Les 1 Maag-darmkanaal, pancreas

• Biologie
• MBO
• Studiejaar 3

Klinische Chemie

Les 1 Maag-darmkanaal en pancreas

Planning

- Maag- en darmen

- Maag-darm pathofysiologie

- Pancreas

- Pancreas pathofysiologie

Lesdoelen

Na deze les:

- weet je wat bedoeld wordt met malabsorptie;

- kan je enkele veelvoorkomende ziekten aan de darmen benoemen;

- weet je welke functies de pancreas heeft;

- kan je enkele ziekten aan de pancreas benoemen,

- kun je uitleggen welke indicatoren kenmerkend zijn voor Pancreatitis, Coeliakie en CF.

Tour door het spijsverteringsstelsel  

Organen betrokken bij de spijsvertering:

mond 

slokdarm

maag

lever/galblaas

alvleesklier

twaalfvingerige darm

dunne darm

dikke darm

endeldarm

Pathofysiologie maag en darmen

Bij problemen in de dunne darm worden voedingsstoffen niet correct opgenomen --> malabsortptiesyndroom

Drie veel voorkomende ziektebeelden met malabsorptie:

- Coeliakie (glutenintolerantie --> verlies van darmvlokken)

- Ziekte van Crohn (ontstekingen aan hele darm)

- Colitis uscerosa (ontstekingen aan de dikke darm)

Coeliakie

Coeliakie wordt ook wel glutenintolerantie genoemd. Dit is echter een onjuiste naam, want het is een auto-immuunziekte. Het afweersysteem valt lichaamseigen darmcellen aan, als reactie op gluten. 

Het darmslijmvlies raakt ontstoken, darmvlokken verliezen oppervlakte en kan daardoor voedingsstoffen niet goed meer opnemen. 

Oorzaak:  Onbekend. Omdat het een autoimmuunziekte is, kan dit op elke leeftijd ontstaan.  

We kunnen coeliakie bij kinderen aantonen door autoantistoffen EMA en IgA-TG2 in het serum te bepalen. Bij een positieve EMA en 10x IgA-TG2 hoeft coeliakie niet met een biopt bevestigd te worden. 

Meestal worden niet alleen de antistoffen bepaald, maar ook 

- Hb, ferritine, MCV (bloedarmoede) 

- calciumstatus (PTH, calcium, fosfaat, albumine, 25-hydroxy-vitamine D), foliumzuur, vitamine B12, glucose       

   (voedingstoffen tekort) 

 - TSH en leverenzymen (schildklier en leverfunctie) 

Diverse (poep)onderzoeken (verdieping)

- Vet in feces (bij verdenking op slecht werkende pancreas)

- Antistoffen tegen pariëtale cellen en intrinsic factor (IF --> voor binding B12)

- Occult bloed (verborgen bloed --> bij tumoren)

- Eiwitverlies via de darmen (bij ontstoken darmen --> ziekte van Crohn, colitis ulserosa)

- Calprotectine (ontstekingsremmend eiwit --> in hoge mate aanwezig bij  

   darmontstekingen. Wordt gebruikt om de ontsteking te vervolgen)

- Elastase in feces (verlaagde waarde is aanwijzing voor slecht werkende alvleesklier)

- Serumalbumine (parameter voor opsporen en vervolgen darmziekten)

Cystic Fibroses (CF)

CF wordt ook wel taaislijmziekte genoemd. 

Er wordt taai slijm door het lichaam geproduceerd. Dit geldt voor alle lichaamssappen, ook voor pancreassap. Hierdoor gaat ook de pancreas slechter functioneren. Dit kan leiden tot malabsorptie. 

De oorzaak van CF is een mutatie in het CFTR-gen. Dit eiwit regelt het transport van vocht en zout in cellen via het chloridekanaal. Bij CF is het kanaal defect of ontbreekt. 

CF kunnen we aantonen d.m.v. de zweetproef. Hierbij worden natrium- en chlorideconcentraties in het zweet gemeten. Tegenwoordig wordt CF bij de hielprik (DNA-tests) getest.

De alvleesklier/ pancreas 

Endocriene functie (afgifte hormonen)

- Insuline (door   -cellen Eilandjes van Langerhans)

- Glucagon (door   -cellen Eilandjes van Langerhans)

- Somatostatine (door  -cellen Eilandjes van Langerhans)

Exocriene functie (afgifte t.b.v. spijsvertering)

- Alvleeskliersap

            - bicarbonaat

            - amylase

            - lipase  

            - trypsine

            - proteasen

somatostatine

Somatostatine heeft op diverse hormonen een remmende werking. Zo remt het het groeihormoon, insuline en glucagon. Ook remt het de afscheiding van maagzuur en de lediging van de maag.

β

α

δ

Pathofysiologie van de pancreas 

Belangrijkste aandoeningen aan de pancreas zijn:

- Pancreatitis (ontsteking aan de pancreas)

- Diabetitis mellitus (suikerziekte)

- Cystic fibrosis (taaislijmziekte)

 

Wat wordt bedoeld met malabsorptie

Welke stof wordt niet door de pancreas geproduceerd?

1. Bicarbonaat
2. Gal
3. Glucagon
4. Lipase

Waartoe behoort de afgifte van alvleessap door de alvleesklier

1. Endocriene functie
2. Exocriene functie

Casus

Bij een zesjarig jongetje met groeiachterstand, buikklachten, vetachtige ontlasting en vermoeidheid wordt bloedonderzoek verricht. De uitslagen zijn als volgt:

Bepaling                                 uitslag                                     Referentiewaarden

Bloed

HB                                             5,0                                            7,0-9,0 mmol/L

Ferritine                                   7                                               20 - 250 ug/L

Serum ijzer                              4,2                                            8-30 ug/L

Albumine                                 29                                             35-50 g/L

Calcium                                    1,90                                          2,10-2,55 mmol/L

vitamine D                               58                                             50-200 nmol/L

Wat valt op?

Vetachtige ontlasting<div>Lage Hb met ijzer tekort --&gt; anemie</div><div>albumine verlaagd</div><div>calcium verlaagd.&nbsp;</div>

Wat is de oorzaak?

<div>Malabsorptie in de darmen:</div>Laag ijzer --&gt; slechte opname vanuit de darmen<div>laag albumine --&gt; door slechte opname van eiwit&nbsp;</div><div>laag calcium --&gt; kan door tekort aan vit. D ontstaan, maar ook door te laag albumine (calcium bindt aan albumine)</div><div>Vetachtige ontlasting --&gt; slechte vetopname in darm</div><div><br /></div><div>Conclusie: darmaandoening (Coeliakie of beschadigd darmslijmvlies)</div>

Pancreatitis

Bij een pancreatitis is de alvleesklier ontstoken. 

Een pancreatitis kan veroorzaakt worden door:

- alcoholmisbruik

-  galstenen

Minder vaak hypercalciëmie (verhoogd calcium), hypertriglyceridemie (verhoogd triglyceriden), hemocromatose (ijzerstapelingsziekte). 

We kunnen een pancreatitis aantonen door diverse factoren te meten:

Amylase is sterk verhoogd. 

Lipase is verhoogd tot sterk verhoogd.

CRP, leukocyten (ontstekingswaarden), glucose en triglyceriden zijn verhoogd.

Calcium is verlaagd. (door vorming calciumzepen (calcium + vetzuren))

Bloedonderzoek bij pancreatitis 

Bij onderzoek naar pancreatitis wordt gekeken naar een paar belangrijke enzymen.

- Amylase (P-type --> geproduceerd in de Pancreas, S-type door  

                   speekselklieren)

        * circuleert meestal in vrije vorm in het bloed

        * soms gebonden aan een groter eiwit (IgG of IgA) = Macro-amylase --> geldt  

           vooral voor S-amylase

- Lipase

Bepaling van amylase

Vroeger: omzetting van zetmeel --> aantonen met jodium

Nu:  omzetting van pnp-maltoheptaoside naar pnp door amylase. Pnp heeft een gele kleur. Hoe meer gele kleur, des te meer amylase het serum bevat. 

De test is specifiek te maken voor P-amylase door S-amylase met anti-S-amylase te remmen. --> je meet dan alleen P-amylase wat iets zegt over het functioneren van de pancreas. 

Bij welke kleur wordt amylase
gemeten?

1. Rood
2. Geel
3. Groen
4. Paars

Lipase 

Lipase is betrokken bij afbraak van vetten (triglyceriden).

Triglyceriden splitsen in glycerol en vetzuren. 

Lipase is een klein molecuul, kan door nieren uitgescheiden worden, maar gebeurt onder normale omstandigheden niet.

Bij bepaling van lipase wordt een gelabelde triglyceride omgezet. Door spontane hydrolyse (afbraak van de kleurstof van het vetzuur) komt de kleurstof vrij.

De snelheid van de vorming van de kleur wordt spectrofotometrisch gemeten.  

Welk enzymen zijn (sterk) verhoogd bij pancreatitis

Waar of niet waar?
Bij macro-amylase wordt amylase gebonden aan antistoffen.

1. Waar
2. Niet waar

Hoe wordt amylase afkomstig van de pancreas weergegeven?

Met welke methode worden amylase en lipase gemeten?

Klinische betekenis verhoogde amylase/lipase-activiteit

Verhogingen van serumwaarden

Casus ziek meisje

Bij een ziek 7-jarig meisje wordt bloed- en urineonderzoek gedaan. 

Uitslag: 

Amylaseactiviteit:    4x verhoogd

Lipaseactiviteit:   normaal

Urine-amylase:     200 U/L  (referentiewaarde < 450 U/L)

Wat is er aan de hand? (kijk in de tabel van de vorige sheet)

Antwoord

Het meisje heeft macro-amylase (onschuldig). Bij pancreatitis was ook lipase verhoogd.&nbsp;

Vragen?