3
Rekenen aan reacties
Paragraaf 3.2
Reactiesnelheid
Een bruistablet lost in een paar minuten op, een spijker roest in maanden. Wat bepaalt hoe snel een reactie gaat?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: AgrisR (CC BY-SA 4.0)
3
Rekenen aan reacties
Paragraaf 3.2
Reactiesnelheid
Een bruistablet lost in een paar minuten op, een spijker roest in maanden. Wat bepaalt hoe snel een reactie gaat?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: AgrisR (CC BY-SA 4.0)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 3 Rekenen aan reacties, paragraaf 3.2 Reactiesnelheid. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: AgrisR, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
3.2 Reactiesnelheid
Leerdoelen
3.2.1
Je kunt vier factoren noemen die de reactiesnelheid beïnvloeden.
3.2.2
Je kunt met botsende deeltjes uitleggen waarom een reactie sneller gaat.
3.2.3
Je kunt een gemiddelde reactiesnelheid uitrekenen uit een meting.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
Een meting doen en vergelijken
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Foto: Mysterymanblue (CC BY 4.0)
Startvraag
Bruistablet in water
Je laat een bruistablet in koud water vallen en een tweede in warm water.
In welk glas is hij het eerst op?
In het koude water
In beide even snel
In het warme water
Dat hangt van het glas af
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Hier is geen antwoord fout of goed in de eerste ronde, de vraag opent het gesprek. Het juiste antwoord is het warme water: bij een hogere temperatuur gaat de reactie sneller. Wie kiest voor het koude water denkt vaak dat bruis in koud water krachtiger is. Image credit: Mysterymanblue, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Wat maakt een reactie sneller?
Temperatuur
Hoe hoger de temperatuur, hoe sneller de reactie.
Verdelingsgraad
Hoe fijner de stof verdeeld is, hoe sneller de reactie.
Concentratie
Hoe hoger de concentratie van een stof, hoe sneller de reactie.
Laat leerlingen bij elke kaart een voorbeeld uit het dagelijks leven bedenken. Suikerklontje of poedersuiker in thee, een hoger vuur onder de pan, een sterker schoonmaakmiddel. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Kennis
1
Wat gebeurt er met de reactiesnelheid als je een stof fijner maakt?
De reactie gaat sneller
De reactie gaat langzamer
De reactiesnelheid verandert niet
De reactie stopt
Een fijner verdeelde stof heeft een groter oppervlak waar de reactie kan plaatsvinden. Poedersuiker lost daarom sneller op dan een suikerklontje.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Botsende deeltjes
Foto: AgrisR (CC BY-SA 4.0)
Deeltjes kunnen alleen reageren als ze tegen elkaar botsen. Hoe vaker en hoe harder ze botsen, hoe sneller de reactie.
Hogere temperatuur: de deeltjes bewegen sneller en botsen vaker en harder
Fijnere verdeling: er is meer oppervlak waar deeltjes kunnen botsen
Hogere concentratie: er zijn meer deeltjes in dezelfde ruimte
Een staalwolpluk brandt snel in een vlam, een spijker van hetzelfde ijzer niet. De staalwol is veel fijner verdeeld. Voer dit alleen uit als demonstratie onder toezicht van de docent, met bril op en op een brandwerende ondergrond. Image credit: AgrisR, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Katalysatoren
Een katalysator is een stof die een reactie sneller laat verlopen, zonder zelf op te raken. Na de reactie is er nog evenveel katalysator.
In een uitlaat zet een katalysator giftige gassen om
In je lichaam heten katalysatoren enzymen: ze maken de vertering van voedsel snel genoeg
Leerlingen denken vaak dat een katalysator een beginstof is. Benadruk dat hij niet in de reactievergelijking als beginstof of product staat, maar boven de pijl kan worden genoemd. Een bekend practicum: waterstofperoxide laten ontleden met een beetje bruinsteen of aardappel (enzymen). Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Voorbeeldopdracht 1
Bij een reactie ontstaat in 40 seconden 120 mL gas. Bereken de gemiddelde reactiesnelheid in mL/s.
gegeven
hoeveelheid gas = 120 mL
tijd = 40 s
gevraagd
reactiesnelheid in mL/s
uitwerking
snelheid = hoeveelheid : tijd
snelheid = 120 : 40 = 3
antwoord
De gemiddelde reactiesnelheid is 3 mL/s.
De reactiesnelheid is de verandering van een hoeveelheid, gedeeld door de tijd. Dat kan een hoeveelheid gas zijn, maar ook de massa die verdwijnt of ontstaat. Doorvraag: wat verwacht je als je de proef bij een hogere temperatuur herhaalt? Een kleinere tijd en dus een grotere snelheid. Image credit: LessonUp
Vul de ontbrekende woorden in.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Kennis
2
Bij een hogere concentratie is de reactiesnelheid groter.
Een katalysator versnelt een reactie en raakt zelf niet op.
De mate waarin een stof in kleine stukjes is verdeeld heet de verdelingsgraad.
Controleer of leerlingen concentratie en verdelingsgraad uit elkaar houden: concentratie gaat over opgeloste stof of gas, verdelingsgraad over een vaste stof.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Toepassing
3
Waarom bewaar je melk in de koelkast?
Kou laat melk sneller zuur worden
De concentratie melk wordt hoger
De melk wordt een andere stof
Kou vertraagt het zuur worden
Bij het zuur worden van melk reageren stoffen in de melk, vooral onder invloed van bacteriën. Bij een lagere temperatuur gaan die reacties langzamer. In de vriezer gaat het nog langzamer: daarom kun je vlees maandenlang bewaren.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Een stukje magnesium reageert met zoutzuur. Noem twee manieren om de reactie sneller te laten gaan.
Goede antwoorden: het zoutzuur verwarmen, het magnesium in kleinere stukjes verdelen of sterker zoutzuur gebruiken (hogere concentratie). Twee van deze is genoeg. Vraag door: welke manier is het veiligst en het makkelijkst in een schoollokaal? Zoutzuur alleen onder toezicht van de docent en met bril.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Practicum
Bruistablet en temperatuur
Doel: Onderzoeken hoe de temperatuur de reactiesnelheid beïnvloedt.
Je hebt nodig
bril
3 bekerglazen van 250 mL
water van 10, 25 en 45 °C
bruistabletten
stopwatch
thermometer
Zo doe je het
Zet je bril op. Doe 150 mL water van 10 °C in het eerste bekerglas.
Laat een bruistablet in het water vallen en start de stopwatch.
Stop de tijd als de tablet helemaal verdwenen is en noteer de tijd.
Herhaal met water van 25 °C en van 45 °C.
Zet tijd en temperatuur in een tabel en trek een conclusie.
Water van 45 °C is warm, niet heet: dit kan veilig. Geef elke groep gelijke tabletten en dezelfde hoeveelheid water, zodat alleen de temperatuur verschilt. Verwachting: hoe warmer het water, hoe korter de tijd. Gebruik de uitkomst om de term reactiesnelheid te herhalen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
V E R D I E P I N G
Van langzaam naar snel
Zet de reacties op volgorde, van de langzaamste naar de snelste.
Roesten duurt weken tot jaren, melk wordt in enkele dagen zuur, een bruistablet is in minuten op, een lucifer brandt in seconden en bij een knal is de reactie in een fractie van een seconde klaar. Vraag door: welke factor maakt het verschil? Bij vuurwerk is dat onder andere de zeer fijne verdeling van de stoffen.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
3.2.1 Factoren voor reactiesnelheid noemen
3.2.2 Snelheid uitleggen met deeltjes
3.2.3 Reactiesnelheid uitrekenen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
3.2
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp