De Droomfabriek · Mixtape 5: Stroom en patroon
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 5
Stroom en patroon
Elektronica, minimal en ambient: van theremin en tape tot drone en techno, ca. 1945-2024.
1
La durée de la leçon est: 60 minIntroduction
Éléments de cette leçon
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 5
Stroom en patroon
Elektronica, minimal en ambient: van theremin en tape tot drone en techno, ca. 1945-2024.
1
Image credit: Kimi95 (Italiaanse Wikipedia) / CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
DRAAIBOEK · LEERDOEL
Na deze les kun je…
uitleggen hoe elektronische klank vanaf 1945 de filmmuziek veranderde, van theremin en tape via synthesizer en sequencer tot minimal music en drone, en horen hoe patroon en klank de rol van de melodie overnemen.
CENTRALE VRAAG
Wat gebeurt er met filmmuziek als niet de melodie, maar het patroon en de klank zelf centraal staan?
Cet élément n'a pas d'instructions
Aan welke film of serie denk je bij elektronische filmmuziek?
Verwacht Stranger Things, Blade Runner, Drive, Tron, The Social Network, Dune of games. Bewaar het woordweb: aan het eind van de les kunnen de studenten de genoemde titels aan een van de kanten van de filmrol koppelen. Image credit: Kimi95 (Italiaanse Wikipedia) / CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
INLEIDING
Klanken die het orkest niet heeft
Rond 1945 zochten componisten klanken voor dromen, waanbeelden en bezoekers uit de ruimte. Ze vonden ze in de theremin, in zelfgebouwde schakelingen en in geknipte tape. De synthesizer bestond nog niet.
De les volgt drie kanten. Akte 1: elektronische klank vóór de synthesizer. Akte 2: de synthesizer wordt vanaf 1971 een gewoon filminstrument, goedkoper dan een orkest en door één muzikant te bespelen. Akte 3: de aandacht verschuift van melodie naar patroon en klank, en componeren, produceren en geluid ontwerpen lopen in elkaar over. Image credit: Renato Toppo / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 01 · 1945-1956 · LOS ANGELES, NEW YORK
Theremin en circuits
De theremin (Lev Termen, ca. 1920) speel je zonder aanraken: twee antennes voor toonhoogte en volume
In Hollywood klinkt hij bij een verwarde geest: Spellbound (1945) van Hitchcock, muziek van Miklós Rózsa
Louis en Bebe Barron laten zelfgebouwde circuits geluid maken en bewerken dat met bandmanipulatie
Forbidden Planet (1956): de eerste film met een volledig elektronische score
Forbidden Planet
Miklós Rózsa
Spellbound (1945)
Louis en Bebe Barron
Forbidden Planet (1956)
Theremin in Spellbound en The Lost Weekend (beide 1945) bespeeld door Samuel Hoffman; Rózsa won een Oscar voor Spellbound. Bernard Herrmann zette in The Day the Earth Stood Still (1951) twee theremins in een orkest. De Barrons kregen een bandrecorder als huwelijkscadeau, werkten mee aan Williams Mix van John Cage en bouwden circuits naar Cybernetics van Norbert Wiener, die ze belastten tot ze doorbrandden. Een advocaat van de muzikantenbond liet "Electronic Music" in de aftiteling veranderen in "Electronic Tonalities", waardoor de score niet kon meedingen naar een Oscar.
Luistertips:
Miklós Rózsa – Spellbound: De theremin zingt als een verwarde stem boven het orkest.Louis en Bebe Barron – Forbidden Planet: Geen instrument te bekennen: alleen schakelingen en bandrecorders.
Image credit: Loew's International, kunstenaar onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 02 · 1963-1972 · LONDEN, MOSKOU
Knippen en plakken: tape en ANS
De BBC Radiophonic Workshop (1958) werkt met bandrecorders en oscillatoren
Delia Derbyshire maakt in 1963 het thema van Doctor Who: elke toon apart opgenomen, op lengte geknipt en geplakt
Componist Ron Grainer wil haar als medecomponist noemen; de BBC staat het niet toe
In Moskou teken je klank met licht op de ANS-synthesizer: Solaris (1972), muziek van Eduard Artemjev
Delia Derbyshire
Doctor Who (1963)
LUISTERTIP Elke toon apart op band geknipt: luister naar de overgangen tussen de stukjes.
Toonhoogte veranderde Derbyshire door de band sneller of langzamer af te spelen; bas, melodie en andere lagen stonden op aparte banden die tegelijk werden gestart. Pas in 2013, bij de aflevering voor het vijftigjarig bestaan, stond haar naam op het scherm. In 1969 richtten Tristram Cary, Peter Zinovieff en David Cockerell EMS op (de VCS3). De ANS is genoemd naar Aleksandr Nikolajevitsj Skrjabin; Artemjev mengde de klanken in Solaris met een koraalvoorspel van Bach. Image credit: Loz Pycock / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
“
Did I really write this?
Most of it.
RON GRAINER (VRAAG) EN DELIA DERBYSHIRE (ANTWOORD), 1963
Grainer herkende zijn eigen melodie nauwelijks terug. In de vroege elektronische muziek deden technici, vaak vrouwen, een groot deel van het creatieve werk, terwijl de naam van de componist op de partituur stond. Vraag: wie is de componist van dit thema? Image credit: Loz Pycock / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
Waarom kon de score van Forbidden Planet niet meedingen naar een Oscar?
De film kwam te laat uit
De muziekbond liet “Electronic Music” veranderen in “Electronic Tonalities”
Er stond geen componist op de partituur
De Barrons gebruikten bestaande muziek
B. De Barrons waren geen lid van de Amerikaanse muzikantenbond. Hun werk kreeg daardoor geen erkenning als muziek. Image credit: Kimi95 (Italiaanse Wikipedia) / CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
Hoe gaf Delia Derbyshire de tonen van Doctor Who een andere hoogte?
Met een klavier op een synthesizer
Door de band sneller of langzamer af te spelen
Met een theremin
Door een orkest te laten spelen
B. Er was geen synthesizer en geen gespeeld instrument: alleen oscillatoren, gefilterde ruis, band, schaar en plakband. Image credit: Kimi95 (Italiaanse Wikipedia) / CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 5
De synthesizer neemt het over
Moog, sequencers, progrock, horror en disco.
2
Image credit: Pete Brown / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 03 · 1968-1982 · NEW YORK
Bach op de Moog
Robert Moog bouwt de modulaire synthesizer: oscillator, filter en envelope, verbonden met snoeren
Wendy Carlos neemt voor Switched-On Bach (1968) elke stem apart op
Voor A Clockwork Orange (1971) zet ze Purcell op de Moog en laat ze Beethoven zingen met een vocoder
In The Shining (1980) klinkt de Dies irae in een synthesizerklank
Wendy Carlos
Wendy Carlos
A Clockwork Orange (1971)
Carlos en Elkind
The Shining (1980)
Kernidee van Moog: spanningsbesturing, waardoor elke module door een elektrische spanning (bijvoorbeeld het klavier) wordt geregeld. Switched-On Bach, met producer Rachel Elkind, won drie Grammy’s. Het titelstuk van A Clockwork Orange is een bewerking van Purcells Music for the Funeral of Queen Mary (1695). In The Shining volgen Carlos en Elkind de Dies irae in de vorm van Berlioz’ Symphonie fantastique. Voor Tron (1982) combineerde Carlos synthesizers met het London Philharmonic Orchestra, een koor en het orgel van de Royal Albert Hall.
Luistertips:
Wendy Carlos – A Clockwork Orange: Purcell op de Moog: barokke rouwmuziek wordt onheilspellend.Carlos en Elkind – The Shining: Zoek de oude Dies irae-melodie in het elektronische klankbeeld.
Image credit: V.L. Smith / Bay Area Reporter / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 04 · 1977-1992 · BERLIJN, LONDEN
Sequencers en de nacht
Tangerine Dream (West-Berlijn) werkt met een sequencer: een kort patroon dat eindeloos doorloopt
Voor Sorcerer (1977) schrijven ze muziek op basis van het script; William Friedkin monteert de film op de muziek
Vangelis schrijft niets uit: hij kijkt naar de beelden en speelt direct in
Blade Runner (1982): de Yamaha CS-80, lange akkoorden met veel galm
Tangerine Dream
Sorcerer (1977)
Pulserende sequencerpatronen: de motor van de jaren-tachtigthriller.
Vangelis
Blade Runner (1982)
Galm en zwevende akkoorden: een stad in regen en neon.
Friedkin hoorde Tangerine Dream in een vervallen kerk in het Zwarte Woud. Christopher Franke, oorspronkelijk drummer, bediende de sequencer; het principe is al te horen op Phaedra (1974). Daarna onder meer Thief (1981), Risky Business (1983) en de Amerikaanse versie van Legend (1985). Vangelis won een Oscar met Chariots of Fire (1981). De CS-80 reageerde op aanslag, ook na het aanslaan, en had een strip om de toon te laten glijden. In het liefdesthema van Blade Runner speelt Dick Morrissey saxofoon. De soundtrack verscheen pas in 1994 officieel. Image credit: NikolasforWiki / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 05 · 1970-1978 · ROME
Giallo: Goblin en de progrockhorror
Giallo: Italiaanse moordthriller, genoemd naar de gele omslagen van goedkope detectives
Ennio Morricone zet in 1970 een slaapliedje tegenover de dreiging van de moordenaar
Dario Argento laat de progrockband Goblin de muziek voor Profondo rosso (1975) schrijven
Suspiria (1977): celesta, Moog, bouzouki, tabla’s en fluisterende stemmen in steeds dikkere lagen
Claudio Simonetti
Ennio Morricone
L’uccello dalle piume di cristallo (1970)
Goblin
Suspiria (1977)
De giallo bloeide tussen 1968 en 1978. Bij Morricone schuiven ademhaling, gefluister en atonale uitbarstingen tussen het geneuriede liedje. Voor Profondo rosso was eerst Giorgio Gaslini gevraagd; na een ruzie vertrok hij. Goblin: Claudio Simonetti (toetsen), Massimo Morante (gitaar), Fabio Pignatelli (bas). Daarna de Europese versie van Dawn of the Dead (1978), in Europa Zombi. Korte, herhaalde riffs en een ritmesectie vervangen lange melodieën en tremolo’s in de strijkers.
Luistertips:
Ennio Morricone – L’uccello dalle piume di cristallo: Een slaapliedje dat steeds onheilspellender wordt.Goblin – Suspiria: Celesta, fluisterstemmen en synthesizer: luister met het licht uit.
Image credit: Alessandroferri / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 06 · 1976-1984 · LOS ANGELES
Carpenter: vijf tellen angst
Regisseur John Carpenter schrijft zelf de muziek, omdat er geen geld is voor een componist
Het thema van Halloween (1978) staat in een vijfkwartsmaat: het motief valt steeds net anders
Drie bouwstenen: een ostinato, een lage bromtoon en een plotselinge klap
Zijn voorbeeld is Bernard Herrmann (Filmrol 2)
John Carpenter
John Carpenter
Assault on Precinct 13 (1976)
John Carpenter
Halloween (1978)
Voor Halloween kreeg Carpenter in totaal 10.000 dollar, voor regie, script en muziek samen. Hij leerde de maatsoort van zijn vader, een muziekdocent; je kunt hem ook als 10/8 tellen. De score was volgens hem in drie dagen klaar. Vanaf Escape from New York (1981) werkte hij met geluidsontwerper Alan Howarth. Charles Bernstein nam de aanpak over in A Nightmare on Elm Street (1984). In 2015 bracht Carpenter Lost Themes uit, muziek voor films die niet bestaan.
Luistertips:
John Carpenter – Assault on Precinct 13: Een strak elektronisch ritme en één riff: meer is niet nodig.John Carpenter – Halloween: Tel het pianomotief: vijf tellen, steeds opnieuw.
Image credit: Super Festivals (Flickr) / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Waarom blijft het thema van Halloween zo onrustig?
Het tempo versnelt steeds
Het staat in een maat van vijf tellen
Er speelt een groot orkest
De melodie verandert elke maat
B. Omdat de maat een tel “te lang” is, valt het begin van het motief steeds net anders dan je verwacht. Laat de groep meetellen. Image credit: Pete Brown / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 07 · 1977-1986 · MÜNCHEN, LOS ANGELES
Disco in de bioscoop
Giorgio Moroder maakt in München met Donna Summer I Feel Love (1977): een pulserende sequencerbas
Chase uit Midnight Express (1978) is gebouwd als een discotrack, en wint een Oscar
Synthesizer, drumcomputer en popsong worden het geluid van Hollywood in de jaren 80
Harold Faltermeyer maakt van Axel F een instrumentale wereldhit
Giorgio Moroder
Giorgio Moroder
Midnight Express (1978)
Harold Faltermeyer
Beverly Hills Cop (1984)
In Chase blijft het tempo gelijk: de spanning komt uit de onophoudelijke herhaling, niet uit een versnelling. Moroder schreef Call Me (Blondie) voor American Gigolo (1980), werkte aan Cat People (1982, titelnummer David Bowie) en Scarface (1983), en won Oscars voor Flashdance... What a Feeling en Take My Breath Away. Faltermeyer werkte als toetsenist voor Moroder, ook bij Midnight Express, en schreef daarna Fletch en Top Gun (1986). Jan Hammer en Miami Vice: Filmrol 8. De popsong in de film: Filmrol 4.
Luistertips:
Giorgio Moroder – Midnight Express: De sequencer als hartslag van een vlucht.Harold Faltermeyer – Beverly Hills Cop: Springerige synthmelodie op een strakke drumcomputer: een filmthema als dancehit.
Image credit: Andy Witchger / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Wat deed William Friedkin met de muziek van Tangerine Dream voor Sorcerer?
Hij liet een orkest de muziek naspelen
Hij monteerde delen van de film op de muziek
Hij gebruikte alleen de titelmuziek
Hij liet de band de film eerst zien
B. Tangerine Dream had alleen het script gekregen en geen meter film gezien. Normaal komt de muziek pas na de montage. Image credit: Pete Brown / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 5
Patroon en textuur
Minimal music, drone, industrial en de terugkeer van de jaren tachtig.
3
Image credit: Paul Anthony / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 08 · 1982-2019 · NEW YORK, LONDEN, BERLIJN
Herhaling als motor
Minimal music: korte patronen die vaak herhaald worden en langzaam veranderen
Philip Glass bouwt zijn stijl uit snel herhaalde arpeggio’s
Koyaanisqatsi (1982) heeft geen dialoog en geen verhaal: beeld en muziek dragen de film samen
Michael Nyman bouwt in The Draughtsman’s Contract (1982) op baslijnen van Purcell
Philip Glass
Philip Glass
Koyaanisqatsi (1982)
Michael Nyman
The Draughtsman’s Contract (1982)
Minimal music ontstond in de jaren 60 in New York (La Monte Young, Terry Riley, Steve Reich, Glass). Glass studeerde bij Nadia Boulanger en werkte met Ravi Shankar. In het titelstuk van Koyaanisqatsi zingt de Nederlandse bas Albert de Ruiter het woord, extreem laag; de titel is Hopi voor ongeveer “leven uit balans”. Nyman gebruikte als een van de eersten het woord minimalisme voor muziek; later The Piano (1993). Na 2000: Clint Mansell (Requiem for a Dream) en Max Richter (On the Nature of Daylight, gebruikt in Shutter Island en Arrival).
Luistertips:
Philip Glass – Koyaanisqatsi: Een diepe basstem herhaalt het woord: beeld en muziek dragen samen.Michael Nyman – The Draughtsman’s Contract: Een baslijn van Purcell, versterkt en opgejaagd.
Image credit: Pasquale Salerno / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 09 · 2007-2023 · REYKJAVÍK, BERLIJN, LONDEN
Klank in plaats van melodie
Geen thema om na te zingen, maar een klankveld dat langzaam van kleur verandert
Inspiratie uit ambient, drone en de muziek van Penderecki en Ligeti
Jonny Greenwood (Radiohead) laat strijkers in clusters en kwarttonen schuiven
Veel van deze componisten komen uit de rock, experimentele pop of elektronica
Jóhann Jóhannsson
Arrival (2016)
Mica Levi
Under the Skin (2013)
Hildur Guðnadóttir
Joker (2019)
Greenwood: There Will Be Blood (2007), mocht niet meedingen naar een Oscar omdat hij eerder werk verwerkte. Jóhannsson (Reykjavík, 1969-2018) maakte met Denis Villeneuve Prisoners, Sicario en Arrival. Mica Levi (Guildhall) schreef voor Jonathan Glazer Under the Skin (2013) en The Zone of Interest (2023), met opvallend weinig muziek. Guðnadóttir (cello) werkte met Jóhannsson, maakte Chernobyl (2019) met geluiden uit een stilgelegde kerncentrale, en schreef de muziek voor Joker vóór de opnamen; Joaquin Phoenix bewoog erop. Ze won een Oscar.
Luistertips:
Jóhann Jóhannsson – Arrival: Bewerkte stemmen klinken als een taal die je niet kent.Mica Levi – Under the Skin: Glijdende strijkers: vreemd, lichamelijk en ontstemd.Hildur Guðnadóttir – Joker: De cello was er eerst; de acteur bewoog erop.
Image credit: Quejaytee / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 10 · 2010-2024 · LOS ANGELES, PARIJS
Uit de studio
Trent Reznor (Nine Inch Nails, industrial) en Atticus Ross winnen een Oscar met The Social Network (2010)
Geen partituur: ze bouwen laag voor laag in de studio, op de grens van sounddesign
Daft Punk combineert voor Tron: Legacy (2010) orkest, synthesizers en dansritmes
Het verschil tussen filmscore en elektronische plaat vervaagt
Trent Reznor
Reznor en Ross
The Social Network (2010)
Daft Punk
TRON: Legacy (2010)
In Hand Covers Bruise staat een kwetsbare piano tegenover een onrustige klanklaag: slim en eenzaam tegelijk. Daarna voor Fincher The Girl with the Dragon Tattoo en Gone Girl, met Jon Batiste Soul (2020, tweede Oscar) en technomuziek voor Challengers (2024). Tron: Legacy is het vervolg op Tron (1982) van Wendy Carlos; arrangeur Joseph Trapanese hielp Daft Punk met het orkest. Derezzed klinkt in een club waar het duo zelf als dj te zien is.
Luistertips:
Reznor en Ross – The Social Network: Een eenzame pianolijn boven een groeiende brom.Daft Punk – TRON: Legacy: Een Franse dance-act scoort een Disneyfilm.
Image credit: Rob Sheridan / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 11 · 2011-2014 · LOS ANGELES
Terug naar 1984: synthwave
Synthwave (vanaf ca. 2010) grijpt terug op de analoge synthesizerklank van de jaren 80
Cliff Martinez, ex-drummer van de Red Hot Chili Peppers, schrijft koele ambient voor Drive (2011)
Disasterpeace maakt voor It Follows (2014) een harde score in de geest van Carpenter
De synthesizer is zelf een klank geworden die aan een tijdperk herinnert
Cliff Martinez
Cliff Martinez
Drive (2011)
Disasterpeace
It Follows (2014)
Martinez werkte vooral voor Steven Soderbergh; voor Solaris (2002) gebruikte hij onder meer de Cristal Baschet. In Drive vulde Nicolas Winding Refn de score aan met synthpop van onder anderen Kavinsky en College. Disasterpeace (Rich Vreeland) maakte eerder gamemuziek, onder meer voor Fez (2012). Stranger Things (2016), van Kyle Dixon en Michael Stein (S U R V I V E): Filmrol 8.
Luistertips:
Cliff Martinez – Drive: Koele synthvlakken: de nacht als ambient.Disasterpeace – It Follows: Carpenter dertig jaar later: harde synths die blijven achtervolgen.
Image credit: Raffi Asdourian / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Wat was ongewoon aan de manier waarop de muziek van Joker ontstond?
Ze werd pas na de montage geschreven
Ze werd geschreven vóór de opnamen; de acteur bewoog erop
Ze werd volledig geïmproviseerd tijdens de première
Ze bestaat alleen uit bestaande klassieke muziek
B. Gewoonlijk komt de muziek na de montage. Vergelijk met Sorcerer, waar Friedkin de film op de muziek monteerde. Image credit: Paul Anthony / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Zet deze films in de goede volgorde.
1956, 1963, 1971, 1978, 1982, 2011. Image credit: Paul Anthony / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Vul in
De theremin bespeel je zonder hem aan te raken. Delia Derbyshire maakte het thema van Doctor Who met tape en oscillatoren. Tangerine Dream liet een sequencer korte patronen herhalen. Het thema van Halloween staat in een maat van vijf tellen. Minimal music bestaat uit korte patronen die vaak worden herhaald.
Image credit: Paul Anthony / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Kies een scène uit een recente film of serie. Welk elektronisch middel uit deze les hoor je, en wat doet het met het beeld?
Slotopdracht. Goede antwoorden noemen een concreet middel (ostinato, sequencerpatroon, drone, cluster, bewerkte stem, analoge synthklank) en koppelen het aan een fragment uit de les. Gebruik eventueel het woordweb van het begin. Image credit: Paul Anthony / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
DRAAIBOEK · BEGRIPPEN
Begrippen
Theremin: elektronisch instrument dat je bespeelt zonder het aan te raken
Bandmanipulatie: tape versnellen, vertragen, omkeren, knippen en plakken
Oscillator: schakeling die een elektrische trilling en dus een toon opwekt
Vocoder: zet de klankkleur van een stem op een synthesizer over
Sequencer: herhaalt korte patronen van tonen automatisch
Giallo: Italiaanse moordthriller, genoemd naar gele detectiveboekjes
Ostinato: steeds herhaald kort motief of ritme
Drumcomputer: speelt programmeerbare drumritmes
Minimal music: korte patronen, vaak herhaald, die langzaam veranderen
Arpeggio: akkoord waarvan de tonen na elkaar klinken
Drone: lang aangehouden toon of klankveld als basis
Cluster: akkoord van tonen die vlak naast elkaar liggen
Sounddesign: geluid ontwerpen, op de grens van muziek en effect
Synthwave: muziek vanaf ca. 2010 die de jaren-80-synthklank nabootst
Cet élément n'a pas d'instructions
