaak door de zin in een andere tijd te zetten.

  • Voorbeeld: Mila loopt naar school → Mila liep naar school.

  • Loopt / liep is de persoonsvorm.

  • Je kan de persoonsvorm ook vinden door het 'getal' te veranderen: enkelvoud → meervoud / meervoud → enkelvoud

  • Voorbeeld: Mila loopt naar school → Mila en Rik lopen naar school

  • Voorbeeld: Wij lopen naar huis → Ik loop naar huis

  • Het werkwoord dat verandert, is de persoonsvorm.

Benadruk dat de persoonsvorm altijd een werkwoord is, maar niet elk werkwoord in de zin de persoonsvorm is.

Onderwerp

  • Het onderwerp (ow) is degene of datgene dat de handeling doet.

  • Vraag: wie of wat + persoonsvorm?

  • Voorbeeld: De kinderen spelen buiten.

  • Wie spelen? De kinderen.

  • Dus: de kinderen is het onderwerp.

Wijs erop dat het onderwerp ook iets kan zijn zonder persoon, zoals 'de wind' of 'het boek'.

Gezegde


  • Werkwoordelijk gezegde: alle werkwoorden in de zin inclusief de persoonsvorm

Noem bij het naamwoordelijk gezegde dat een koppelwerkwoord vaak voorkomt, zoals zijn, worden of blijven.

Lijdend voorwerp

  • Het lijdend voorwerp (lv) ondergaat de handeling.

  • Vraag: wie of wat + gezegde + onderwerp?

  • Voorbeeld: De docent leest het verhaal.

  • Wat leest de docent? het verhaal.

  • Dus: het verhaal is het lijdend voorwerp.

Leerlingen verwarren het lv vaak met het onderwerp. Laat zien dat het onderwerp de handeling doet en het lv de handeling ondergaat.

Welke vraag helpt je het onderwerp te vinden?

A

waar of wanneer?

B

aan wie of voor wie?

C

wie of wat + pv?

D

wie of wat + gezegde?

Distractors komen uit andere zinsdelen: bwb, mv en lv.

Zinsdelen tot nu toe

In 'De docent leest het verhaal' is 'leest' de . 'De docent' is het en 'het verhaal' is het . Samen vormen de werkwoorden het .

In 'De docent leest het verhaal' is 'leest' de
. 'De docent' is het
en 'het verhaal' is het
. Samen vormen de werkwoorden het
bijwoord
voorzetselvoorwerp
meewerkend voorwerp
bijvoeglijke bepaling

Correcte volgorde: persoonsvorm, onderwerp, lijdend voorwerp, gezegde.

Meewerkend voorwerp

  • Het meewerkend voorwerp (mv) is degene aan of voor wie iets gebeurt.

  • Vraag: aan wie / voor wie + gezegde + onderwerp + lv?

  • Voorbeeld: Oma geeft haar kleinkind een cadeau.

  • Aan wie geeft oma een cadeau? haar kleinkind.

  • Dus: haar kleinkind is het meewerkend voorwerp.

Laat zien dat een meewerkend voorwerp vaak voorkomt naast een lijdend voorwerp, maar niet altijd met een voorzetsel hoeft te staan.

Bijwoordelijke bepaling

  • De bijwoordelijke bepaling (bwb) geeft extra informatie.

  • Het zegt iets over tijd, plaats, reden, wijze of oorzaak.

  • Vragen kunnen zijn: waar, wanneer, hoe, waarom?

  • Voorbeeld: Wij vertrekken morgen.

  • Voorbeeld: Hij fietst snel naar huis.

Benadruk dat er meerdere bijwoordelijke bepalingen in één zin kunnen staan.

Stappenplan bij ontleden

  • Zoek eerst de persoonsvorm.

  • Zoek daarna het onderwerp.

  • Bepaal vervolgens het gezegde.

  • Kijk daarna naar lv, mv en andere zinsdelen.

  • Onderzoek pas daarna de woordsoorten van losse woorden.

Dit stappenplan helpt om structuur aan te brengen. Bij veel methodes wordt eerst zinsontleding gedaan en daarna benoeming van woordsoorten.

Wat zoek je volgens het stappenplan als eerste?

A

het onderwerp

B

de woordsoorten

C

de persoonsvorm

D

het lijdend voorwerp

Sluit aan op het stappenplan en helpt structuur aanbrengen bij ontleden.

Woordsoorten en zinsdelen samen

In de zin 'De aardige leerling leest vandaag een spannend boek' is 'leerling' een . De woordgroep 'de aardige leerling' is het . 'Leest' is de en 'een spannend boek' is het .

In de zin 'De aardige leerling leest vandaag een spannend boek' is 'leerling' een
. De woordgroep 'de aardige leerling' is het
. 'Leest' is de
en 'een spannend boek' is het
bijwoord
meewerkend voorwerp
voorzetselvoorwerp
bijvoeglijk naamwoord

Correcte volgorde: zelfstandig naamwoord, onderwerp, persoonsvorm, lijdend voorwerp.

Begrippenlijst

woordsoort - soort woord, zoals werkwoord of zelfstandig naamwoord

zinsdeel - woord of woordgroep met een functie in de zin

persoonsvorm - werkwoord dat verandert bij tijd of getal

onderwerp - wie of wat de handeling doet

gezegde - alle werkwoorden inclusief de persoonsvorm

lijdend voorwerp - zinsdeel dat de handeling ondergaat

meewerkend voorwerp - zinsdeel aan of voor wie iets gebeurt

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

bijwoordelijke bepaling - extra informatie over tijd, plaats, reden of manier

zelfstandig naamwoord - naam van een mens, dier, plant of ding

bijvoeglijk naamwoord - woord dat een kenmerk noemt

voornaamwoord - woord dat een naamwoord vervangt

bijwoord - woord dat iets zegt over tijd, plaats of manier

Deze slide heeft geen instructies