Leefstijl en de overgang
Sessie 3 · vrije module bij ’De overgang in de apotheek — van theorie naar praktijk’
Zes pijlers, één casus, en wat jij er morgen aan de balie mee doet · 2 uur, online
Veronique la Fontaine · apotheker, leefstijl- en stresscoach
Leefstijl en de overgang
Sessie 3 · vrije module bij ’De overgang in de apotheek — van theorie naar praktijk’
Zes pijlers, één casus, en wat jij er morgen aan de balie mee doet · 2 uur, online
Veronique la Fontaine · apotheker, leefstijl- en stresscoach
Disclosure
Veronique la Fontaine, apotheker, leefstijl- en stresscoach
Geen financiële banden met farmaceutische of andere commerciële partijen
Ik ben auteur van het boek ’Leefstijl en de overgang’. Het boek komt aan het eind ter sprake als naslag, niet als verkooppraatje
Deze module is niet geaccrediteerd en los te volgen; sessie 1 en 2 zijn geen voorwaarde
Conform de Code Geneesmiddelen Reclame
Wat je na deze module kunt
Je legt in twee zinnen uit waarom leefstijl bij overgangsklachten werkt, en waar de grens ligt
Je kent de zes leefstijlpijlers en de belangrijkste getallen die je aan de balie kunt noemen
Je herkent bij welke medicatievragen een leefstijlopening past: slaapmiddelen, vitamine D, pijnstillers, ’proteïneproducten’
Je voert een leefstijlgesprek van zestig seconden: één pijler, één kleine stap, één vervolgvraag
Je weet hoe leefstijl en hormoontherapie zich tot elkaar verhouden, zonder het één tegen het ander uit te spelen
Programma (2 uur): waarom leefstijl en casus Judith (20 min) · voeding, beweging, slaap (40 min) · pauze (10 min) · stress, waarden, verbinding (30 min) · gedragsverandering en de balie (20 min)
Welke leefstijlpijler bespreek jij nu al aan de balie?
Waarom leefstijl bij de overgang werkt
De overgang is een hormonale transitie die het hele systeem raakt: brein, botten, stemming, stofwisseling, slaap, spiermassa, vetverdeling en stressgevoeligheid
Veelgehoorde klachten: vermoeidheid en brain fog, gewichtstoename rond de buik, prikkelbaarheid, nachtelijk wakker worden, minder concentratie en motivatie
Die klachten worden versterkt door leefstijlkeuzes die vóór de overgang prima werkten en nu niet meer passen: weinig beweging, snelle suikers, chronische stress, verstoord slaapritme
Leefstijlinterventies verminderen de ernst van klachten, verbeteren kwaliteit van leven en verlagen het risico op osteoporose, hart- en vaatziekten en diabetes
Geen quick fix en geen luxeproduct: het vraagt aandacht, bewuste keuzes en vooral geduld
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 1
Zes pijlers, één samenspel
1
Voeding
2
Beweging
3
Slaap
4
Stress
5
Zingeving en waarden
6
Sociale verbinding
Voeding alleen is niet genoeg bij chronische stress. Beweging helpt niet zonder slaap. En wie gezond leeft maar geen verbinding of zingeving ervaart, voelt zich leeg. Begin waar de behoefte het grootst is.
Casus Judith
Wie is zij
[AANVULLEN] leeftijd, werk, gezinssituatie
[AANVULLEN] hoe zij bij de coachpraktijk terechtkwam
[AANVULLEN] belangrijkste klachten: slaap, stemming, energie, gewicht, opvliegers
[AANVULLEN] wat zij al had geprobeerd
Waarom geen hormoontherapie
[AANVULLEN] reden dat HST niet mogelijk of niet gewenst was
Daarmee is leefstijl niet het ’alternatief’, maar de behandeling
Vraag aan jullie: wat zou jij haar aan de balie als eerste vragen?
Casus uit de eigen coachpraktijk; naam en details aangepast
Judith: wat er onder de klachten zat
[AANVULLEN] Welke pijlers stonden bij Judith het meest onder druk (bijvoorbeeld slaap en stress)?
[AANVULLEN] Welke overtuigingen hoorde je terug: ’ik moet sterk blijven’, ’ik mag pas rusten als alles af is’?
[AANVULLEN] Welke medicatie of zelfzorg gebruikte zij, en wat vertelde dat over het patroon?
Herkenbaar patroon: klachten worden aan stress of ’gewoon ouder worden’ toegeschreven, terwijl de hormonale verschuiving eronder al jaren gaande is
Startpunt van het traject: geen dieet, geen sportschema, maar één pijler en één kleine stap
De rode draad in deze module: klein beginnen is normaal, elke stap is winst
1
Voeding: wat verandert er
Basaal metabolisme daalt door minder oestrogeen: hetzelfde eten als vroeger betekent aankomen, gemiddeld 2 tot 5 kg
Vetopslag verschuift van heupen naar buik. Buikvet is metabool actief: meer insulineresistentie, ontsteking en cardiovasculair risico; via aromatase maakt het een zwak oestrogeen (estron)
Sarcopenie: spiermassa daalt vanaf ± 40 jaar en versnelt in de overgang. Minder spier is minder rustverbruik
Botdichtheid daalt: calcium en vitamine D worden belangrijker
Slaaptekort en stress verhogen cortisol: meer honger (ghreline), minder verzadiging (leptine), meer buikvet
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 2
1
Voeding: wat werkt
De getallen
Eiwit 1,2 tot 1,5 g per kg per dag, verdeeld over 3 tot 4 momenten; actief: 1,4 tot 1,6 g/kg
Vanaf 50 jaar: 10 mcg vitamine D per dag en 3 tot 4 porties calciumrijke voeding
1,5 tot 2 liter water per dag
Geen cafeïne na 14:00 uur
De principes
Minder snelle suikers en bewerkte koolhydraten: minder insulinepieken, minder snaaizucht
Vezels voor darm en oestrogeenbalans; groen mediterraan patroon vermindert ontsteking en opvliegers
Gezonde vetten (olijfolie, noten, vette vis) voor hormoonproductie
Helft van het bord groente; tussendoor eiwit + vezels + vet
Een vrouw van 52 jaar, 70 kg, wil spiermassa behouden. Hoeveel eiwit per dag past bij het advies uit het boek?
Ongeveer 55 gram
Ongeveer 85 tot 105 gram
Ongeveer 140 gram
Eiwit maakt niet uit, het gaat om calorieën
1
Voeding aan de balie
Vitamine D: vraag bij elke vrouw boven de 50 of ze het gebruikt; het is het makkelijkste leefstijladvies dat je hebt
’Proteïnekwark’ en light-producten: magere kwark met een lepel pompoenpitten bevat vaak meer eiwit, zonder zoetstoffen en verborgen suikers
Vermoeidheid, koude-intolerantie en gewichtstoename: denk ook aan de schildklier en verwijs voor een bloedtest
Fyto-oestrogenen uit soja en lijnzaad zijn voeding, geen medicatie; bespreek dat ze opvliegers bij sommige vrouwen verzachten
Eiwitshakes zijn alleen zinvol als voeding tekortschiet; eerst het bord, dan het blik
Judith’s eerste stap: [AANVULLEN, bijvoorbeeld een eiwitrijk ontbijt in plaats van ’geen suiker meer’]
2
Beweging: de richtlijn en de opbrengst
Beweegrichtlijnen (Gezondheidsraad)
Minstens 150 minuten per week matig intensief, verspreid over de week
Minstens 2x per week spier- en botversterkend; in de overgang liefst 2 tot 3x kracht
55+: aanvullend balansoefeningen
Zo min mogelijk stilzitten
In 2024 voldeed 46% van de Nederlanders
Wat het oplevert
30 tot 50% lager risico op hart- en vaatziekten
20 tot 40% lager risico op diabetes type 2
Tot 30% minder kans op depressieve klachten
Betere slaap, langzamer verlies van spiermassa en botdichtheid
Zelfs 10 minuten per dag telt; ochtendlicht van 20 minuten helpt de melatonine
2
Harder is niet beter. Slimmer wel
Fascia wordt door oestrogeendaling minder elastisch: schokdemping valt weg, blessurekans bij impact stijgt. Rustige, ritmische, mobiliserende beweging werkt beter dan hard en intensief
Mijn eigen les: van 3 naar 5x per week sporten bij gewichtstoename, een chronisch overbelaste achillespees en anderhalf jaar niet kunnen sporten
2 tot 3 hersteldagen per week, 5 tot 10 minuten opwarmen, afwisselen (wandelen, kracht, yoga) in plaats van vijf keer hetzelfde
Kracht in het dagelijks leven: squats bij het koken, lunges tijdens de wandeling, push-ups tegen het aanrecht, een kettlebell op de looproute
Vier minuten voor de vaten: de Nitric Oxide Dump (squat, arm swings, overhead press, shoulder circles; 3 rondes van 10 tot 20)
Eiwit binnen twee uur na training: 20 tot 30 gram
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 3
2
Beweging aan de balie
Osteoporosepreventie is kracht + calcium + vitamine D + eiwit; een bisfosfonaat of alendroninezuur is het moment om dit te bespreken
Vrouwen met pijnstillers voor blessures na ’weer gaan sporten’: vraag naar opbouw en hersteldagen
Verwijs naar fysiotherapeut, personal trainer of begeleide programma’s (Start to Run); structuur beschermt tegen jezelf
Wandelen is de laagste drempel: 10 minuten na de koffie is een gewoonte, een uur sportschool een voornemen
Judith’s stap: [AANVULLEN, bijvoorbeeld dagelijkse ochtendwandeling van 10 minuten, later wandelcoaching]
3
Slaap: wat er ’s nachts gebeurt
Progesteron werkt rustgevend en angstremmend; minder progesteron is meer onrust
Oestrogeendaling ontregelt de thermostaat in de hypothalamus: waar 2 graden verschil vroeger onopgemerkt bleef, reageert het lichaam nu al op 0,5 graad met zweten, hartkloppingen en paniek
Slaapcycli van ± 90 minuten; kort wakker worden ertussen is normaal. Een goede slaper wordt net zo vaak wakker, maar herinnert het zich niet
Wakker rond 4 uur: de cortisolpiek die bij langdurige stress te vroeg komt
Glymfatisch systeem: in de diepe slaap spoelt het brein afvalstoffen weg; verstoring hangt samen met een hoger dementierisico, en vrouwen lopen daar meer risico
Slaapproblemen zijn vaak een van de eerste signalen van de perimenopauze, ook bij een regelmatige cyclus
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 4
3
Slaap: wat helpt
Overdag
Slaapdruk opbouwen: beweging, daglicht, mentale activiteit
Dutjes maximaal 20 tot 30 minuten en niet na 14:00
Geen cafeïne na 14:00; geen zware maaltijd of alcohol laat
Geen intensieve training vlak voor bed
’s Avonds en ’s nachts
Schermen: het licht van een telefoon is te zwak om de klok te verzetten; het gaat om de inhoud. Werkmail en nieuws activeren, een rustige voorleesstem niet
4-7-8 ademhaling: 4 tellen in, 7 vasthouden, 8 uit, 4 tot 6 keer
Koele, donkere kamer; vaste tijden, ook in het weekend; gedimd licht bij het tandenpoetsen
Slaaptrackers meten geen slaap maar beweging; leg het horloge weg
3
Slaap aan de balie: het slaapmiddel
NHG: slaapmiddelen alleen tijdelijk, maximaal enkele dagen achter elkaar en liefst niet langer dan 1 tot 2 weken, bij hoge lijdensdruk en een duidelijke oorzaak
Effect is bescheiden: inslapen gemiddeld 20 minuten sneller, ± 50 minuten langer slapen, ten koste van diepe slaap en REM-slaap
Benzodiazepinen en Z-drugs: tolerantie, psychologische afhankelijkheid (’zonder pil kan ik niet slapen’), rebound-insomnie bij stoppen
Melatonine werkt bij ritmeproblemen zoals jetlag, niet bij stressgerelateerde slapeloosheid
Een nieuw of opgehoogd slaapmiddel bij een vrouw van 42 tot 56 is een signaal: vraag of ze slecht inslaapt of wakker wordt en wakker blijft, en of ze het warm heeft
Zeg het zo: een goede nacht is geen perfecte nacht. Wakker worden is normaal; wat u eraan vastknoopt, bepaalt hoe de nacht verder gaat
Een vrouw van 49 vraagt om een herhaling van temazepam. Welke reactie past het best bij het boek en de NHG?
Afleveren; slaapmiddelen zijn bij de overgang standaard onderhoud
Melatonine adviseren als veiliger alternatief
Vragen of ze slecht inslaapt of wakker wordt en het warm heeft, en de overgang benoemen
Een slaaptracker aanraden om de slaap objectief te meten
Pauze
Tien minuten · loop even weg van het scherm, dat is meteen anker nummer twee
4
Stress: de dempers vallen weg
Oestrogeen en progesteron dempen het zenuwstelsel; in de overgang komt stress harder binnen. Dat is geen zwakte, het is biologie
Adrenaline binnen seconden, cortisol via de HPA-as na minuten tot uren; chronische stress is alertheid zonder herstel
Pregnenolon-steal: onder langdurige stress kiest het lichaam voor cortisol, ten koste van progesteron (minder rust), oestrogeen (meer opvliegers) en DHEA (minder energie en spiermassa)
Cortisol tast de hippocampus aan: brainfog. Oestrogeen ondersteunde juist die neuronen
Een brein uit de oertijd: de mail met URGENT, de snauw van een puber en het nieuws zijn de roofdieren van nu, zonder einde
Gevolg: meer opvliegers en hartkloppingen, stemmingswisselingen, concentratieproblemen en een verhoogd risico op burn-out
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 5
4
Stress: het zenuwstelsel laat zich niet managen, wel uitnodigen
Nervus vagus stimuleren
Buikademhaling, langer uit dan in (4 in, 6 uit)
Zingen of neuriën; koud water op het gezicht, douche eindigen met 30 seconden koud
Wandelen, yoga, rustige muziek
Lachen, sociaal contact, dankbaarheid
Drie ankers per dag
Ochtend: buiten, zonder telefoon (bosbaden verlaagt cortisol en bloeddruk; een park volstaat)
Werk: vier rondjes 4-7-8 achter het bureau; middagpauze is écht een pauze, weg van het scherm
Avond: twee uur ’opslomen’, tempo omlaag, telefoon weg, lampen gedimd
Niksen: vijf minuten niets doen is geen luiheid, het is herstel
4
De stress-zelftest als gesprekshulp
Tien stellingen, score 0 (nooit) tot 3 (bijna altijd): piekeren bij het inslapen, mezelf moeten pushen, dingen vergeten, sneller geïrriteerd, ’s avonds snaaien, spanning in nek en kaken, niet stil kunnen zitten, pas mogen rusten als alles af is, eten achter het scherm, moe ondanks slaap
0 tot 7: in balans · 8 tot 15: regelmatig ’aan’, begin met één anker · 16 tot 22: zenuwstelsel te lang in actiestand · 23 tot 30: signalen van overbelasting, overweeg begeleiding
Geen diagnose, maar een spiegel; burn-out is beter te voorkomen dan te genezen
In de apotheek: vrouwen van 45 tot 50 met burn-outklachten die coaching, therapie en supplementen al probeerden. Vraag naar de cyclus, de nachten en het warm hebben
Verwijs breed: huisarts, coach, overgangsconsulent, en ’iemand die naar het hele verhaal luistert’
Welk anker kies jij deze week voor je eigen werkdag?
Judith en ACT: jij mag het zachter doen
Gedachten zijn geen feiten: ’ik moet sterk blijven’ en ’ik mag pas rusten als alles af is’ zijn stemmen, en zeker niet de wijste
Defusie: niet vechten, niet oplossen, maar ruimte geven. Gedachten laten passeren als wolken
Acceptatie is geen berusting: de overgang is geen probleem dat je moet oplossen, maar een fase die je mag verzorgen
[AANVULLEN] Welke overtuiging van Judith stond haar het meest in de weg, en hoe zag de eerste kleine stap eruit?
[AANVULLEN] Wat veranderde er in haar nachten, haar energie of haar stemming na de eerste weken?
Mijn eigen verhaal: mantelzorger, gezin en 60 uur per week; pas met ACT lukten de kleine stapjes
5
Zingeving en waarden: het kompas
Rond de veertig en vijftig komt de vraag ’waar doe ik het voor?’. Hormonen dempten ook je waarden; als die buffer wegvalt, kun je niet meer tegen je waarden in leven. Dit is geen achteruitgang, dit is verfijning
Doelen zijn meetbaar en eindig (tien kilo, promotie, halve marathon); waarden zijn voelbaar en oneindig (gezondheid, familie, vrijheid, verbinding). Doelen worden krachtiger als ze een waarde dienen
De pakken-metafoor: welk rolpak wil ik blijven dragen, welk hang ik in de kast, welk kies ik nu voor het eerst zelf?
Werkblad: lange lijst waarden → 10 → 5 → 3 kernwaarden; per waarde één kleine actie per week; maandelijkse check-in
De vraag onder de vraag: ’hoe slaap ik beter?’ is vaak ’waar leef ik voor?’
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 6
Welke waarde ben jij uit het oog verloren, en welke kleine actie deze week doet haar recht?
6
Sociale verbinding: biologie, geen luxe
Bij oprechte verbinding komt de nervus vagus in actie: hartslag daalt, stresshormonen dalen. Langdurige eenzaamheid is een gezondheidsrisico vergelijkbaar met roken
Veel contact, weinig verbinding: je deelt de foto van het weekend, niet dat je om vier uur wakker lag
De WHI-erfenis (2002): het gesprek over de overgang viel stil, klachten werden wegverklaard, een generatie vrouwen werd niet gehoord. Het taboe leeft nog aan de balie
Praten alleen is al een interventie; verhalen delen is medicijn. Lotgenotengroepen zijn geen vervanging van zorg, maar een laag eronder (’Samen sterk door de overgang’)
De apotheek is een laagdrempelige plek om het taboe te doorbreken: ’Hoe gaat het met uw slaap de laatste tijd?’ is genoeg om te openen
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 7
Leefstijl als blijvende basis: het risicoprofiel na 50
Hart en vaten
Oestrogeenbescherming verdwijnt; doodsoorzaak nummer één bij vrouwen, vaak later en anders herkend
Bewegen, mediterraan, niet roken, bloeddruk en cholesterol volgen
Botten en suiker
1 op de 3 vrouwen krijgt na haar 50ste osteoporose; heupfractuur is vaak het omslagpunt naar afhankelijkheid
Kracht, calcium, vitamine D, eiwit; minder snelle suikers tegen diabetes type 2
Brein
Vrouwen lopen een groter risico op alzheimer, deels hormonaal
Bewegen, verbinden, slapen, bloeddruk en bloedsuiker bewaken. Wat goed is voor je hart, is goed voor je brein
Wat goed is voor je overgang, is goed voor je hart, je brein, je botten en je hele toekomst · hoofdstuk 8
Waarom goede voornemens mislukken, en wat wél werkt
Het brein wil energie besparen: routines zijn goedkoop, veranderingen duur. Het januari-abonnement sneuvelt binnen weken. Dat is geen falen, dat is biologie
Eén gewoonte tegelijk, minimaal drie en liever zes weken, voordat de volgende erbij komt
Maak het zo klein dat het bijna lachwekkend is: 10 minuten wandelen, een eiwitrijk ontbijt, een handje noten in plaats van de koek
Habit stacking: na de ochtendkoffie 10 minuten lopen, voor het tandenpoetsen 20 squats, tijdens het waterkoken een vriendin bellen
Verwacht terugval en vergeef jezelf: gewoon, morgen weer. Vier wat lukt
Doe het niet alleen: wandelmaatje, groep, coach. Verbinding maakt gewoontes plakkeriger
Bron: Leefstijl en de overgang, hoofdstuk 8
Leefstijl én hormoontherapie: geen tegenstelling
Leefstijl is het fundament onder elke behandeling, ook onder HST, en de enige route als HST niet kan, zoals bij Judith
Als apotheker zie ik vrouwen die met HST binnen weken opknappen: slaap, opvliegers, energie. Te veel vrouwen lopen maanden of jaren rond voordat de optie wordt aangeboden
Wie zelf kiest, houdt het vol: de keuze moet van haar zijn, niet van de vriendin, de tijdgeest of de zorgverlener
Jouw rol: alle opties benoemen, doorverwijzen naar huisarts of overgangsconsulent, en het leefstijlgesprek naast het recept leggen in plaats van ervoor of erna
Mijn eigen keuze is geen HST, uit vertrouwen in mijn biologie; dat is een keuze die bij mij past, geen advies
Voor de farmacotherapie: sessie 2 van deze reeks
Judith: waar staat zij nu
[AANVULLEN] Duur van het traject en de volgorde van de pijlers
[AANVULLEN] Wat is er concreet veranderd: nachten, energie, stemming, gewicht, werk
[AANVULLEN] Wat was de kleinste stap met het grootste effect?
[AANVULLEN] Wat zou zij tegen de apotheek willen zeggen?
Wat ik eruit meeneem: de vraag ’wat kunt u wél?’ opent meer dan ’wat moet u laten?’
Het leefstijlgesprek van zestig seconden
1 · Eén pijler
Kies de pijler die bij het recept past: slaapmiddel → slaap, vitamine D → botten en beweging, pijnstiller → beweging of stress
Niet het hele boek, één hoofdstuk
2 · Eén kleine stap
Zo klein dat ze ’ja’ kan zeggen: geen koffie na twee, tien minuten lopen na de lunch, een ei bij het ontbijt
Vraag: ’Zou dat lukken deze week?’
3 · Eén vervolgvraag
’Hoe gaat het met uw slaap de laatste tijd?’ bij de volgende uitgifte
Jij ziet haar elke maand; de huisarts drie keer per jaar. Dat patroon is jouw meerwaarde
Geen dieetadvies, geen preek; een opening. Wie klein begint, komt terug
Welke kleine stap stel jij morgen voor aan de eerste vrouw met een slaapmiddel aan je balie?
Take-home
De overgang raakt het hele systeem; leefstijl is geen bijzaak maar een krachtig fundament, ook naast HST
Zes pijlers, één samenspel; begin waar de behoefte het grootst is
Getallen om te onthouden: eiwit 1,2 tot 1,5 g/kg, vitamine D 10 mcg vanaf 50, 150 minuten bewegen en 2x kracht, cafeïne niet na 14:00, slaapmiddel maximaal 1 tot 2 weken
Slaap, stemming en stress zijn receptorlogica, geen karakterfout; een nieuw slaapmiddel of SSRI bij een vrouw van 42 tot 56 is een opening
Eén pijler, één kleine stap, één vervolgvraag: zestig seconden die het verschil maken
Niet de grote stappen maken het verschil. De kleine, elke dag
Naslag en leestips
Leefstijl en de overgang — Veronique la Fontaine (2026): de zes pijlers uitgewerkt met schema’s, oefeningen en de stress-zelftest · leefstijlendeovergang.nl
Beweegrichtlijnen 2017 — Gezondheidsraad; cijfers naleving RIVM/CBS
NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen; NHG-Standaard De overgang
Leefstijlroer — Vereniging Arts en Leefstijl (gesprekshulp voor de zes pijlers)
De Perimenopauze Ontrafeld — Rethans & Van Dijk (leestip)
Praktische handleiding hormoonsuppletietherapie — DMS/NVOG, update april 2025 (zie sessie 2)
Deelnemers ontvangen de spiekkaart ’Leefstijl aan de balie’ en de stress-zelftest als hand-out
"De overgang is geen probleem dat je moet oplossen. Het is een fase die je mag verzorgen."
Dit kunnen jouw gouden jaren zijn · dank voor jullie aandacht