M5 Havo H2 Samenwerken
Module 2 ∙ Vraag en aanbod
Onderdelen in deze les
Module 2 ∙ Vraag en aanbod
Module 5 Speltheorie
Inhoud module 5 – Speltheorie
Hoofdstuk 1 Speltheorie
§1 Van spel naar theorie
§2 Gelijktijdig kiezen
§3 Volgtijdelijk kiezen
Hoofdstuk 2 Samenwerken
§1 Het gevangenendilemma
§2 Collectieve goederen en het gevangenendilemma
§3 Een herhaald gevangenendilemma
§4 Oplossingen voor het gevangenendilemma
Hoofdstuk 3 Onderhandelen
§1 Meerdere evenwichten
§2 Onderhandelen, specifieke investeringen en verzonken kosten
§3 Het berovingsprobleem
§4 Het voordeel van de eerste keuze
Inhoud hoofdstuk 2 – Samenwerken
Hoofdstuk 2 Samenwerken
§1 Het gevangenendilemma
§2 Collectieve goederen en het gevangenendilemma
§3 Een herhaald gevangenendilemma
§4 Oplossingen voor het gevangenendilemma
Module 5 Speltheorie
Inhoud hoofdstuk 2 – Samenwerken
Module 5 Speltheorie
Leerdoelen hoofdstuk 2
Paragraaf 1
Je kunt uitleggen wanneer er in een economiespel sprake is van een gevangenendilemma.
Je kunt toelichten wanneer een speler een dominante actie heeft.
Paragraaf 2
Je kunt toelichten dat er bij het voortbrengen van collectieve goederen sprake is van het gevangenendilemma.
Je kunt verklaren dat een positief extern effect meeliftgedrag uitlokt.
Paragraaf 3
Je kunt een vergeldingsstrategie beschrijven.
Je kunt toelichten wat er gebeurt als een economiespel van een gevangenendilemma twee keer achter elkaar gespeeld wordt.
Je kunt uitleggen dat deze herhaling geen invloed heeft op het Nash-evenwicht als spelers een vergeldingsstrategie volgen.
Inhoud hoofdstuk 2 – Samenwerken
Paragraaf 4
Je kunt de vier manieren toelichten waarmee spelers uit het gevangenendilemma kunnen komen: door uit te gaan van collectieve opbrengsten, vanwege een sociale norm, door zelfbinding en door collectieve dwang.
Je kunt uitleggen wanneer zelfbinding geloofwaardig is.
Module 5 Speltheorie
Begrippen
Collectief belang
Collectief goed
Collectieve dwang
Contract
Dominante actie
Evenwicht in dominante acties
Extern effect
Geloofwaardige zelfbinding
Gevangenendilemma
Meeliftgedrag
Reputatie
Ronde
Sociale norm
Vergeldingsstrategie
Zelfbinding
Hoofdstuk 2 – Samenwerken – Warming-up
Bedenk een situatie uit jouw leven waarbij je je eigenbelang vervangt voor het collectieve belang.
Leg de situatie uit en geef aan welke acties je hebt ondernomen.
Module 5 Speltheorie
Hoofdstuk 2 – Samenwerken
§1 Het gevangenendilemma
Module 5 Speltheorie
Herhaling hoofdstuk 1 – Van context naar spel: vier vragen
Module 5 Speltheorie
Van economische context naar economiespel
Vier vragen om de economische context te
vertalen naar een economiespel:
Wie zijn de spelers?
Wat is hun doelstelling?
Wat zijn hun mogelijke acties?
Worden acties tegelijkertijd of volgtijdelijk gekozen?
Economiespel: drie stappen
1 Van economische context naar economiespel: vier vragen
2 Opbrengstenmatrix
3 Oplossing
= dit hoofdstuk 2
§1 Het gevangenendilemma – Case Twee kledingwinkels
Oplossingen: meerdere marktevenwichten mogelijk
Bron 1 De opbrengstenmatrix voor het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
Bron 2 De oplossing van het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
Oplossing
Nash-evenwicht
{wel uitverkoop, wel uitverkoop}
Gezamenlijke verbetering
Beide spelers geen uitverkoop
{geen uitverkoop, geen uitverkoop}
Module 5 Speltheorie
§1 Het gevangenendilemma – Gezamenlijke verbetering
Gezamenlijke verbetering
Bij een verandering gaat minstens één speler erop vooruit, terwijl geen enkele andere speler erop achteruitgaat.
Gevangenendilemma
Komt veel voor in de economie.
Oorzaak: een tegenstelling tussen het individuele en het collectieve belang.
Case Twee kledingwinkels
Beide winkels gaan erop vooruit als ze van {wel uitverkoop, wel uitverkoop} naar {geen uitverkoop, geen uitverkoop} gaan.
Zolang beide spelers alleen denken aan eigenbelang, is dat niet mogelijk.
Keuzes maken
van situatie
{… , …}
naar situatie
{… , …}
Module 5 Speltheorie
§1 Het gevangenendilemma – Dominante acties
Dominante actie
Een dominante actie is een actie die altijd wordt gekozen, wat de andere speler ook doet.
Dominante acties en het Nash-evenwicht
Spelers kiezen altijd voor een dominante actie.
Gevolg: er is één Nash-evenwicht: het evenwicht in dominante acties.
Een evenwicht in dominante acties is ook een Nash-evenwicht, terwijl … een Nash-evenwicht geen evenwicht in dominante acties hoeft te zijn.
Module 5 Speltheorie
Keuzes maken
van situatie
{… , …}
naar situatie
{… , …}
Hoofdstuk 2 – Samenwerken – Lesafsluiting
Check leerdoelen §1
Ik kan uitleggen wanneer er in een economiespel sprake is van een gevangenendilemma.
Ik kan toelichten wanneer een speler een dominante actie heeft.
Module 5 Speltheorie
Hoofdstuk 2 – Samenwerken
§2 Collectieve goederen en het gevangenendilemma
Module 5 Speltheorie
§2 Collectieve goederen en het gevangenendilemma – Kennisquiz §1
Module 5 Speltheorie
In de opbrengstenmatrix staan de opbrengsten van twee supermarkten voor het wel of niet verlagen van de prijs.
Leg uit wat de dominante strategie van Super-C is.
Is hier sprake van een gevangenendilemma?
Herhaling module 3 − Collectieve goederen –Even opfrissen
Voorbeeld collectief goed: kustbewaking
Module 5 Speltheorie
Collectieve goederen
Een belangrijke taak van de overheid is het voortbrengen van collectieve goederen.
Op collectieve goederen wordt geen winst gemaakt.
Er is dan ook geen aanbieder te vinden die het goed wil produceren.
Twee voorwaarden bij collectieve goederen
Niemand kan uitgesloten worden van consumptie.
Iedereen kan het goed consumeren wanneer hij dat wil.
Externe effecten
Effect van productie of consumptie dat buiten de markt om werkt; positieve externe effecten (opbrengsten), negatieve externe effecten (kosten).
§2 Collectieve goederen – Extern effect en meeliftgedrag
Positieve externe effecten
Collectieve goederen hebben een positief extern effect.
Ontstaan van het gevangenendilemma.
Positief extern effect: niemand kan worden uitgesloten van consumptie als het collectieve goed er eenmaal is.
Meeliftgedrag
Niet betalen voor het collectieve goed, wel van de opbrengsten genieten.
Meeliften op de productie van het collectieve goed door iemand anders.
Bron 1 Een economiespel van collectieve goederen.
Module 5 Speltheorie
Oplossing
Nash-evenwicht
{niet bijdragen, niet bijdragen}
Gezamenlijke verbetering
Beide spelers wel bijdrage
{wel bijdragen, wel bijdragen}
Hoofdstuk 2 – Samenwerken – Lesafsluiting
Check leerdoelen §2
Ik kan toelichten dat er bij het voortbrengen van collectieve goederen sprake is van het gevangenendilemma.
Ik kan verklaren dat een positief extern effect meeliftgedrag uitlokt.
Module 5 Speltheorie
Hoofdstuk 2 – Samenwerken
§3 Een herhaald gevangenendilemma
Module 5 Speltheorie
§3 Een herhaald gevangenendilemma – Kennisquiz §2
Noem de voorwaarden voor collectieve goederen.
Leg het begrip ‘meeliftgedrag’ uit en licht dit toe met een voorbeeld.
Module 5 Speltheorie
§3 Een herhaald gevangenendilemma – Reputatie
Economiespel: herhaling gevangenendilemma
Beide spelers weten bij het begin van de tweede ronde de acties van de andere speler in de eerste ronde.
Belangrijke mogelijkheid: bij herhaald spelen moet weer de strategie van elke speler worden opgesteld.
Opbouw van een reputatie
Herhaaldelijk spelen: een langdurige relatie met opbouw van reputatie
Reputatie beïnvloedt de acties in de toekomst
Module 5 Speltheorie
§3 Een herhaald gevangenendilemma – Vergeldingsstrategie
Vergeldingsstrategie
Houdt een speler zich niet aan de afspraak? Dan wordt in de tweede ronde door de andere speler vergolden door zich in die tweede ronde niet meer aan de afspraak te houden.
Tweede ronde: keuze maken afhankelijk van de keuze van andere speler in de vorige ronde.
Ronde 1: ik houd me aan de afspraak.
Ronde 2 en verder: als de ander zich in de vorige ronde (niet) aan de afspraak heeft gehouden, houd ik me in deze ronde ook (niet) aan de afspraak, en alle opvolgende rondes.
Dreiging van vergelding: disciplineert het gedrag in het heden: (prijs)afspraak is (prijs)afspraak!
Module 5 Speltheorie
§3 Een herhaald gevangenendilemma – Afspraken schenden
Oplossing: bij herhaald spelen (twee rondes met afspraken schenden)
Bron 1 De opbrengstenmatrix voor het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
Bron 2 De oplossing van het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
Oplossing
Het loont wél om de afspraak in de tweede ronde te schenden. Dit geeft de hoogste opbrengst.
Module 5 Speltheorie
§3 Een herhaald gevangenendilemma – Tweede en laatste ronde!
Nash-evenwicht?
Als het gevangenendilemma twee keer wordt herhaald, kan het niet worden opgelost.
In het Nash-evenwicht schenden beide spelers de afspraak vanaf de eerste ronde.
Laatste ronde, laatste ronde!
Reden niet oplossen gevangenendilemma: als het twee keer achter elkaar wordt gespeeld, is de tweede ronde de laatste ronde.
De afspraak zal ook in de eerste ronde worden geschonden: er is voor beide spelers niets te winnen in de tweede ronde door zich in de eerste ronde aan de afspraak te houden.
Module 5 Speltheorie
Hoofdstuk 2 – Samenwerken – Lesafsluiting
Check leerdoelen §3
Ik kan een vergeldingsstrategie beschrijven.
Ik kan toelichten wat er gebeurt als een economiespel van een gevangenendilemma twee keer achter elkaar gespeeld wordt.
Ik kan uitleggen dat deze herhaling geen invloed heeft op het Nash-evenwicht als spelers een vergeldingsstrategie volgen.
Module 5 Speltheorie
Hoofdstuk 2 – Samenwerking
§4 Oplossingen voor het gevangenendilemma
Module 5 Speltheorie
§4 Oplossingen voor het gevangenendilemma – Kennisquiz §3
Leg met een voorbeeld uit wat een vergeldingsstrategie inhoudt.
Licht toe wat er gebeurt als een economiespel van een gevangenendilemma twee keer achter elkaar wordt gespeeld.
Leg uit dat deze herhaling geen invloed heeft op het Nash-evenwicht als de spelers een vergeldingsstrategie volgen.
Module 5 Speltheorie
§4 Oplossingen voor het gevangenendilemma − Vier opties
Uitgangspunt
Het Nash-evenwicht van het gevangenendilemma staat een gezamenlijke verbetering toe.
Vier mogelijkheden om uit het slechte marktevenwicht te komen
Spelers kijken naar collectieve opbrengsten.
Spelers gedragen zich volgens een sociale norm.
Spelers binden zich.
Spelers worden onderworpen aan collectieve dwang.
Module 5 Speltheorie
§4 Oplossingen gevangenendilemma – 1 Collectieve opbrengsten
Oplossingen (uit §1)
§1 – Bron 1 De opbrengstenmatrix voor het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
§1 – Bron 2 De oplossing van het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
Bron 1 De opbrengstenmatrix met oplossing voor het economiespel van Boerkoel en Van Erp wanneer beide spelers uitgaan van de collectieve winst.
Oplossing bij collectieve opbrengsten
Het gevangenendilemma is opgelost: de actie die collectief en individueel het meeste voordeel oplevert.
Module 5 Speltheorie
Oplossing
Nash-evenwicht
{wel uitverkoop, wel uitverkoop}
Gezamenlijke verbetering
Beide spelers geen uitverkoop
{geen uitverkoop, geen uitverkoop}
§4 Oplossingen gevangenendilemma – 2 Sociale normen
Sociale normen
Oplossing gevangenendilemma: de optie is rekening te houden met sociale normen.
Sociale normen beperken de keuzevrijheid van spelers.
Probleem: houdt een speler zich aan de sociale norm?
De sociale norm beïnvloedt het keuzegedrag.
Zelfbinding
De speler bindt zich door niet de actie van het Nash-evenwicht te kiezen.
Bron 3 Corruptie kan een sociale norm zijn.
Module 5 Speltheorie
§4 Oplossingen gevangenendilemma – 3 Zelfbinding
Zelfbinding
De speler bindt zich door niet de actie van het Nash-evenwicht te kiezen.
Geloofwaardige zelfbinding
Zelfbinding kan alleen als je je aan de zelfopgelegde afspraken houdt.
Alleen geloofwaardige zelfbinding werkt.
Geloofwaardigheid van zelfbinding hangt af van de reputatie van een speler.
Module 5 Speltheorie
§4 Oplossingen gevangenendilemma – 3 Zelfbinding
§1 – Bron 2 De oplossing van het economiespel van Boerkoel en Van Erp.
Bron 1 De opbrengstenmatrix met oplossing voor het economiespel van Boerkoel en Van Erp wanneer beide spelers uitgaan van de collectieve winst.
Bron 4 Het economiespel van Boerkoel en Van Erp met zelfbinding.
Module 5 Speltheorie
Oplossingen (uit §1)
Oplossing met zelfbinding
Oplossing gevangenendilemma: het Nash-evenwicht tussen Boerkoel en Van Erp met zelfbinding is {geen uitverkoop, geen uitverkoop}. Door zelfbinding maken beiden de actie {wel uitverkoop} onaantrekkelijk.
Oplossing
Nash-evenwicht
{wel uitverkoop, wel uitverkoop}
Gezamenlijke verbetering
Beide spelers geen uitverkoop
{geen uitverkoop, geen uitverkoop}
Oplossing bij collectieve opbrengsten (uit §3)
§4 Oplossingen gevangenendilemma – 4 Collectieve dwang
Collectieve dwang
Collectieve dwang: spelers worden gedwongen een bepaalde actie te kiezen.
Het gevangenendilemma wordt altijd opgelost.
Via belasting heffen
Overheid dwingt spelers bij te dragen aan de productie van het collectieve goed.
Via contracten
Een contract is een vorm van collectieve dwang: het contract dwingt het spelen van bepaalde acties af.
Het maken van prijsafspraken is bij wet verboden.
Module 5 Speltheorie
Hoofdstuk 2 – Samenwerken – Lesafsluiting
Check leerdoelen §4
Ik kan de vier manieren toelichten waarmee spelers uit het gevangenendilemma kunnen komen: door uit te gaan van collectieve opbrengsten, vanwege een sociale norm, door zelfbinding en door collectieve dwang.
Ik kan uitleggen wanneer zelfbinding geloofwaardig is.
Toepassen leerdoelen
Huiswerk: je kunt nu in §5 Toepassen met de opdrachten de theorie toepassen op andere economische contexten.
Module 5 Speltheorie
