Mixtape 10: Vrouwen in de popmuziek

• newEditor
• Muziek
• Muziekgeschiedenis
• HBO
• Studiejaar 1-4

Introduction

Studenten ontdekken de rol van vrouwen in de popmuziek als zangeres, instrumentalist, songwriter en producer, van Bessie Smith en Sister Rosetta Tharpe tot Björk en Billie Eilish, en waarom die rol vaak kleiner werd gemaakt.

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 10 · DEEL 1/3

Vrouwen in de popmuziek

Van Bessie Smith en Sister Rosetta Tharpe tot Big Mama Thornton: wie de rock-’n-roll echt uitvond.

A

Image credit: James J. Kriegsmann / Public domain, via Wikimedia Commons

LINER NOTES · LEERDOEL

Na deze les kun je…

laten zien welke rol vrouwen speelden in de ontwikkeling van de popmuziek, als zangeres, instrumentalist, songwriter en producer, en uitleggen waarom die rol in de geschiedschrijving vaak kleiner werd gemaakt.

CENTRALE VRAAG

Waarom kennen we de namen van de mannen die hun liedjes opnamen beter dan de vrouwen die ze eerst zongen?

Noem een vrouw die de popmuziek heeft veranderd.

Kijk na afloop welke namen er staan en welke rollen: zijn het allemaal zangeressen? Hoeveel producers, gitaristen, technici? Kom daar in deel 3 op terug. Image credit: James J. Kriegsmann / Public domain, via Wikimedia Commons

SIDE A · TRACK 01 · 1923 · NEW YORK

Bessie Smith, Empress of the Blues

• De eerste blueshits zijn van vrouwen: de classic blues van Mamie Smith, Ma Rainey en Bessie Smith

• Downhearted Blues (1923) verkoopt honderdduizenden platen en redt platenmaatschappij Columbia

• Bessie Smith is de best betaalde zwarte artiest van de jaren 20

• Teksten over geld, drank, seks en zelfstandigheid: geen braaf repertoire

Bessie Smith

Bessie Smith

Downhearted Blues (1923)

LUISTERTIP Een akoestische opname met één microfoonhoorn. Hoor hoe ze moet projecteren, als in een tent zonder versterking.

Mixtape 1 behandelt de blues vooral via mannelijke Delta-bluesmuzikanten. Die beeldvorming is grotendeels van de folkrevival van de jaren 60; in de jaren 20 verkochten vrouwen veel meer platen. Image credit: Carl Van Vechten, restored by Adam Cuerden / Public domain, via Wikimedia Commons

Foto: Kalervo Manninen, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

SIDE A · TRACK 02 · 1938-1956

Sister Rosetta Tharpe

• Gospel met een elektrische gitaar: Tharpe speelt solo’s, met distortion, jaren voordat Chuck Berry dat doet

• Elvis, Little Richard, Johnny Cash en Chuck Berry noemen haar als invloed

• In 1964 speelt ze op een verlaten treinstation in Manchester, met in het publiek de latere Britse bluesrockers

• Pas in 2018 wordt ze opgenomen in de Rock & Roll Hall of Fame

Sister Rosetta Tharpe

Strange Things Happening Every Day (1944)

LUISTERTIP Deze opname wordt vaak genoemd als een van de eerste rock-’n-roll-platen. Luister naar de gitaarsolo.

Het fragment komt uit een latere uitgave (1956). De Hall of Fame noemde haar bij de opname “the Godmother of Rock and Roll”. Image credit: James J. Kriegsmann / Public domain, via Wikimedia Commons

SIDE A · TRACK 03 · 1952-1956

Hound Dog: wiens liedje?

• Leiber en Stoller schrijven Hound Dog in 1952 voor Big Mama Thornton: een rauwe blues van een vrouw die een man de deur wijst

• Haar versie staat zeven weken op 1 in de r&b-hitlijst

• Elvis maakt er in 1956 een rocknummer van over een hond, en verkoopt miljoenen

• Thornton krijgt voor haar versie zo’n 500 dollar

Blues is a woman

Big Mama Thornton

Hound Dog (1952)

LUISTERTIP Vergelijk met Elvis (Mixtape 2): wie zingt hier tegen wie, en waarover gaat het eigenlijk?

Het fragment komt uit een latere uitgave en kan een nieuwe opname zijn. De foto komt uit de tentoonstelling Blues is a Woman; Thornton is de tweede van links. Leiber en Stoller komen terug in Mixtape 12 (De hitfabriek). Image credit: Barbara Weinberg Barefield / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Wie verkocht in de jaren 20 de meeste bluesplaten?

A

Robert Johnson

B

Muddy Waters

C

Bessie Smith

D

B.B. King

C. Robert Johnson nam pas in 1936-1937 op en verkocht weinig. Muddy Waters en B.B. King kwamen later. Image credit: James J. Kriegsmann / Public domain, via Wikimedia Commons

Wat deed Sister Rosetta Tharpe vóór Chuck Berry?

A

Elektrische gitaarsolo’s spelen

B

Als eerste in stereo opnemen

C

Een eigen platenlabel beginnen

D

Op televisie optreden

A. Tharpe speelde al in de jaren 40 vervormde elektrische gitaarsolo’s in gospel. Image credit: James J. Kriegsmann / Public domain, via Wikimedia Commons

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 10 · DEEL 2/3

Eigen stem, eigen songs

Songwriters, soulzangeressen en rockers: in de jaren 60 en 70 nemen vrouwen het woord, en het eigen liedje.

B

Image credit: Matt Gibbons / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SIDE B · TRACK 01 · 1967-1971

Singer-songwriters

• Na het Brill Building (Mixtape 12) gaat Carole King zelf zingen: Tapestry (1971) blijft jarenlang in de albumlijst

• Joni Mitchell stemt haar gitaar in tientallen open stemmingen: haar akkoorden klinken anders dan die van anderen

• Het persoonlijke liedje wordt een kunstvorm: het confessionele album

• Jazzmuzikanten als Jaco Pastorius en Herbie Hancock gaan graag met haar spelen

Carole King

It’s Too Late (1971)

Een maj7-sfeer en een Rhodes-achtig pianogeluid: soul in een singer-songwriter-jasje.

Joni Mitchell

Both Sides Now

Ze schreef het lied in 1967; dit fragment is haar orkestversie uit 2000, met een veel oudere stem. Wat verandert er?

Image credit: Angela George / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons Image credit: Matt Gibbons / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SIDE B · TRACK 02 · 1967-1968

Respect

• Respect is een nummer van Otis Redding over een man die thuiskomt en respect eist

• Aretha Franklin keert het om: een vrouw eist respect, en spelt het uit: R-E-S-P-E-C-T

• Zij en haar zussen voegen de achtergrondkoortjes toe: “sock it to me”

• Het nummer wordt een lied van de burgerrechten- en de vrouwenbeweging tegelijk

Aretha Franklin

Aretha Franklin

Respect (1967)

LUISTERTIP Ze speelt zelf piano op veel van haar platen: Aretha was ook arrangeur.

Image credit: Atlantic Records

(Life time: Published before 1978 without / Public domain, via Wikimedia Commons

SIDE B · TRACK 03 · 1968-1985

Rauw en eigenzinnig

• Janis Joplin schreeuwt de blues zoals Big Mama Thornton, haar grote voorbeeld

• Sylvia Robinson zingt soul en richt Sugar Hill Records op: het label van de eerste hiphophit

• Kate Bush produceert haar eigen albums, bouwt ze op met de Fairlight-sampler en houdt de controle

• Running Up That Hill komt in 2022 alsnog op 1, dankzij Stranger Things

Big Brother & the Holding Company

Piece of My Heart (1968)

Sylvia

Pillow Talk (1973)

Kate Bush

Running Up That Hill (1985)

Luistertips:

Big Brother & the Holding Company – Piece of My Heart: Janis Joplin. Hoor je de invloed van Thornton in de rauwe uithalen?Sylvia – Pillow Talk: Sylvia Robinson zingt; zes jaar later produceert ze Rapper’s Delight.Kate Bush – Running Up That Hill: Een Fairlight, een LinnDrum en een stem: Bush produceerde dit zelf in haar eigen studio.

Image credit: Distributed by USA network / Public domain, via Wikimedia Commons

Luister: wat maakt deze versie van Respect anders dan die van Otis Redding?

Andere vertelpositie (vrouw), het uitgespelde R-E-S-P-E-C-T, de koortjes, een strakker tempo, de stop-time en de saxofoonsolo. Redding zei zelf: “a girl took that song away from me”. Image credit: Matt Gibbons / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SCHOOL OF ROCK · MIXTAPE 10 · DEEL 3/3

Achter de knoppen

Van Delia Derbyshire tot Björk en Missy Elliott: wie maakt het geluid? Over producers, technici en controle.

C

Image credit: DDD DDD / Public domain, via Wikimedia Commons

CIJFERS · USC ANNENBERG INCLUSION INITIATIVE

Een paar procent van de producers is een vrouw

Van de producers achter de populairste Amerikaanse hits tussen 2012 en 2024 was een paar procent een vrouw. Bij de artiesten is dat de laatste jaren zo’n 1 op de 3, bij de songwriters zo’n 1 op de 7.

De Annenberg Inclusion Initiative telt elk jaar de Billboard Hot 100. De percentages verschuiven per jaar licht; de verhouding blijft vergelijkbaar. Vraag de groep: hoe is dat op het conservatorium, bij productie, compositie en techniek? Image credit: bobistraveling / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 01 · 1963-1968

De eerste vrouwen achter de knoppen

• Delia Derbyshire maakt de Doctor Who-tune met oscillatoren en tape (Mixtape 8), maar wordt niet als componist genoemd

• Wendy Carlos maakt van de Moog een concertinstrument met Switched-On Bach (1968)

• Beiden maken elektronische muziek toen het vak nog geen naam had

• Hun werk werd jarenlang aan anderen toegeschreven, of als techniek afgedaan

Delia Derbyshire

Doctor Who (1967)

Er speelt geen enkel instrument: de melodie komt uit oscillatoren, de bas uit één geknipte snaartoon, elke puls is een stukje tape.

Wendy Carlos

Switched-On Bach (1968)

Bach op een Moog: elke stem apart ingespeeld en over elkaar gelegd. Het album won drie Grammy’s.

Switched-On Bach staat niet op iTunes, daarom heeft de kaart van Wendy Carlos geen fragment. Voeg er zelf een toe als je het wilt laten horen. Image credit: Andy Mabbett / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons Image credit: Attila Szász / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 02 · 1991-2001

Zelf de regie

• Riot grrrl: Bikini Kill en andere punkbands maken eigen fanzines, labels en regels: “girls to the front”

• Björk produceert en arrangeert haar albums zelf, maar journalisten schrijven het vaak toe aan de mannen met wie ze werkt

• Missy Elliott schrijft en produceert met Timbaland, en maakt de futuristische hiphop van de jaren 2000

• Lauryn Hill schrijft, zingt, rapt en produceert The Miseducation of Lauryn Hill

Bikini Kill

Rebel Girl (1993)

Björk

Hyperballad (1995)

Lauryn Hill

Doo Wop (That Thing) (1998)

Missy Elliott

Get Ur Freak On (2001)

Björk zei in 2015 tegen Pitchfork dat ze bij Vespertine zo’n 80 procent van de beats zelf maakte, maar dat Matmos vaak alle eer kreeg.

Luistertips:

Bikini Kill – Rebel Girl: Riot grrrl: drie akkoorden en een manifest.Björk – Hyperballad: Strijkers en een rave-beat. Björk maakte de beats grotendeels zelf.Lauryn Hill – Doo Wop (That Thing): Het enige album van Hill, en vijf Grammy’s. Doo-wop-koortjes, blazers en een rap.Missy Elliott – Get Ur Freak On: Een tumbi (Punjabi luit), tabla en een Japanse uitroep: een wereldmuziek-beat.

Image credit: DDD DDD / Public domain, via Wikimedia Commons

SIDE C · TRACK 03 · 1997-2019

Van Anouk tot Billie

• Anouk maakt in 1997 een rockhit die nog altijd wordt gedraaid, met een eigen stem en een eigen houding

• Beyoncé wordt met Lemonade (2016) ook regisseur, beeldmaker en conceptkunstenaar

• Billie Eilish en haar broer Finneas nemen een wereldhitalbum op in een slaapkamer

• De slaapkamer als studio: de drempel naar productie wordt lager, voor iedereen

Anouk

Nobody’s Wife (1997)

Beyoncé

Formation (2016)

Billie Eilish

bad guy (2019)

Luistertips:

Anouk – Nobody’s Wife: Een Nederlandse rockhit in het Engels: rauw, met een refrein als een statement.Beyoncé – Formation: Een trapbeat met een tekst over zwarte identiteit in het Zuiden: pop als statement.Billie Eilish – bad guy: Gefluisterde zang, een synthbas en een vingerknip: een hit zonder meezingrefrein.

Image credit: crommelincklars / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Wie produceerde het album Hounds of Love (1985) van Kate Bush?

A

Brian Eno

B

Kate Bush zelf

C

Trevor Horn

D

George Martin

B. Bush produceerde vanaf The Dreaming (1982) haar albums zelf. Image credit: DDD DDD / Public domain, via Wikimedia Commons

Vul in

Hound Dog werd eerst opgenomen door Big Mama Thornton. Sister Rosetta Tharpe speelde al in de jaren 40 elektrische gitaar. Joni Mitchell gebruikte veel open stemmingen. Sylvia Robinson richtte het label Sugar Hill op, en Delia Derbyshire maakte de muziek voor Doctor Who.

Big Mama Thornton

elektrische

open stemmingen

Sugar Hill

Doctor Who

Bessie Smith

akoestische

Motown

Star Trek

capo’s

Image credit: DDD DDD / Public domain, via Wikimedia Commons

Bekijk het woordweb van het begin. Welke rollen ontbraken, en waarom denk je dat dat is?

Rollen die meestal ontbreken: producer, technicus, gitarist, drummer, componist, labelbaas. Leg de link met wie de geschiedenis schreef: muziekjournalistiek en canonlijsten waren lang een mannenwereld. Image credit: DDD DDD / Public domain, via Wikimedia Commons

LINER NOTES · BEGRIPPEN

Begrippen

Classic blues: stedelijke blues van zangeressen met band, jaren 20

Open stemming: gitaar zo gestemd dat de losse snaren een akkoord vormen

Confessioneel: persoonlijke, autobiografische songtekst

Riot grrrl: feministische punkbeweging uit de jaren 90

Producer: degene die het geluid en de opname van een plaat bepaalt

Credit: officiële vermelding van wie wat deed op een opname

Canon: de lijst werken die als belangrijk geldt

Bedroom producer: iemand die thuis een complete productie maakt