OVERHEID · MARKTFALEN
Marktfalen en overheid
Examenstof economie havo
OVERHEID · MARKTFALEN
Marktfalen en overheid
Examenstof economie havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D8, H1.6. Image credit: Alfred T. Palmer / Library of Congress, via Wikimedia Commons, publiek domein
OVERHEID · MARKTFALEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen wanneer de markt faalt en hoe de overheid met prijzen, belasting, subsidie en quota ingrijpt, en wat dat doet met het surplus.
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer werkt een markt niet goed, en wat doet de overheid dan?
Verwacht: vervuiling, te hoge prijzen, afspraken tussen bedrijven, belasting, subsidie, verbod, toezicht. Groepeer de woorden: wat gaat er mis op de markt, en wat kan de overheid doen? Beide kanten komen in deze les aan bod.
OVERHEID · MARKTFALEN
Rokende schoorstenen van een fabriek, Verenigde Staten, 1942
Wanneer faalt de markt?
Marktfalen: de markt geeft een uitkomst die maatschappelijk niet gewenst is.
Voorbeelden: externe effecten, te veel of te weinig productie, een te hoge of te lage prijs.
Ook als bedrijven niet denken aan toekomstige generaties of als er misbruik van marktmacht is.
Dan kan de overheid ingrijpen.
Syllabus D8.2: externe effecten, geen of onvoldoende rekening met toekomstige generaties, te veel of te weinig productie, marktprijs hoger of lager dan maatschappelijk gewenst, misbruik van marktmacht. Veelgemaakte fout: marktfalen zien als falen van een bedrijf (faillissement). Image credit: Alfred T. Palmer / Library of Congress, via Wikimedia Commons, publiek domein
OVERHEID · MARKTFALEN
Tuinsets: markt (E) en maatschappelijk gewenst punt (M)
Negatieve externe effecten
Een negatief extern effect is schade voor anderen die niet in de prijs zit, zoals uitstoot.
Tuinsets: de fabriek betaalt de schade niet. Marktevenwicht E: P = 300 en Q = 40 per week.
Telt de schade van 100 euro per stuk mee, dan ligt het gewenste punt bij M: P = 350 en Q = 30.
Er wordt dus te veel geproduceerd: 40 in plaats van 30.
Controle: Qv = -0,2P + 100 en Qa = 0,2P - 20. E: -0,2P + 100 = 0,2P - 20, dus P = 300 en Q = 40. Met schade 100 per stuk wordt de aanbodlijn Qa = 0,2P - 40: -0,2P + 100 = 0,2P - 40, dus P = 350 en Q = 30. Dit is een schematisch model: M is het maatschappelijk gewenste punt. Veelgemaakte fout: denken dat de prijs bij M lager is. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
OVERHEID · MARKTFALEN
Honingbij op appelbloesem, Sandy (Engeland)
Positieve externe effecten
Een positief extern effect is voordeel voor anderen waarvoor niet wordt betaald.
Een imker zet bijenkasten bij een boomgaard: de fruitteler plukt meer, de imker krijgt daarvoor niets.
Er wordt dan te weinig geproduceerd: de markt telt het extra voordeel niet mee.
Duurzaam produceren houdt rekening met toekomstige generaties.
Veelgemaakte fout: negatief en positief omdraaien, of denken dat een positief extern effect geen marktfalen is. Het is wel marktfalen: de markt levert te weinig van wat de samenleving waardeert. Image credit: Orangeaurochs / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Video: Economie Academy: uitleg over positieve en negatieve externe effecten. Kijkvraag: welk voorbeeld van een negatief en welk van een positief extern effect noemt de uitlegger, en wat is steeds het gevolg voor de productie?
Welke situatie is een positief extern effect?
Een fabriek loost afvalwater in de rivier
Een bakker verhoogt de prijs van zijn brood
Een winkel trekt klanten met een lage prijs
Een gevel opknappen waar de hele straat van profiteert
Het voordeel van de opgeknapte gevel gaat naar anderen die niet betalen. De fabriek is een negatief effect. De prijsstijging en de lage prijs zijn geen externe effecten.
Vul in
Bij een negatief extern effect wordt er te veel geproduceerd, bij een positief extern effect wordt er te weinig geproduceerd.
Negatief: te veel productie. Positief: te weinig productie.
OVERHEID · MARKTFALEN
Oosterscheldekering bij Vrouwenpolder, 2022
Collectieve goederen
Een collectief goed is voor iedereen, ook voor wie niet betaalt: een dijk of defensie.
Een markt levert dit niet vanzelf: niemand betaalt vrijwillig. De overheid organiseert het zelf.
Een quasi-collectief goed, zoals onderwijs, is wel individueel te gebruiken, maar de overheid betaalt mee.
De overheid kan de productie ook onder voorwaarden aan de markt overlaten.
Syllabus D8.3. Collectief: niemand is uit te sluiten, dus niemand betaalt vrijwillig (meeliftgedrag). Quasi-collectief: wel individueel te gebruiken, maar met veel voordeel voor de samenleving; denk aan onderwijs en een deel van de zorg. Onder voorwaarden aan de markt overlaten kan met een vergunning of subsidie. Veelgemaakte fout: collectief goed zien als een product dat veel mensen kopen. Image credit: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
OVERHEID · MARKTFALEN
Tankstation met brandstofprijzen, Oostenrijk 2012
Marktmacht en kartels
Marktmacht: een aanbieder kan de prijs bepalen. Dat hoort bij onvolledige mededinging.
Een kartel is een afspraak tussen aanbieders over prijs of hoeveelheid.
Stel: tankstations spreken af de prijs hoog te houden. Dat is misbruik van marktmacht.
Gevolg: een hogere prijs en minder aanbod dan gewenst. Het kartelverbod verbiedt zulke afspraken.
Syllabus D8.1 en D8.5: onvolledige mededinging en marktmacht, kartelverboden. Het tankstationvoorbeeld is hypothetisch. Veelgemaakte fout: denken dat elke grote aanbieder verboden is; verboden is het misbruik van marktmacht en het maken van kartelafspraken. Image credit: Wikimedia Commons, CC BY 3.0
OVERHEID · MARKTFALEN
Toezicht op de markt
De ACM (Autoriteit Consument en Markt) bewaakt eerlijke concurrentie en beschermt consumenten.
De ACM controleert kartels en misbruik van marktmacht en kan een boete opleggen.
De AFM (Autoriteit Financiële Markten) houdt toezicht op het gedrag van partijen op de financiële markten.
Voorbeeld AFM: een adviseur die hypotheken of beleggingen verkoopt.
Toezicht houdt de markt eerlijk en voorkomt misbruik van marktmacht.
Bronnen: Wikipedia over de ACM (mededingingstoezicht, sectortoezicht, consumentenbescherming) en over de AFM (gedragstoezicht op de financiële markten). Veelgemaakte fout: ACM en AFM verwisselen: ACM = concurrentie en consumenten, AFM = financiële markten.
Welk goed is een collectief goed?
Straatverlichting in een wijk
Een broodje bij de bakker
Een abonnement op een sportschool
Een kaartje voor de bioscoop
Straatverlichting is voor iedereen en niemand kan worden uitgesloten. De andere goederen koop je individueel.
OVERHEID · MARKTFALEN
Maximumprijs 200 geeft een tekort van 40
Minimum- en maximumprijs
Een maximumprijs ligt onder de evenwichtsprijs: er ontstaat een tekort.
Tuinsets: E bij P = 300. Maximumprijs 200: gevraagd 60, aangeboden 20, dus een tekort van 40.
Een minimumprijs ligt boven de evenwichtsprijs: er ontstaat een overschot.
Bij minimumprijs 400: gevraagd 20, aangeboden 60, dus een overschot van 40.
Controle: Qv(200) = -0,2 x 200 + 100 = 60 en Qa(200) = 0,2 x 200 - 20 = 20, tekort 40. Qv(400) = 20 en Qa(400) = 60, overschot 40. Voorbeelden uit de praktijk: een maximale huurprijs voor woningen (beschermt huurders) en een minimumprijs voor landbouwproducten (beschermt aanbieders). Alleen verbaal en grafisch. Veelgemaakte fout: een prijs die al ruim boven of onder het evenwicht zit en toch zeggen dat de prijsingreep werkt; de maximumprijs moet onder E liggen. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
OVERHEID · MARKTFALEN
Belasting: Qa naar links, nieuw evenwicht E1
Belasting en subsidie
Een kostprijsverhogende belasting (100 euro per stuk) maakt produceren duurder: Qa naar links.
In de grafiek: nieuw evenwicht E1. De prijs stijgt van 300 naar 350 en de afzet daalt van 40 naar 30.
Een kostprijsverlagende subsidie werkt andersom: Qa naar rechts, de prijs daalt, de afzet stijgt.
Subsidie van 100 euro per stuk: E1 bij P = 250 en Q = 50.
Controle belasting: Qa wordt 0,2P - 40, evenwicht -0,2P + 100 = 0,2P - 40 geeft P = 350 en Q = 30. Controle subsidie: Qa wordt 0,2P (0,2 x (P + 100) - 20), evenwicht -0,2P + 100 = 0,2P geeft P = 250 en Q = 50. Alleen verbaal en grafisch, de berekening hoeft niet. Veelgemaakte fout: de verschuiving van Qa verwarren met een verschuiving van Qv. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
OVERHEID · MARKTFALEN
Productiequotum van 30: verticale aanbodlijn
Productiequotum
Een productiequotum is een maximum aan de totale hoeveelheid die aanbieders mogen maken.
Quotum 30: de aanbodlijn is verticaal bij Q = 30. Nieuw evenwicht E1: P = 350 en Q = 30.
De prijs stijgt (300 naar 350) en de hoeveelheid daalt (40 naar 30).
Voorbeeld: het Europese melkquotum (1984 tot 1 april 2015) beperkte de melkproductie.
Controle: bij Q = 30 geeft Qv: 30 = -0,2P + 100, dus P = 350. Het quotum werkt alleen als het lager ligt dan de evenwichtshoeveelheid (40). Bron voor het melkquotum: Wikipedia (ingevoerd 1984, afgeschaft 1 april 2015, bedoeld tegen overschotten). Veelgemaakte fout: denken dat een quotum de prijs verlaagt. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
Welke maatregel verschuift de aanbodlijn naar rechts?
Een kostprijsverhogende belasting
Een maximumprijs
Een kostprijsverlagende subsidie
Een productiequotum
Een subsidie verlaagt de kosten, dus er wordt bij elke prijs meer aangeboden: Qa naar rechts. Belasting verschuift Qa naar links. Een maximumprijs en een quotum verschuiven geen lijn.
OVERHEID · MARKTFALEN
Consumentensurplus (CS) en producentensurplus (PS) bij E
Consumenten- en producentensurplus
Consumentensurplus (CS): het voordeel van kopers, de driehoek tussen Qv en de prijs.
Producentensurplus (PS): het voordeel van aanbieders, de driehoek tussen de prijs en Qa.
Bij evenwicht E (P = 300 en Q = 40): CS = 4.000 en PS = 4.000 euro per week.
Het totaal surplus is CS + PS = 8.000 euro.
Controle: de driehoeken hebben basis 40 en hoogte 200 (500 - 300 voor CS, 300 - 100 voor PS), oppervlak = 0,5 x 40 x 200 = 4.000. De leerling hoeft de oppervlakte niet zelf te berekenen: het gaat om de begrippen en de verandering. Veelgemaakte fout: CS en PS verwisselen. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
OVERHEID · MARKTFALEN
Quotum: CS, PS en het welvaartsverlies (donker driehoekje)
Welvaart en welvaartsverlies
Bij een quotum van 30 verandert het surplus: CS = 2.250 en PS = 5.250, samen 7.500 euro.
Zonder quotum was het totaal 8.000 euro. Het verschil van 500 euro is het welvaartsverlies.
In de grafiek is dat het donkere driehoekje tussen de aanbodlijn en de vraaglijn.
Het totaal surplus is een beperkte indicatie van welvaart: schade en verdeling tellen niet mee.
Controle: CS = 0,5 x 30 x (500 - 350) = 2.250. PS = 350 x 30 - (100 x 30 + 0,5 x 30 x 150) = 10.500 - 5.250 = 5.250. Samen 7.500. Verlies = 0,5 x (350 - 250) x (40 - 30) = 500. Syllabus D8.6 en H1.6: de som van producenten- en consumentensurplus als beperkte indicatie van welvaart. Veelgemaakte fout: denken dat producenten altijd verliezen: bij een quotum stijgt het PS hier juist, maar het totaal daalt. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
Zet op volgorde: surplusverandering bepalen
Eerst twee keer de som, dan het verschil, dan de conclusie.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Externe effecten en marktfalen
Collectieve goederen en toezicht
Prijs, belasting, subsidie en quotum
Surplus en welvaartsverlies
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.
Leg uit: waarom verhoogt een quotum de prijs?
Goed antwoord: het quotum beperkt de hoeveelheid, dus de vraag is groter dan het aanbod en de prijs stijgt tot het nieuwe evenwicht. Verwachte fout: zeggen dat de kosten stijgen.
OVERHEID · MARKTFALEN
Begrippen (1/2)
negatief en positief extern effect: Schade of voordeel voor anderen die niet in de prijs zit.
marktfalen: De markt geeft een uitkomst die maatschappelijk niet gewenst is.
marktmacht en kartel: Een aanbieder bepaalt de prijs; een kartel is een afspraak tussen aanbieders.
collectief en quasi-collectief goed: Voor iedereen, of individueel te gebruiken maar mede door de overheid betaald.
minimumprijs en maximumprijs: Vaste prijs boven E (overschot) of onder E (tekort).
Deze slide heeft geen instructies
OVERHEID · MARKTFALEN
Begrippen (2/2)
kostprijsverhogende belasting: Maakt produceren duurder: Qa naar links, hogere prijs.
kostprijsverlagende subsidie: Maakt produceren goedkoper: Qa naar rechts, lagere prijs.
productiequotum: Maximum aan de totale productie: hogere prijs, minder afzet.
ACM en AFM: Toezicht op concurrentie en consumenten, en op de financiële markten.
consumenten-, producenten- en totaal surplus: CS + PS is een beperkte indicatie van welvaart.
Deze slide heeft geen instructies