Filosofie - René Descartes

• newEditor
• Levensbeschouwing
• Geschiedenis
• +3
• Basisschool
• Middelbare school
• MBO
• vmbo, mavo, havo, vwo
• Groep 6-8
• Leerjaar 1-3

Introduction

Deze les is onderdeel van een serie korte filosofielessen. Zij zijn een laagdrempelige manier om de leerlingen kennis te laten maken met de grote filosofen. In de les is dat René Descartes. Wat was zijn filosofie, welke vragen stelde hij en om welke uitspraken werd hij bekend? De leerlingen maken kennis met filosofische vragen, gaan zelf filosoferen en trekken de uitspraken van oude filosoferen naar het nu. Hoe denken zij erover? Is het nu nog relevant? Laat ze vooral nadenken, twijfelen en ontdekken! In de notities staan bij sommige dia's verdiepende vragen of tips om er een volwaardige les van te maken.

Instructions

Probeer tijdens deze les je leerlingen op weg te helpen met sterke doorvragen.

1. Wat is een filosofische doorvraag

Het is een verdiepende vraag over wat de leerling net zei.

Het doel is niet: de leerling naar het “goede” antwoord leiden, maar om samen te onderzoeken wat de leerling bedoelt, waarom hij dat denkt en hoe hij dat kan onderbouwen. Oftewel:

- Denk niet: “Hoe krijg ik een beter antwoord?”

- Denk wel: “Hoe kan ik het kind helpen in zijn denkproces?"

2. De basis van een goede doorvraag

Goede doorvragen zijn:

• Open - nodigen uit tot denken, geen ja/nee
• Nieuwsgierig - je wilt echt begrijpen wat het kind bedoelt
• Vertragend - je blijft even bij één gedachte, niet te snel naar de volgende
• Onderzoekend, niet beoordelend

3. Soorten doorvragen + voorbeeldzinnen

Hieronder vind je categorieën van doorvragen die goed werken bij kinderen (groep 6–8), met concrete voorbeelden die je direct kunt gebruiken in de klas.

• Verhelderende doorvragen: Helpen om beter te begrijpen wat iemand bedoelt.
  “Wat bedoel je precies met …?”
  “Kun je dat uitleggen in andere woorden?”
  “Kun je een voorbeeld geven?”
  “Hoe weet je dat?”
  “Wat zou je bedoelen met ‘eerlijk’ (of ‘geluk’, ‘vrijheid’, …)?”
  Gebruik bij vage of grote woorden.
• Onderzoekende doorvragen: Helpen om dieper te denken of een reden te vinden.
  “Waarom denk je dat?"
  "Wat maakt dat belangrijk voor jou?”
  “Zou iemand daar ook anders over kunnen denken?”
  “Wat zou er gebeuren als iedereen dat vond?”
  “Is dat altijd zo, of soms?”
  Gebruik bij overtuigingen of algemene uitspraken.
• Doorvragen op tegenstellingen of uitzonderingen: Helpen om kritisch te denken en grenzen te verkennen.
  “Kan het ook anders zijn?”
  “Wat zou het tegenovergestelde zijn?”
  “Kun je een situatie bedenken waarin dat niet klopt?”
  “Wanneer zou het moeilijk zijn om dat te doen?”
  Gebruik als iemand iets heel stellig zegt.
• Doorvragen op betekenis of waarde: Helpen om te onderzoeken waarom iets belangrijk is.
  “Waarom vind je dat belangrijk?”
  “Wat zegt dat over wat jij goed of slecht vindt?”
  “Is dat eerlijk voor iedereen, denk je?”
  “Wanneer is iets écht goed?”
  Gebruik bij morele of existentiële thema’s.

4. Praktische tips voor de docent

• Luister traag – wacht 3 tellen voordat je reageert. Kinderen hebben tijd nodig om te denken.
• Herhaal en spiegel – zeg bijvoorbeeld: “Dus jij zegt eigenlijk dat vrijheid betekent dat je zelf mag kiezen?” Dat laat zien dat je luistert en helpt anderen mee te denken.
• Gebruik “waarom” spaarzaam – te vaak “waarom?” kan als ondervraging voelen. Wissel af met: “Hoe weet je dat?”, “Wat maakt dat zo?” of “Kun je dat uitleggen?”.
• Blijf neutraal: reageer niet met “goed zo” of “dat klopt niet”, maar met: “Interessant dat je dat zegt, kun je dat toelichten?”
• Laat leerlingen elkaar doorvragen: geef beurten en modelleer de houding. “Wie kan hierop doorvragen?”

Zo wordt het een écht filosofisch gesprek, geen Q&A met de docent.

5. Samenvattend ezelsbruggetje: “D-E-N-K”

Gebruik dit geheugensteuntje om tijdens een gesprek te onthouden hoe je doorvraagt:

D – Doorvragen: Blijf even bij één gedachte.

E – Exploreren: Onderzoek wat iemand bedoelt.

N – Nieuwsgierig: Stel vragen zonder oordeel.

K – Koppelen: Verbind ideeën van leerlingen met elkaar.

De tijdreis van de filosofie

René Descartes

1596 - 1650, Frankrijk

Net als de andere filosofen wilde René de wereld begrijpen. Dat deed hij door aan alles te twijfelen.

De tijdreis van de filosofie

De filosofen voor Descartes begonnen met denken bij de dingen die al bekend waren of wat ze van leraren leerden. René vond dat je eerst moest twijfelen aan alles wat je hoort en ziet, om dan met je verstand zelf te ontdekken wat waar is.

Toen René begon met twijfelen, bedacht hij: Als ik kan nadenken, dan moet ik wel leven! Daar komt zijn beroemde uitspraak uit voort: "Ik denk, dus ik ben."

"Ik denk, dus ik ben" zegt René. Betekent dat dan dat iets wat niet denkt, ook niet is? Wat denk jij?

René's manier van denken hielp wetenschappers en filosofen later (en nu nog steeds) om nieuwe ontdekkingen te doen. Eerst twijfelen, dan onderzoeken om uiteindelijk te weten.

In de 17e eeuw vond de Wetenschappelijke Revolutie plaats en die bracht grote veranderingen in de wetenschap en kennis. Het was de tijd van René Descartes.

die geloo Hij vond dat je niet alles zomaar moest geloven wat anderen zeggen, maar dat je zelf moest onderzoeken wat echt waar is.

Waar twijfel jij wel eens over?

Waarom leer je de wereld beter begrijpen als je overal aan twijfelt?

1

Ik denk, dus ik ben

2

Om de waarheid te onderzoeken, moet je soms alles in twijfel trekken

3

Iedereen wil zichzelf gelukkig maken, maar niet iedereen weet hoe

Welke uitspraak van René Descartes vind jij het mooist?

Bespreek met de leerlingen waarom een bepaalde uitspraak hen aanspreekt.
- Wat vinden ze er mooi aan?

- Wat betekent de uitspraak volgens hen?

- Het zijn al hele oude uitspraken. Maar vind je dat ze nog steeds van belang zijn?
- Wat is de betekenis van deze uitspraak in hun eigen leven?

- Pittige vraag: Snap waarom juist deze filosoof deze vraag heeft gesteld?

Wat denk jij?

Hoe weet jij zeker dat

dit geen droom is?

De filosofische vraag van deze les is: 'Hoe weet jij zeker dat dit geen droom is?'
Zet de leerlingen aan toch nadenken met bijvoorbeeld de volgende vragen:

Wat is het verschil tussen wat je ziet in een droom en wat je nu ziet? Maakt dat een droom minder echt? Hoe zeker weet jij dat je droom niet echt is? Gaat de wereld van je droom door als jij wakker bent? Hoe belangrijk is het om zeker te weten dat iets echt is? Geldt dat voor alles? Denk bijvoorbeeld aan een boek, film of muziek. Is bijvoorbeeld de muziek op Spotify minder echt als de muziek tijdens een concert? En hoe echt is bijvoorbeeld Sinterklaas of de kerstman? Je kán Sinterklaas aanraken, hij heeft een echt paard, maar is hij echt? En waarom voelt iedereen spanning als Sinterklaas binnenkomt? Is die spanning echt?
Tips:
- Laat de kinderen nog een voorbeeld noemen van iets dat niet echt is, maar waar mensen wel 'echt' op reageren. Laat ze daar in groepjes over filosoferen.

- Hoe echt is jouw lievelingsboek? Laat de leerlingen nadenken over een personage uit een boek dat hen heel erg aanspreekt. Is dat personage echt? Zijn de gevoelens of de inspiratie die dit personage je geeft echt? Maakt het uit of een verhaal echt gebeurd is of niet?

- Weet jij je laatste droom nog? Schrijf deze op en ga eens bekijken of je kan vinden waar deze begint te lijken op jouw 'echte' wereld. Of weet je misschien waar de droom vandaan kwam? Hoe echt is zo'n droom dan? En hoe echt ben je nú?

De tijdreis van de filosofie

Klik hier voor meer lessen over filosofie

René Descartes

1596 - 1650, Frankrijk