3
Chemische reacties
Paragraaf 3.3
Massaverhoudingen
Staalwol wordt zwaarder als je hem verbrandt, hout lijkt lichter te worden. Waar blijft de massa?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Anubis85 KH (CC BY-SA 4.0)
3
Chemische reacties
Paragraaf 3.3
Massaverhoudingen
Staalwol wordt zwaarder als je hem verbrandt, hout lijkt lichter te worden. Waar blijft de massa?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Anubis85 KH (CC BY-SA 4.0)
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 3 Chemische reacties, paragraaf 3.3 Massaverhoudingen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Anubis85 KH, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
3.3 Massaverhoudingen
Leerdoelen
3.3.1
Je kunt de wet van behoud van massa uitleggen en toepassen.
3.3.2
Je kunt uitleggen waarom de massa soms lijkt toe of af te nemen bij een reactie.
3.3.3
Je kunt rekenen met een vaste massaverhouding bij een reactie.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Rekenen met massa's en een verhouding
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Foto: tom david (CC BY 2.5)
Startvraag
Staalwol verbranden
Je weegt een pluk staalwol, laat hem helemaal verbranden en weegt de as opnieuw. Wat gebeurt er met de massa?
hij wordt lager
hij blijft precies gelijk
hij wordt hoger
hij wordt nul
Laat eerst stemmen. Veel leerlingen verwachten dat de massa afneemt, omdat vuur dingen 'opmaakt'. Bij het verbranden van ijzer verbindt het ijzer zich met zuurstof uit de lucht: ijzer + zuurstof → ijzeroxide. Het product bevat dus ook de massa van de zuurstof en is zwaarder dan de staalwol. Alleen onder toezicht van de docent laten verbranden: de staalwol wordt gloeiend heet. Image credit: tom david, Wikimedia Commons (CC BY 2.5)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Wet van behoud van massa
Bij een chemische reactie in een gesloten ruimte is de totale massa van de beginstoffen gelijk aan de totale massa van de reactieproducten.
Dat komt doordat er geen atomen verdwijnen: ze zijn alleen anders gegroepeerd.
Is de ruimte open, dan kan een gas ontsnappen of juist uit de lucht worden opgenomen. Dan lijkt de massa te veranderen.
Verbind met de vorige paragraaf: omdat er links en rechts evenveel atomen staan, blijft de massa gelijk. Het aantal moleculen hoeft niet gelijk te blijven. In 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O gaan 3 moleculen over in 2. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Opdrachten Kennis
1
Wat geldt bij een reactie in een gesloten ruimte altijd?
de massa blijft gelijk
het aantal moleculen blijft gelijk
de massa neemt toe
de massa neemt af
De totale massa blijft gelijk. Het aantal moleculen kan veranderen, want atomen worden anders gegroepeerd. Een gesloten ruimte is nodig omdat anders een gas kan ontsnappen of juist worden opgenomen.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Behoud van massa in een som
massa begin = massa eind
m begin = m eind
grootheid
symbool
eenheid
massa beginstoffen
m begin
g of kg
massa reactieproducten
m eind
g of kg
Met deze gelijkheid reken je een onbekende massa uit: tel de bekende massa's op en trek ze van elkaar af.
Eventueel schrijven leerlingen het ook als 'm(A) + m(B) = m(C)'. Het zijn allemaal dezelfde som. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Voorbeeldopdracht 1
12 g magnesium verbrandt met zuurstof tot 20 g magnesiumoxide. Hoeveel gram zuurstof heeft gereageerd?
gegeven
m(Mg) = 12 g
m(MgO) = 20 g
gevraagd
m(O₂) in g
uitwerking
m(Mg) + m(O₂) = m(MgO)
12 + m(O₂) = 20
m(O₂) = 20 - 12 = 8
antwoord
Er heeft 8 g zuurstof gereageerd.
Laat leerlingen steeds de vier stappen opschrijven: gegeven, gevraagd, uitwerking, antwoord. Controle: 12 + 8 = 20. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Vaste massaverhouding
Magnesium en zuurstof reageren altijd in dezelfde massaverhouding: Mg : O₂ : MgO = 3 : 2 : 5.
3 g Mg + 2 g O₂ geeft 5 g MgO
6 g Mg + 4 g O₂ geeft 10 g MgO
Dubbel zoveel magnesium vraagt dus ook dubbel zoveel zuurstof en geeft dubbel zoveel product.
Het voorbeeld 12 g + 8 g = 20 g past in deze verhouding: 3 : 2 : 5 maal 4. De verhouding is een gemeten, afgeronde waarde (24 : 16 : 40 gedeeld door 8). Dat de verhouding altijd gelijk is, is een belangrijke eigenschap van een zuivere stof. Image credit: LessonUp
Reken met de verhouding Mg : O₂ : MgO = 3 : 2 : 5.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Opdrachten Kennis
2
3 g Mg + 2 g O₂ → 5 g MgO
6 g Mg + 4 g O₂ → 10 g MgO
15 g Mg + 10 g O₂ → 25 g MgO
Eerste regel: 3 + 2 = 5. Tweede: 6 is 2 keer 3, dus 2 x 2 = 4. Derde: 25 is 5 keer 5, dus 5 x 3 = 15 (en 5 x 2 = 10 klopt met de zuurstof).
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Opdrachten Toepassing
3
Een bruistablet bruist in een open glas op een weegschaal. De massa daalt. Waarom?
de massa verdwijnt bij een reactie
het water neemt de massa op
de tablet lost volledig op
het gas dat ontstaat ontsnapt uit het glas
De massa verdwijnt niet: het gas (koolstofdioxide) ontsnapt uit het open glas en neemt zijn massa mee. In een afgesloten fles zou de weegschaal dezelfde massa blijven tonen. Wie B kiest, denkt aan oplossen, maar de massa van een opgeloste stof blijft in het glas. Image credit: US DEA, Wikimedia Commons (Public domain)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Opdrachten Toepassing
★ 4
Bij het verbranden van 9 g magnesium ontstaat 15 g magnesiumoxide. Hoeveel g zuurstof is nodig?
3 g
6 g
9 g
24 g
Dit is de steropdracht. 15 - 9 = 6 g zuurstof. Dat past ook bij de verhouding 3 : 2 : 5, want 9 : 6 : 15 is 3 keer zo veel. Wie 24 kiest, telt op in plaats van af. Wie 9 kiest, neemt de massa van magnesium over.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Opdrachten Toepassing
5
Je wilt 40 g magnesiumoxide maken (Mg : MgO = 3 : 5). Hoeveel gram magnesium heb je nodig?
40 : 5 = 8 en 8 x 3 = 24 g magnesium. Controle: de zuurstof is 8 x 2 = 16 g en 24 + 16 = 40 g. Doorvragen: hoeveel zuurstof is er nodig? 16 g.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
V E R D I E P I N G
Lavoisier woog alles na
In de 18e eeuw woog Antoine Lavoisier stoffen nauwkeurig voor en na een reactie. Zo liet hij zien dat de totale massa gelijk blijft en dat bij verbranden zuurstof wordt opgenomen.
Lavoisier wordt gezien als een van de grondleggers van de moderne scheikunde. Zijn metingen met de balans maakten de wet van behoud van massa bruikbaar. Zonder zijn nauwkeurig wegen was die ontdekking er niet gekomen. Image credit: Jacques-Louis David, Wikimedia Commons (Public domain) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.3
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
3.3.1 Wet van behoud van massa
3.3.2 Massa lijkt te veranderen
3.3.3 Rekenen met massaverhouding
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
3.3
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp