Mixtape 9: Het instrument

• newEditor
• Muziekgeschiedenis
• Muziek
• HBO
• Studiejaar 1-4

Introduction

Studenten leren hoe nieuwe instrumenten de popmuziek veranderden, van de elektrische gitaar en het Hammondorgel via Mellotron, Moog en DX7 tot drumcomputer, sampler en Auto-Tune.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 9 · DEEL 1/3

Het instrument verandert de muziek

Elektrische gitaar, Hammond, Mellotron, Moog, TR-808 en sampler: elke nieuwe machine bracht een nieuwe muziek mee.

A

Image credit: Anil Öztas / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

LINER NOTES · LEERDOEL

Na deze les kun je…

per instrument uitleggen welke technische vernieuwing het bracht, welke genres en speelwijzen eruit voortkwamen, en dat klank in de popmuziek minstens zo belangrijk is als melodie en harmonie.

CENTRALE VRAAG

Schrijven muzikanten de muziek, of schrijven de instrumenten mee?

1

De elektrische gitaar

2

Het Hammondorgel

3

De synthesizer

4

De drumcomputer

5

De sampler

Welk instrument heeft de popmuziek het meest veranderd?

Vraag het nu en aan het eind van de les opnieuw. Verschuift de uitkomst? Image credit: Anil Öztas / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE A · TRACK 01 · 1936-1941

Eindelijk hoorbaar

• In een bigband verdwijnt een akoestische gitaar achter de blazers: hij speelt akkoorden en wordt niet gehoord

• Met een elementopnemer en een versterker kan de gitaar solo spelen, net als een saxofoon

• Charlie Christian speelt in het sextet van Benny Goodman lange, blazersachtige lijnen op een Gibson ES-150

• Het probleem dat werd opgelost was volume. Het resultaat was een nieuwe rol: de gitarist als solist

Benny Goodman Orchestra met Charlie Christian

Solo Flight (1941)

LUISTERTIP Luister naar de frasering: Christian speelt als een saxofonist, met lange lijnen in achtsten.

Christian overleed in 1942, op 25-jarige leeftijd. Hij speelde ook in de jamsessies in Minton’s Playhouse waaruit de bebop groeide. Image credit: bobistraveling / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SIDE A · TRACK 02 · 1952-1958

De solid body

• Een holle gitaar gaat bij hard volume rondzingen: feedback

• Leo Fender (Telecaster, 1950; Stratocaster, 1954) en Les Paul en Gibson (Les Paul, 1952) maken gitaren van massief hout

• Harder, langer doorklinkend, makkelijk in serie te bouwen

• Chuck Berry maakt van de gitaarriff het visitekaartje van de rock-’n-roll

Gibson Les Paul

Chuck Berry

Johnny B. Goode (1958)

LUISTERTIP Het intro is een gitaarsolo. Berry leende het van Carl Hogan, de gitarist van Louis Jordan, en maakte er zijn handtekening van.

Les Paul was ook de pionier van multitrack-opnames (zie deel 3). Dat de solid body het instrument van de rock werd, kwam ook door de prijs: Fender bouwde aan de lopende band. Image credit: Anil Öztas / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE A · TRACK 03 · 1966-1972

Vervorming als klank

• Wat eerst een fout was, wordt een keuze: overdrive en fuzz uit een opengedraaide versterker of een pedaal

• Jimi Hendrix gebruikt feedback, de whammy bar en de Octavia-pedaal als expressiemiddelen

• Distortion maakt akkoorden ruw: daarom speelt rock vaak powerchords, grondtoon en kwint zonder terts

• Uit die klank groeien hardrock en heavy metal

The Jimi Hendrix Experience

Purple Haze (1967)

Deep Purple

Smoke on the Water (1972)

Waarom geen terts? Bij vervorming ontstaan verschiltonen. Een kwint geeft een zuivere verschiltoon (een octaaf lager), een terts een troebele.

Luistertips:

The Jimi Hendrix Experience – Purple Haze: Het Hendrix-akkoord: E7#9, een dominantakkoord met grote én kleine terts tegelijk.Deep Purple – Smoke on the Water: Een riff in kwarten: powerchords zonder terts, zodat vervorming niet tot pap wordt.

Image credit: Original photographer unknown / Public domain, via Wikimedia Commons

Waarom kreeg de gitaar in de jaren 30 een elementopnemer?

A

Om vervorming te maken

B

Om hem hoorbaar te maken in een bigband

C

Om hem goedkoper te maken

D

Om hem op de radio te krijgen

B. Vervorming (A) kwam pas later, als bijeffect dat een keuze werd. Image credit: Anil Öztas / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

Waarom spelen rockgitaristen met distortion vaak powerchords?

A

Ze zijn makkelijker te leren

B

De terts klinkt met vervorming troebel

C

Ze passen beter bij de bas

D

Dat is een regel uit de blues

B. A klopt ook een beetje en is een prima afleider: punk maakte daar dankbaar gebruik van. Image credit: Anil Öztas / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 9 · DEEL 2/3

Toetsen: van orgel tot synthesizer

Een kerkorgel voor in de kroeg, een tapespeler met toetsen en een kast vol kabels: de toetsen veranderen het groepsgeluid.

B

Image credit: Cliff from I now live in Arlington, VA (Outside Washington D / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SIDE B · TRACK 01 · 1962-1967

Hammond en Leslie

• Laurens Hammond bouwt in 1935 een elektrisch orgel als goedkope kerkvervanger

• Met een Leslie-luidspreker (draaiende hoorns) krijgt het een zwevend, golvend geluid

• De drawbars mengen boventonen: een vroege vorm van additieve synthese

• In soul, jazz en rock wordt het B-3 het tweede gitaargeluid van de band

Booker T. & the M.G.’s

Green Onions (1962)

Booker T. Jones was 17. Het orgel speelt de bluesriff, de gitaar korte stoten en een felle solo.

Procol Harum

A Whiter Shade of Pale (1967)

Een Hammond-melodie die verwijst naar Bach, Air en Wachet auf. Organist Matthew Fisher kreeg pas in 2009 erkenning als medeauteur.

SIDE B · TRACK 02 · 1964-1971

Mellotron en Rhodes

• De Mellotron speelt bij elke toets een tapebandje af: strijkers, fluiten en koren zonder orkest, maar maximaal acht seconden per toon

• Het wordt het geluid van de progrock en van Strawberry Fields Forever (Mixtape 3)

• De Fender Rhodes is een elektrische piano met metalen staafjes: warm, zacht klokkend

• Ideaal voor jazzrock, soul en later neo-soul

The Moody Blues

Nights in White Satin (1967)

The Doors

Riders on the Storm (1971)

Luistertips:

The Moody Blues – Nights in White Satin: De “strijkers” zijn tapelussen in een Mellotron: hoor je hoe ze wat zweven?The Doors – Riders on the Storm: Ray Manzarek op de Rhodes, met de regen van een geluidseffectenplaat erbij.

Image credit: Walter Miles / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE B · TRACK 03 · 1964-1976

De Moog: klank als bouwpakket

• Robert Moog verbindt oscillator, filter en envelope met kabels: je bouwt de klank zelf

• Wendy Carlos maakt in 1968 Switched-On Bach, een van de best verkochte klassieke platen ooit

• Keith Emerson gebruikt de Minimoog als solo-instrument, Jean-Michel Jarre bouwt er hele landschappen mee

• Subtractieve synthese: begin met een rijke golf en filter weg wat je niet wilt

Moog modular

Emerson, Lake & Palmer

Lucky Man (1970)

Jean-Michel Jarre

Oxygène, Pt. 4 (1976)

Switched-On Bach van Wendy Carlos staat niet op iTunes; zoek een fragment op als je het wilt laten horen. Het fragment van Lucky Man komt uit een latere uitgave en kan een liveversie zijn.

Luistertips:

Emerson, Lake & Palmer – Lucky Man: De Moog-solo aan het eind werd in één take opgenomen en is een van de beroemdste synthsolo’s.Jean-Michel Jarre – Oxygène, Pt. 4: In een Parijse keuken opgenomen op een paar synths en een bandrecorder.

Image credit: Attila Szász / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE B · TRACK 04 · 1983-1986

De digitale jaren 80

• De Yamaha DX7 (1983) werkt met FM-synthese: helder, glazig en metalig

• Een van de best verkochte synthesizers ooit; de E-piano-preset hoor je op talloze ballads

• MIDI (1983): instrumenten van verschillende merken kunnen voortaan met elkaar praten

• Met de Fairlight en de Emulator komt de sampler binnen: een echt geluid opnemen en op een toets zetten

Yamaha DX7

a-ha

Take On Me (1985)

LUISTERTIP De riff is een fel synthgeluid, de bas een sequencer. Een gitaar is hier bijna overbodig.

MIDI is ook een standaard waar je nu nog op werkt in elke DAW. Het werd bedacht door Dave Smith (Sequential) en Ikutaro Kakehashi (Roland), die in 2013 samen een technische Grammy kregen. Image credit: Yamaha DX7.jpg: Leo-setä Yamaha DX7 Table 4 f.jpg: iixorbius / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

Luister: welk instrument speelt deze “strijkers”?

A

Een Hammondorgel

B

Een Fender Rhodes

C

Een Yamaha DX7

D

Een Mellotron

D. De DX7 (C) bestond in 1967 nog niet. Image credit: Cliff from I now live in Arlington, VA (Outside Washington D / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Vul in

Het Hammondorgel krijgt zijn zwevende klank door de draaiende Leslie-luidspreker. De Mellotron speelt bij elke toets een stukje tape af. Een Moog werkt met subtractieve synthese: je filtert een rijke golf. De DX7 werkt met FM-synthese, en dankzij MIDI kunnen synthesizers van verschillende merken met elkaar praten.

Leslie

tape

subtractieve

FM

MIDI

Hammond

additieve

USB

vinyl

analoge

Image credit: Cliff from I now live in Arlington, VA (Outside Washington D / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 9 · DEEL 3/3

Machines die spelen

Drumcomputers, baslijnmachines, samplers en Auto-Tune: wat ooit een flop of een correctiemiddel was, werd een genre.

C

Image credit: S.Sessoms Jr. / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 01 · 1980-2008

De Roland TR-808

• In 1980 bedoeld als oefenapparaat voor drummers; de klank vond men nep en hij flopte

• Tweedehands werd hij goedkoop: perfect voor jonge producers

• De bassdrum kun je lang laten uitklinken: een diepe sub-bas

• Van Marvin Gaye en electro via Miami bass naar trap: de 808 is een woord geworden

Marvin Gaye

Sexual Healing (1982)

Een van de eerste hits met een 808. Het ritme is opvallend kaal: een machine met soul.

Kanye West

Love Lockdown (2008)

Van het album 808s & Heartbreak. De bassdrum is een melodie geworden, met Auto-Tune op de stem.

Image credit: Roland_TR-808_&_909.jpg: Brandon Daniel derivative work: / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 02 · 1981-1992

De TB-303: een flop wordt acid

• De Bassline TB-303 moest een basgitarist vervangen voor gitaristen die alleen oefenden

• Hij klonk niet als een bas en werd in 1984 uit productie genomen

• In Chicago draaien producers tijdens het spelen aan de cutoff en resonance van het filter

• Het piepende, kwakende geluid krijgt een naam: acid

Roland TB-303

Hardfloor

Acperience 1 (1992)

LUISTERTIP Alles draait om één baslijn die steeds van klank verandert. Het filter is hier het instrument.

Zie Mixtape 8 voor Phuture, Acid Tracks (1987), dat geldt als de eerste echte acidtrack. Image credit: Steve Sims / CC0, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 03 · 1987-2007

De sampler: muziek uit muziek

• Met de Akai MPC (1988) en de E-mu SP-1200 kun je een stukje van een plaat opnemen, in stukken knippen en op pads spelen

• Hiphop wordt een collage: drums uit een funkplaat, een blazerstoot uit een andere

• Pump Up the Volume (1987) bestaat bijna helemaal uit samples, en leidt tot een van de eerste grote rechtszaken over samples

• Sinds begin jaren 90 moet een sample worden afgekocht: sample clearance

Akai MPC

M|A|R|R|S

Pump Up the Volume (1987)

Kanye West

Stronger (2007)

J Dilla programmeerde zijn MPC bewust zonder quantize, zodat de beats “dronken” swingen. Zijn MPC staat in het Smithsonian.

Luistertips:

M|A|R|R|S – Pump Up the Volume: Tel de samples: James Brown, Eric B. & Rakim, een Israëlische zangeres. Dit is een collage.Kanye West – Stronger: Gebouwd op Harder, Better, Faster, Stronger van Daft Punk (2001), die zelf weer samplede.

Image credit: S.Sessoms Jr. / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 04 · 1998

Auto-Tune: correctie wordt effect

• Andy Hildebrand ontwikkelt Auto-Tune om valse noten onhoorbaar te corrigeren

• In Believe zetten de producers de snelheid op nul: de stem springt van toon naar toon

• Wat bedoeld was om te verbergen, wordt een herkenbare klank: het Cher-effect

• T-Pain, Kanye West en de hele trap-generatie maken het een expressiemiddel

Cher

Believe (1998)

LUISTERTIP Luister naar “I can’t break through”: de stem klinkt alsof hij door een machine trapt.

Lang hielden de producers vol dat het een vocoder was, om de truc geheim te houden.

1

Gibson Les Paul

2

Hammondorgel

3

Roland TR-808

4

Moog synthesizer

5

Akai MPC

6

Mellotron

Zet deze instrumenten op volgorde van uitvinding.

1935, 1952, 1963, 1964, 1980, 1988. Image credit: S.Sessoms Jr. / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Wat hebben de TR-808, de TB-303 en Auto-Tune gemeen?

A

Ze komen allemaal van Roland

B

Ze werden anders gebruikt dan bedoeld

C

Ze zijn allemaal digitaal

D

Ze kwamen allemaal uit Detroit

B, en dat is de les in het klein: muzikanten ontdekken wat een instrument kan, niet de fabrikant. Image credit: S.Sessoms Jr. / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Welk instrument of welke plug-in verandert nu de muziek? Leg uit hoe.

Denk aan: laptop en DAW, Splice-samples, de telefoon als studio, AI-stemmen en stem-klonen, de bedroom producer. Koppel het terug aan de les: wie bepaalt hoe het gebruikt wordt? Image credit: S.Sessoms Jr. / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

LINER NOTES · BEGRIPPEN

Begrippen

Elementopnemer: magneet die de trilling van een stalen snaar omzet in stroom

Solid body: gitaar van massief hout, minder gevoelig voor feedback

Distortion / fuzz: vervorming door een overstuurde versterker of pedaal

Powerchord: akkoord van grondtoon en kwint, zonder terts

Leslie: luidspreker met draaiende hoorns, bij het Hammondorgel

Subtractieve synthese: klank maken door een rijke golf te filteren

FM-synthese: klank maken door golven elkaars frequentie te laten moduleren

MIDI: standaard waarmee instrumenten en computers noten uitwisselen

Sampler: apparaat dat opgenomen geluid afspeelbaar maakt

Auto-Tune: software die toonhoogte corrigeert, ook als effect