Mixtape 8: Elektronische muziek
SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 8 · DEEL 1/3
Elektronische muziek
Van Stockhausen en Kraftwerk via Detroit-techno en Chicago-house naar EDM: hoe de machine een instrument werd.
A
La durée de la leçon est: 60 minIntroduction
Éléments de cette leçon
SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 8 · DEEL 1/3
Elektronische muziek
Van Stockhausen en Kraftwerk via Detroit-techno en Chicago-house naar EDM: hoe de machine een instrument werd.
A
Image credit: Jonathan Deamer / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
LINER NOTES · LEERDOEL
Na deze les kun je…
uitleggen hoe elektronische muziek groeide van experiment in de studio tot de grootste dansmuziek ter wereld, en per stroming de machines, het tempo en de typische klank herkennen.
CENTRALE VRAAG
Wanneer wordt een machine een muziekinstrument, en wie bespeelt hem dan eigenlijk?
Cet élément n'a pas d'instructions
Welk woord past bij “elektronische muziek”? Noem er één.
Verwacht: house, techno, DJ, beat, synthesizer, festival, saai, harde bassdrum. Bewaar de uitkomst: aan het eind van de les blijkt dat elektronische muziek ook uit de klassieke avant-garde en de tv komt. Image credit: Jonathan Deamer / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SIDE A · TRACK 01 · 1953-1956 · KEULEN
De studio als instrument
In de Studio für elektronische Musik van de WDR in Keulen bouwen componisten muziek uit oscillatoren, ruis en geluidsband
Karlheinz Stockhausen knipt, plakt en vertraagt tape: componeren wordt monteren
In Gesang der Jünglinge (1956) smelt een jongensstem samen met elektronische klanken, verdeeld over vijf luidsprekers
Tegelijk in Parijs: musique concrète (Pierre Schaeffer), muziek uit opgenomen alledaagse geluiden
Karlheinz Stockhausen
Gesang der Jünglinge (1956)
LUISTERTIP Waar houdt de stem op en begint de machine? Stockhausen wilde dat je het verschil niet meer hoort.
De Beatles zetten Stockhausen in 1967 op de hoes van Sgt. Pepper. Tomorrow Never Knows (Mixtape 3) is direct schatplichtig aan de tapetechnieken uit Keulen en Parijs. Image credit: Kathinka Pasveer / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SIDE A · TRACK 02 · 1963 · LONDEN
Delia Derbyshire en Doctor Who
Bij de BBC Radiophonic Workshop maakt Delia Derbyshire geluid voor radio en tv
Ron Grainer schrijft in 1963 de melodie van Doctor Who op papier; Derbyshire bouwt hem op uit oscillatoren en tapelussen, noot voor noot
Grainer wil haar als medecomponist noemen; de BBC weigert
Het eerste elektronische muziekstuk dat elke week in miljoenen huiskamers klinkt
gedenkplaat, Coventry
BBC Radiophonic Workshop
Doctor Who (1967)
LUISTERTIP Er speelt geen enkel instrument. De melodie komt uit oscillatoren, de bas uit één geknipte snaartoon, elke ritmische puls is een stukje tape.
Mixtape 10 (Vrouwen in de popmuziek) komt terug op Delia Derbyshire als een van de vrouwen achter de knoppen. Het fragment is de bewerking uit 1967; de opname uit 1963 klinkt ruwer. Image credit: Andy Mabbett / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SIDE A · TRACK 03 · 1969-1972
De Moog in de hitparade
Robert Moog bouwt vanaf 1964 de eerste synthesizers die je kunt kopen, met een klavier
Gershon Kingsley schrijft Popcorn in 1969 op een Moog; de Amerikaanse groep Hot Butter scoort er in 1972 een wereldhit mee
De synthesizer wordt een geinig geluid: een gimmick, nog geen genre
Dat verandert pas als er bands komen die alleen nog maar machines gebruiken
Hot Butter
Popcorn (1972)
LUISTERTIP Een synthesizer kan in 1972 maar één toon tegelijk: de melodie is monofoon, de rest speelt een gewone band.
Image credit: Attila Szász / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SIDE A · TRACK 04 · 1974-1977 · DÜSSELDORF
Kraftwerk: de mens-machine
Kraftwerk zet de gitaar weg en speelt alleen nog op synthesizers, drumcomputers en de vocoder
Autobahn (1974): 22 minuten autorijden op de Duitse snelweg, een hit in de VS
Trans-Europe Express (1977): een treinritme als motorik, koel en Europees
Hun melodieën worden later overgenomen in de hiphop en de Detroit-techno
Kraftwerk
Autobahn (1974)
Kraftwerk
Trans-Europe Express (1977)
Kraftwerk noemde hun studio Kling Klang en zichzelf "Die Mensch-Maschine". Het ontbreken van emotie was een statement: Duitse jongeren wilden na de oorlog geen Amerikaanse rock nadoen.
Luistertips:
Kraftwerk – Autobahn: “Wir fahr’n fahr’n fahr’n auf der Autobahn”: de stem loopt door een vocoder.Kraftwerk – Trans-Europe Express: Luister naar het ritme: geen swing, geen backbeat, maar het geratel van een trein.
Image credit: Jonathan Deamer / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SIDE A · TRACK 05 · 1976-1982 · PARIJS, LONDEN, TOKIO
De synthesizer als orkest
Niet iedereen wil klinken als een machine: sommige muzikanten bouwen met synthesizers hele klanklandschappen
Jean-Michel Jarre neemt Oxygène (1976) thuis in Parijs op en verkoopt er miljoenen van; later trekken zijn concerten meer dan een miljoen mensen
Vangelis wint in 1982 een Oscar voor Chariots of Fire; zijn muziek voor Blade Runner bepaalt hoe de toekomst klinkt
Kitaro schrijft de muziek voor de tv-serie Silk Road (1980): synths als woestijn en karavaan, het begin van new age
Jean-Michel Jarre
Oxygène, Pt. 4 (1976)
Vangelis
Chariots of Fire (1981)
Kitaro
Theme from Silk Road (1980)
Waar Kraftwerk de machine laat horen, gebruiken Jarre, Vangelis en Kitaro de synthesizer als vervanger van het symfonieorkest. Jarre werd beroemd om openluchtconcerten met lasers en vuurwerk: Houston (1986) trok volgens het Guinness Book of Records ruim een miljoen toeschouwers. Vangelis speelde Blade Runner grotendeels op een Yamaha CS-80. Kitaro's Silk Road-muziek begeleidde een NHK-documentaireserie over de Zijderoute.
Luistertips:
Jean-Michel Jarre – Oxygène, Pt. 4: Het ritme komt uit een goedkoop Korg-ritmekastje (Minipops), de melodie kun je meteen meefluiten: elektronische muziek als pop.Vangelis – Chariots of Fire: Synthesizer en piano klinken als een filmorkest. Bekend van elke slow-motion-hardloopscène sindsdien.Kitaro – Theme from Silk Road: Geen beat, wel ruimte: lange, zwevende klanken die een landschap oproepen.
Image credit: Contando Estrelas from Vigo, España / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
Wat deed Delia Derbyshire voor de Doctor Who-tune?
Ze schreef de melodie op papier
Ze speelde hem op een Moog
Ze bouwde hem op uit oscillatoren en tape
Ze nam een orkest op en vertraagde het
C. A is Ron Grainer. B kan niet: de eerste Moog kwam pas in 1964 op de markt. Image credit: Jonathan Deamer / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Welk instrument zette Kraftwerk aan de kant?
De drumcomputer
De vocoder
De synthesizer
De elektrische gitaar
D. De andere drie zijn juist de basis van hun geluid. Image credit: Jonathan Deamer / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 8 · DEEL 2/3
Disco, Detroit en Chicago
Een Italiaan in München, drie vrienden in Detroit en een club in Chicago: zo ontstaat de dansmuziek van nu.
B
Image credit: Albert duce / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 01 · 1977 · MÜNCHEN
I Feel Love
Producer Giorgio Moroder maakt met Donna Summer een discohit zonder band; alleen de bassdrum speelt een drummer
De baslijn komt uit een Moog-synthesizer met een sequencer: een machine die een patroon eindeloos herhaalt
Brian Eno zegt tegen David Bowie: “Dit is het geluid van de toekomst”
Het begin van hi-NRG, Italo disco en uiteindelijk house
Giorgio Moroder
Donna Summer
I Feel Love (1977)
LUISTERTIP Alleen de stem en de bassdrum, gespeeld door drummer Keith Forsey, zijn van een mens. De baslijn speelt zestienden die een mens nooit zo strak kan spelen.
Image credit: This Photo was taken by Wolfgang Moroder.
Feel free to us / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 02 · 1982 · NEW YORK
Electro: Kraftwerk in de Bronx
Afrika Bambaataa draait Kraftwerk op block parties
Planet Rock (1982) gebruikt de melodie van Trans-Europe Express en de Roland TR-808, een drumcomputer die in de winkel flopte
Electro: koude Europese synths met een Amerikaanse breakbeat
Het 808-geluid zit sindsdien in hiphop, Miami bass en trap
Afrika Bambaataa & Soulsonic Force
Planet Rock (1982)
LUISTERTIP Hoor je de melodie van Trans-Europe Express? En de diepe, lang uitklinkende 808-bassdrum?
De TR-808 werd tussen 1980 en 1983 gemaakt en klonk muzikanten te nep. Omdat hij tweedehands goedkoop werd, kwam hij terecht bij jonge producers zonder budget. Mixtape 9 gaat verder over dit instrument. Image credit: Roland_TR-808_&_909.jpg: Brandon Daniel derivative work: / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 03 · 1985-1988 · DETROIT
Detroit-techno
Drie schoolvrienden uit Belleville, de Belleville Three: Juan Atkins, Derrick May en Kevin Saunderson
Detroit, de autostad, loopt leeg: fabrieken sluiten, het centrum vervalt
Ze mengen Kraftwerk, funk en sciencefiction tot techno: futuristisch, machinaal en soulvol tegelijk
Derrick May: techno is “George Clinton en Kraftwerk samen in een lift”
Model 500 (Juan Atkins)
No UFO’s (1985)
Rhythim Is Rhythim (Derrick May)
Strings of Life (1987)
Het station op de achtergrond is Michigan Central Station, decennialang het symbool van de leeglopende stad. Het gebouw is inmiddels gerestaureerd.
Luistertips:
Model 500 (Juan Atkins) – No UFO’s: Juan Atkins noemde zijn muziek naar Alvin Tofflers boek over de toekomst: “techno rebels”.Rhythim Is Rhythim (Derrick May) – Strings of Life: Strijkers en piano uit een sampler, zonder bassdrum in het intro: techno kan ook melancholiek zijn.
Image credit: Albert duce / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SIDE B · TRACK 04 · 1984-1988 · CHICAGO
House
In de club The Warehouse draait Frankie Knuckles disco, soul en Europese synthpop: “house music”
Disco gaat door, maar dan met een drumcomputer: four-on-the-floor, rond 120 bpm
Producers maken tracks thuis met goedkope machines en persen ze zelf op vinyl
Acid Tracks: de baslijnmachine TB-303 laten piepen en kraken door aan de knoppen te draaien
Frankie Knuckles
Your Love (1987)
Phuture
Acid Tracks (1987)
House kwam uit zwarte en queer clubs, net als disco (Mixtape 6). Frankie Knuckles kreeg in 2004 een straat in Chicago naar zich vernoemd.
Luistertips:
Frankie Knuckles – Your Love: Zang van Jamie Principle, een arpeggio dat nooit stopt: house als gospel van de club.Phuture – Acid Tracks: De Roland TB-303 was bedoeld als nep-basgitaar. Hier draait iemand live aan de filter: het begin van acid house.
Image credit: HaeB / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Zet deze tracks in de volgorde waarin ze verschenen.
1956, 1969/1972, 1974, 1977, 1982, 1987. Image credit: Albert duce / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Luister: welke machine hoor je hier piepen en kraken?
Roland TR-808
Roland TB-303
Moog modular
Hammondorgel
B, de TB-303. A is een drumcomputer, geen baslijn. Image credit: Albert duce / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 8 · DEEL 3/3
Rave, Nederland en EDM
Van illegale feesten in weilanden tot festivals in stadions: elektronische muziek wordt de nieuwe pop.
C
Image credit: Sargoth / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SIDE C · TRACK 01 · 1988-1997 · ENGELAND
Rave
1988 en 1989: de Second Summer of Love. Acid house uit Chicago wordt in Engeland een massale jeugdcultuur
Illegale feesten in loodsen en weilanden; de overheid verbiedt in 1994 feesten met “repetitieve beats”
Daaruit groeien jungle, big beat en IDM: elektronische muziek om naar te luisteren
The Prodigy brengt rave naar het rockpubliek
808 State
Pacific (1989)
Aphex Twin
Xtal (1992)
The Prodigy
Firestarter (1996)
De Criminal Justice and Public Order Act (1994) definieerde muziek letterlijk als geluiden "wholly or predominantly characterised by the emission of a succession of repetitive beats".
Luistertips:
808 State – Pacific: Manchester: saxofoon en vogelgeluiden over een housebeat. De rave-zomer klinkt ook ontspannen.Aphex Twin – Xtal: Ambient techno: geen piek, geen drop. Richard D. James nam dit als tiener op in zijn slaapkamer.The Prodigy – Firestarter: Big beat: breakbeats, een punkzanger en gitaarsamples. Rave wordt rock.
Image credit: Sargoth / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SIDE C · TRACK 02 · 1992-2013 · NEDERLAND
Nederland danst
Begin jaren 90 ontstaat in Rotterdam gabber: hardcore van 160 tot 200 bpm, Thunderdome, trainingspakken en kale koppen
Happy hardcore maakt het lichter en commerciëler
Rond 2000 wordt trance de exportsport: Tiësto draait in 2004 bij de opening van de Olympische Spelen in Athene
Martin Garrix scoort op zijn 17e een wereldhit vanaf zijn slaapkamer
Charly Lownoise & Mental Theo
Wonderful Days 2.08 (2008)
Tiësto
Adagio for Strings (2004)
Martin Garrix
Animals (2013)
Het Amsterdam Dance Event begon in 1996 en is inmiddels de grootste elektronische muziekconferentie ter wereld. De foto toont de Globen in Stockholm, die in 2021 werd omgedoopt tot Avicii Arena.
Luistertips:
Charly Lownoise & Mental Theo – Wonderful Days 2.08: Een nieuwe versie van de happy-hardcorehit uit 1994: een vrolijke melodie op een tempo ver boven de 160 bpm.Tiësto – Adagio for Strings: Een klassiek stuk van Samuel Barber (1936) als trance-anthem: opbouw, break, ontlading.Martin Garrix – Animals: Big room: bijna geen melodie, alles draait om de drop.
SIDE C · TRACK 03 · 1997-2011
Van Daft Punk tot EDM
Daft Punk maakt French house: filters, samples en één zin die eindeloos herhaald wordt
Rond 2010 wordt elektronische dansmuziek in de VS EDM: festivals, stadions, de dj als popster
Avicii bouwt Levels op een sample van Etta James uit 1962
Skrillex maakt dubstep hard en luid: de “wobble bass”
Daft Punk
Around the World (1997)
Avicii
Levels (2011)
Skrillex
Scary Monsters and Nice Sprites (2010)
Luistertips:
Daft Punk – Around the World: Tel hoe vaak je “around the world” hoort. In de albumversie is het 144 keer.Avicii – Levels: De zangsample komt uit Something’s Got a Hold on Me van Etta James (1962): soul in een EDM-track.Skrillex – Scary Monsters and Nice Sprites: Brostep: de bas wordt zelf de melodie, vervormd tot hij klinkt als een machine die kapotgaat.
Image credit: Sony Music Entertainment / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
AVICII ARENA · STOCKHOLM
Een arena vernoemd naar een dj
In 2021 kreeg de Globen in Stockholm de naam Avicii Arena, ter nagedachtenis aan Tim Bergling (1989-2018). Van laboratorium tot arena: in zestig jaar.
Bergling overleed in 2018. Zijn familie richtte de Tim Bergling Foundation op voor mentale gezondheid; het hernoemen van de arena hoort daarbij. Bespreek de druk van het toerleven als dat in de groep speelt. Image credit: Arild Vågen / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Waarom heet techno “techno”?
Naar de machines van Technics
Naar het boek over “techno rebels” dat Juan Atkins las
Naar de club Tekno in Berlijn
Omdat de muziek technisch moeilijk is
B, Alvin Tofflers The Third Wave (1980). A is een begrijpelijke gok: de Technics SL-1200 is de standaard draaitafel van dj’s. Image credit: Sargoth / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Vul in
In Keulen maakte Stockhausen muziek met tape en oscillatoren. Kraftwerk gebruikte een vocoder om de stem als een machine te laten klinken. In Chicago noemde men de muziek van de club The Warehouse house, met een bassdrum op elke tel: four-on-the-floor. De piepende baslijn van acid house komt uit de TB-303.
Image credit: Sargoth / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Is een dj een muzikant? Geef één argument.
Geen goed antwoord. Sterke argumenten gaan over keuzes: selectie, opbouw, tempo, het lezen van de zaal, of over het maken van eigen tracks. Misvatting: "hij drukt alleen op play". Image credit: Sargoth / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
LINER NOTES · BEGRIPPEN
Begrippen
Musique concrète: muziek uit opgenomen alledaagse geluiden (Parijs, 1948)
Oscillator: elektronische schakeling die een toon opwekt
Synthesizer: instrument dat klank elektronisch opwekt en vormt
Sequencer: machine die een reeks noten of klanken herhaalt
Vocoder: apparaat dat de klankkleur van een stem op een synthesizer legt
Drumcomputer: apparaat dat drumpatronen speelt, zoals de TR-808
Four-on-the-floor: bassdrum op elke tel, de basis van disco en house
Drop: het moment waarop na een opbouw de beat en bas inzetten
BPM: beats per minute, het tempo
Cet élément n'a pas d'instructions
![Berlin, the movie [Cultuurstad]](https://lh3.googleusercontent.com/Hjf9M8FovLye9eYQ2nJSoynxsC4QvjWu8cReTFPaE8m1NYFRCkVGSYu2LYveGLjUuCRTjm1yNzest8a3p7JLLVzpYN6R2g29ZS1R5A=s990-rw)
