Bevolking en migratie (Aardrijkskunde vmbo), les 1: Uitleg

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Bevolking en migratie

Examenstof aardrijkskunde vmbo: bevolkingsgroei, vergrijzing en migratie in Nederland en Duitsland

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorAardrijkskundeMiddelbare schoolvmboLeerjaar 3,4

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitlegles over de bevolking van Nederland en Duitsland sinds 1945: natuurlijke en sociale groei, ontgroening en vergrijzing, migratie en motieven, de demografische transitie en toekomstverwachtingen.

Items in this lesson

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Bevolking en migratie

Examenstof aardrijkskunde vmbo: bevolkingsgroei, vergrijzing en migratie in Nederland en Duitsland

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/8 eindterm 17.1, 17.2, 17.3. Image credit: Jack de Nijs, Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe de bevolking van Nederland sinds 1945 is veranderd door geboorte, sterfte en migratie, en dat vergelijken met Duitsland.

This item has no instructions

Aan welke woorden denk je bij bevolking en migratie?

Verwachte woorden: geboorte, baby, ouderen, bejaarden, verhuizen, vluchteling, asielzoeker, gastarbeider, werk, Randstad, druk, stad, dorp. Sorteer daarna samen: wat gaat over geboorte en sterfte (natuurlijke groei) en wat gaat over mensen die komen of gaan (migratie, sociale groei)?

Moeders met kinderwagens, 8 maart 1950

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Bevolkingsgroei: natuurlijk en sociaal

  • Natuurlijke bevolkingsgroei is het aantal geboorten min het aantal sterfgevallen.

  • Sociale bevolkingsgroei is vestiging min vertrek: wie komt wonen min wie weggaat.

  • Samen vormen ze de totale groei van een land, een provincie of een gemeente.

  • Na 1945 kwam er een babyboom: heel veel geboorten, dus een grote natuurlijke groei.

Nederland had rond 1950 ongeveer 10 miljoen inwoners; half augustus 2024 waren dat er 18 miljoen (CBS). Tot 2014 kwam de groei vooral door natuurlijke groei, daarna vooral door migratie. Verwachte fout: natuurlijke en sociale groei omdraaien. Let op: verhuizen binnen Nederland telt mee voor een gemeente of provincie, maar niet voor Nederland als geheel. Image credit: Jack de Nijs, Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Bevolkingspiramide van Nederland, 2016 (links mannen, rechts vrouwen, in duizenden)

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Ontgroening en vergrijzing

  • Vanaf de jaren zestig krijgen gezinnen minder kinderen. Het aandeel jongeren daalt: ontgroening.

  • Mensen worden ouder door welvaart en betere zorg. Het aandeel ouderen stijgt: vergrijzing.

  • Een bevolkingspiramide toont per leeftijdsgroep de mannen (links) en de vrouwen (rechts).

  • Een smalle voet betekent weinig kinderen. Een brede bovenkant betekent veel ouderen.

Volgens het CBS zijn er rond 2025 voor het eerst meer 65-plussers dan jongeren tot 20 jaar. Het aandeel 65-plussers stijgt volgens de prognose van ongeveer 21 procent in 2025 naar 25 procent in 2040. De brede groep in de piramide van 2016 zijn de mensen die geboren zijn in de jaren van hoge geboortecijfers na 1945. Verwachte fout: denken dat vergrijzing alleen gaat over het aantal ouderen; het gaat om hun aandeel in de bevolking. Image credit: CIA World Factbook / Wikimedia Commons, publiek domein

Nieuwbouwwijk Vogelhorst in Almere Hout vanuit een vliegtuig, 2013

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Waar wonen de mensen?

  • De meeste mensen wonen in de Randstad: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en de steden ertussen.

  • Na 1960 trokken veel gezinnen uit de grote steden naar nieuwe woonplaatsen, zoals Almere en Zoetermeer.

  • Nu trekken vooral jongeren naar de grote steden, voor een opleiding en werk.

  • In delen van Groningen, Zeeland en Limburg daalt het aantal inwoners.

Dit is binnenlandse migratie: gezinnen zochten een ruimere woning met tuin, die in de stad schaars was. Het Groene Hart ligt midden in de Randstad en is juist dunbevolkt. Verwachte fout: denken dat binnenlandse migratie het aantal inwoners van Nederland verandert; alleen de spreiding verandert. Image credit: Supercarwaar / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Video: Bevolkingspiramide (GeoTV). Animatie van ruim 5 minuten over de leeftijdsopbouw van Nederland. Kijkvraag: waardoor wordt de voet van de Nederlandse piramide smaller en de bovenkant breder? Antwoord: er worden minder kinderen geboren (ontgroening) en mensen worden ouder (vergrijzing).

Een gemeente heeft 800 geboorten en 600 sterfgevallen. Hoe groot is de natuurlijke groei?

A

1400 inwoners erbij

B

200 inwoners erbij

C

200 inwoners eraf

D

Dat hangt af van de vestiging

Goed: 800 min 600 is 200 erbij. Vestiging en vertrek horen bij de sociale groei, niet bij de natuurlijke groei. Verwachte fout: optellen in plaats van aftrekken.

Vul in

Bij vergrijzing stijgt het aandeel ouderen en bij ontgroening daalt het aandeel jongeren in de bevolking.

vergrijzing
ontgroening
babyboom
verstedelijking

Vergrijzing gaat over ouderen, ontgroening over jongeren. Verwachte fout: de twee begrippen omdraaien.

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Vormen van migratie en motieven

  • Migratie is verhuizen naar een andere plek om daar te blijven wonen.

  • Binnenlandse migratie is binnen een land. Buitenlandse migratie gaat over de grens.

  • Immigratie is een land in. Emigratie is een land uit.

  • Migratiemotieven: werk (economisch), vlucht voor oorlog (politiek), familie of trouwen (sociaal), studie.

  • Bij binnenlandse migratie gaat het vaak om een grotere woning, een baan of een studie.

Ezelsbruggetje: immigratie is in, emigratie is eruit. Gezinshereniging (een gezin komt de vader achterna) is een sociaal motief. Na 1945 emigreerden ook veel Nederlanders, onder meer naar Canada en Australië. Verwachte fout: immigratie en emigratie verwisselen.

Aankomst van Surinamers op Schiphol, 8 september 1975

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Migratie naar Nederland sinds 1945

  • Na 1949: mensen uit Indonesië, na de onafhankelijkheid van dat land.

  • Jaren zestig: gastarbeiders uit Zuid-Europa, Turkije en Marokko. Hun gezinnen kwamen later.

  • Rond 1975: veel Surinamers, toen Suriname onafhankelijk werd.

  • Nu: werknemers uit andere EU-landen zoals Polen, studenten en vluchtelingen, bijvoorbeeld uit Syrië.

Nederland sloot wervingsakkoorden met onder meer Turkije (1964) en Marokko (1969). In 1973 stopte de werving, maar door gezinshereniging bleven er mensen komen. De foto is van september 1975, kort voor de onafhankelijkheid van Suriname. Sinds 2015 komt de groei van de Nederlandse bevolking vooral door migratie. Verwachte fout: denken dat de gastarbeiders allemaal teruggingen. Image credit: Hans Peters, Anefo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Schachttoren van de voormalige steenkolenmijn Zollverein in Essen, Ruhrgebied, 2013

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Migratie in Duitsland

  • Vanaf 1955 haalde West-Duitsland gastarbeiders, eerst uit Italië, later vooral uit Turkije.

  • Veel gastarbeiders werkten in fabrieken en mijnen, bijvoorbeeld in het Ruhrgebied.

  • Na de hereniging in 1990 trokken veel mensen van Oost- naar West-Duitsland, vooral voor werk.

  • In 2015 en 2016 vroegen veel vluchtelingen asiel aan, vooral uit Syrië.

Alleen KB en GL/TL: Duitsland. West-Duitsland sloot akkoorden met Italië (1955), Spanje en Griekenland (1960), Turkije (1961), Marokko (1963) en later Portugal, Tunesië en Joegoslavië. In 1973 stopte de werving, net als in Nederland. In 2015 werden ruim 476.000 en in 2016 ruim 745.000 asielaanvragen ingediend. De foto toont de voormalige steenkolenmijn Zollverein in Essen. Image credit: kaʁstn / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

Een man kwam in 1968 uit Turkije om in een fabriek te werken. Welk motief is dat?

A

Politiek: hij vluchtte voor vervolging

B

Sociaal: hij kwam bij zijn gezin wonen

C

Studie: hij kwam voor een opleiding

D

Economisch: hij kwam voor werk en inkomen

Goed: gastarbeiders kwamen voor werk, een economisch motief. Als zijn vrouw en kinderen later komen, is dat gezinshereniging, een sociaal motief. Verwachte fout: sociaal kiezen omdat het over een gezin kan gaan.

Zet de migratie naar Nederland op volgorde, van vroeg naar laat

1

Werknemers uit Polen

2

Gastarbeiders uit Turkije en Marokko

3

Migranten uit Indonesië

4

Migranten uit Suriname

Indonesië na 1949, gastarbeiders vooral in de jaren zestig, Suriname rond 1975, Polen vooral na 2004, toen Polen lid werd van de EU. Verwachte fout: Suriname en de gastarbeiders omdraaien.

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Het demografisch transitiemodel

  • Het demografisch transitiemodel laat zien hoe geboorte en sterfte veranderen als een land zich ontwikkelt.

  • Fase 1: geboorte en sterfte zijn hoog. Fase 2: de sterfte daalt, de bevolking groeit snel.

  • Fase 3: ook de geboorte daalt. Fase 4: geboorte en sterfte zijn allebei laag.

  • Wordt de sterfte hoger dan de geboorte, dan krimpt de bevolking zonder migratie.

  • Duitsland heeft al sinds 1972 elk jaar meer sterfgevallen dan geboorten.

Alleen KB en GL/TL: de demografische transitie en de vergelijking met Duitsland. Sommige methodes gebruiken een vijfde fase waarin de geboorte onder de sterfte zakt; dat is de situatie van Duitsland. Nederland had lang meer geboorten dan sterfgevallen. Dat Duitsland toch niet kromp, komt door immigratie. Verwachte fout: denken dat de sterfte in fase 2 stijgt.

De Heinrichplatz in de wijk Kreuzberg, Berlijn, juli 2014

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Integratie en segregatie

  • Integratie: migranten doen mee in de samenleving, bijvoorbeeld via taal, school en werk.

  • Segregatie: groepen wonen gescheiden van elkaar, elk in hun eigen wijken.

  • In beide landen wonen veel migranten in wijken van grote steden, zoals Kreuzberg in Berlijn.

  • Nederland en Duitsland dachten lang dat gastarbeiders weer terug zouden gaan.

Alleen KB en GL/TL: integratie en segregatie. Kreuzberg staat bekend om zijn grote Turkse gemeenschap. In Frankfurt heeft meer dan de helft van de inwoners een migratieachtergrond (2023). Omdat men dacht dat gastarbeiders tijdelijk bleven, was er eerst weinig aandacht voor taal en inburgering. Verwachte fout: integratie verwarren met aanpassen tot je niets meer van je eigen cultuur hebt. Image credit: A.Savin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Skyline van Frankfurt am Main, gezien vanaf de Deutschherrnbrücke, 2012

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

De toekomst van beide landen

  • Het CBS verwacht dat Nederland nog groeit, vooral door migratie: rond 2037 zo'n 19 miljoen inwoners.

  • In Oost-Duitsland daalt het aantal jongeren en werkenden het sterkst. Grote steden trekken juist mensen.

  • In beide landen komen er meer ouderen: er is meer zorg nodig en er zijn relatief minder werkenden.

  • Ruimtelijk gevolg: in groeisteden zijn meer woningen nodig, in krimpgebieden staan huizen leeg.

Alleen KB en GL/TL: toekomstverwachtingen. Het CBS verwacht de 19 miljoenste inwoner in 2037 en 20,6 miljoen in 2070. Het Duitse Statistisches Bundesamt verwacht dat het aantal jongeren in de oostelijke deelstaten bij weinig migratie tot 2070 bijna halveert. In het examen krijg je de toekomstverwachting als bron: lees die goed en noem een demografisch, een sociaal-economisch of een ruimtelijk gevolg. Image credit: Schlurcher / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Een land heeft een hoge geboorte en een snel dalende sterfte. Welke fase is dat?

A

Fase 2: de bevolking groeit snel

B

Fase 1: de bevolking groeit langzaam

C

Fase 3: de groei neemt af

D

Fase 4: de bevolking groeit bijna niet

Alleen KB en GL/TL. Goed: in fase 2 daalt de sterfte, maar de geboorte blijft hoog, dus snelle groei. Verwachte fout: fase 3 kiezen, omdat er iets daalt.

Noem een gevolg van vergrijzing voor de woningen in een dorp.

Alleen KB en GL/TL. Goed antwoord, bijvoorbeeld: er zijn meer gelijkvloerse woningen of zorgwoningen nodig, huizen moeten worden aangepast, of er komen huizen leeg als ouderen overlijden en jongeren vertrokken zijn. Verwachte fout: een gevolg noemen dat niet over wonen gaat, zoals meer zorgpersoneel.

Wat vond je het lastigst?

1

Natuurlijke en sociale groei

2

Ontgroening en vergrijzing

3

Migratie en motieven

4

Nederland en Duitsland vergelijken

Gebruik de uitslag voor de start van les 2. De vergelijking met Duitsland is alleen voor KB en GL/TL.

Waarom groeit Nederland nu vooral door migratie?

Goed antwoord: het aantal geboorten en sterfgevallen ligt dicht bij elkaar, dus de natuurlijke groei is klein. De groei komt dan vooral van vestiging min vertrek: de sociale groei. Verwachte fout: alleen zeggen dat er veel migranten komen, zonder de kleine natuurlijke groei.

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Begrippen (1/2)

  • natuurlijke bevolkingsgroei: aantal geboorten min aantal sterfgevallen

  • sociale bevolkingsgroei: vestiging min vertrek

  • ontgroening: het aandeel jongeren in de bevolking daalt

  • vergrijzing: het aandeel ouderen in de bevolking stijgt

  • binnenlandse migratie: verhuizen binnen een land, bijvoorbeeld van de stad naar een groeikern

This item has no instructions

BEVOLKING · NL EN DUITSLAND

Begrippen (2/2)

  • buitenlandse migratie: verhuizen over de grens: immigratie (het land in) of emigratie (het land uit)

  • migratiemotieven: redenen om te verhuizen: economisch, politiek, sociaal of studie

  • demografische transitie: overgang van hoge naar lage geboorte en sterfte als een land zich ontwikkelt (KB en GL/TL)

  • integratie: migranten doen mee in de samenleving, via taal, school en werk (KB en GL/TL)

  • segregatie: groepen wonen gescheiden van elkaar in eigen wijken (KB en GL/TL)

This item has no instructions