Periode 3
Tijdvak 9 + 10
HC Duitsland + HC Nederland
SE: Tijdvak 5 t/m 10 (+ HC Brits Rijk) + HC Duitsland + HC Nederland
Vroegmoderne tijd
Moderne tijd
Periode 3
Tijdvak 9 + 10
HC Duitsland + HC Nederland
SE: Tijdvak 5 t/m 10 (+ HC Brits Rijk) + HC Duitsland + HC Nederland
Vroegmoderne tijd
Moderne tijd
5.1 De renaissance
KA Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
KA De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
Leerdoelen:
Welk mens- en wereldbeeld ontstond in Italië?
Hoe gingen kunstenaars en geleerden de klassieke oudheid navolgen?
Hoe werd de renaissance verspreid?
Begrippen:
erfgoed - humanist - mens- en wereldbeeld - tijd van ontdekkers en hervormers - renaissance - vroegmoderne tijd
renaissance + erfgoed oudheid
Nieuw wereldbeeld:
-diepte
-realistisch
-mens als middelpunt
Oriëntatie erfgoed klassieke oudheid:
-Romeinse bouwstijl
-mythisch wezen
Examenvraag
In 1416 reist de Italiaan Cincius Romanus naar het klooster Sankt Gallen in Zwitserland. Hij schrijft aan een vriend:
Maar toen we de toren van de kerk van Sankt Gallen zorgvuldig bestudeerden, daar waar talloze boeken worden bewaard als gevangenen en waar de bibliotheek verwaarloosd is en vol met stof, wormen, roet en allerlei andere zaken die worden geassocieerd met de vernietiging van boeken, barstten we in tranen uit. We bedachten dat dit de manier is waarop de Latijnse taal zijn grootse glorie en onderscheiding had verloren. Werkelijk, als deze bibliotheek kon spreken dan zou het uitroepen: "Jullie die de Latijnse taal zo liefhebben, zorg ervoor dat ik niet helemaal vernietigd raak door deze treurige verwaarlozing!"
De mening die Cincius Romanus geeft over de bibliotheek van Sankt Gallen past bij verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw.
Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. 2p
Antwoord examenvraag
Opmerking: als het antwoord alleen een juist kenmerkend aspect bevat zonder uitleg, wordt geen scorepunt toegekend.
De mening past bij 'de hernieuwde oriëntatie op het klassieke erfgoed', omdat hij bedroefd is dat de Latijnse boeken zo slecht worden behandeld / omdat hij Latijnse boeken liefheeft. 1 De mening past bij '(het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en) het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling', omdat hij onderzoek doet naar de bibliotheek / de boeken in de bibliotheek wil bewaren. 1
5.2 Ontdekkingsreizen
KA Het begin van de Europese overzeese expansie
Leerdoelen:
Waardoor en hoe ontstond de Europese expansie?
Welke activiteiten ondernamen de Spanjaarden en Portugezen in Oost-Afrika en Azië?
Welke activiteiten ondernamen ze in West-Afrika en Amerika?
Begrippen:
etnisch - Europese expansie - factorij - indiaan- Indië - ontdekkingsreis - kolonialisme - koloniseren - Nieuwe Wereld - De Oost - De West
Europese overzeese expansie
Learning objective
vestigingskolonie
factorijen
Spanje
Portugal
goud + zilver
plantages
Nieuwe Wereld
Specerijen
Indië
Oorzaken:
-zoektocht goud
-eigen handelsweg
-nieuwe inzichten
-avontuur
Examenvraag
bron 4
De handel in specerijen uit Azië volgde tot ongeveer 1500 een landroute. Met karavanen werd de kostbare handelswaar naar de kust van de Middellandse Zee gebracht. Een koopman in Venetië (Italië) schrijft in 1508 in zijn dagboek 6 oktober 1508: (Het bericht van) de aankomst van de Portugese zeilschepen (in de havens van Portugal) deed de prijzen van allerlei soorten specerijen en van overige Oosterse koopwaren dalen. De Italiaanse kooplieden waren de wanhoop nabij. Zij wisten niet meer wat zij moesten doen. Enerzijds stuurden de Arabieren, om hun tussenhandel te begunstigen, valse berichten rond over zogenaamde Arabische overwinningen op de Portugezen. Anderzijds werd er uit Portugal gemeld dat Portugezen een Arabisch schip met een aantal rijke kooplieden aan boord, gekaapt hadden.
Examenvraag
Gebruik bron 4.
Deze bron laat zien dat er rond 1508 een grote verschuiving plaatsvindt in de specerijenhandel. Beschrijf deze verschuiving, door
− eerst (met de bron) aan te geven welke twee groepen kooplieden de specerijenhandel in handen hadden vóór 1508 en
− daarna de reden te noemen waardoor deze groepen kooplieden tot die tijd de specerijenhandel konden beheersen en
− vervolgens (met de bron) aan te geven wat er rond 1508 verandert in de specerijenhandel. 3p
Antwoord examenvraag
Een juist antwoord bevat de volgende elementen:
• De Arabische en Italiaanse/Venetiaanse kooplieden 1
• De specerijen werden over land/via karavaanroutes aangevoerd naar Arabisch gebied, waar het door Arabische kooplieden aan Venetiaanse kooplieden werd verkocht 1
• Rond 1508 verschijnen Portugese kooplieden in de specerijenhandel/worden de specerijen door de Portugezen overzee aangevoerd 1
5.3 De hervorming
KA De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
Leerdoelen:
Welke kritiek was er op de katholieke kerk?
Hoe leidde de kritiek tot de splitsing van de kerk?
Hoe werd het protestantisme verspreid en welke strijd tussen katholieken en protestanten ontstond er?
Begrippen:
asiel - calvinisme - celibaat - dominee (predikant) - Hervorming (Reformatie)- hugenoot - katholiek - protestants - staatskerk
De hervorming
Verschil Luther-Calvijn:
rol vorst
predestinatie
Godsdienstvrede van Augsburg (1555)
Examenvraag
Een bewering: De afspraak 'cuius regio eius religio' uit de Vrede van Augsburg maakte duidelijk dat het beleid van keizer Karel V in het Duitse rijk mislukt was.
Licht deze bewering toe door aan te geven:
wat de godsdienstpolitiek van Karel V inhield en
wat de afspraak uit de Vrede van Augsburg inhield en
waardoor deze afspraak voor Karel V betekende dat zijn beleid mislukt was. 3p
Antwoord examenvraag
Karel V hield vast aan de rooms-katholieke godsdienst als enig toegestane godsdienst / bestreed andere godsdiensten dan de rooms-katholieke (als ketterij) 1
De vorst bepaalde het geloof van zijn onderdanen in het Duitse rijk
Hierdoor bleef de verdeeldheid in Karels rijk bestaan, 1
want een Lutherse/protestantse vorst kon in zijn gebied een andere godsdienst toelaten dan de rooms-katholieke 1
5.5 De opstand
KA Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Leerdoelen:
Hoe en waardoor kwamen de Nederlanders in opstand tegen hun vorst?
Hoe werd de opstand een oorlog?
Hoe kwam de Nederlandse staat tot stand?
Begrippen:
armada - Beeldenstorm - geus - gewest - landsheer - langdvoogd(es) - Republiek - soeverein - stadhouder - Staten - Tachtigjarige Oorlog /De Opstand - Unie van Utrecht
De Opstand
Oorzaken:
politiek
cultureel
Aanleiding:
Verloop:
Gevolg:
In 1592 gaven Amsterdamse kooplieden aan de gebroeders Houtman opdracht om informatie in te winnen over de zeeroute naar India die de Portugezen hadden ontdekt. Dit hoort bij kenmerkend aspect:
De reformatie
De Renaissance
De heroriëntatie op de Klassieke Oudheid
De Europese Overzeese expansie
De opstand
Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste historische volgorde:
Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste historische volgorde:
Text
Tijdvak 5 Kenmerkende aspecten
Het begin van de Europese overzeese expansie.
Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.
Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Bij welk kenmerkend aspect hoort deze bron?
Bij welk kenmerkend aspect hoort deze bron?
Europese overzeese expansie
renaissance en nieuwe wetenschappelijke belangstelling
Heroriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid
De Reformatie
Rechtsstaat & Democratie
2.1
Hoe werd Nederland een autoritaire constitutionele monarchie?
Hoe kreeg Nederland een parlementair stelsel?
Welke politieke stromingen en partijen ontstonden er?
Hoe kreeg Nederland het algemeen kiesrecht?
2.2
Hoe ontwikkelde zich de partijendemocratie?
Hoe ontwikkelden de rechtsstaat en democratie zich in tijden van crisis en oorlog?
2.3
Welke gevolgen had de ontzuiling voor de partijendemocratie?
Hoe leidde verdere democratisering tot uitbreiding van het kiesrecht?
Hoe versplinterde de politiek?
Periode 2
Afspraken:
Beantwoord zelf alle leerdoelen als voorbereiding op de les.
Tijdens de les check je of je het kent en snapt en oefenen we met examenvragen
Kies zelf of je de basisvragen of verdiepingsvragen wilt gaan doen om je kennis en inzicht te checken
Maak per tijdvak de vragen op www.eindexamensite.nl en kijk het na.
Klassikaal herhalen van kenmerkende aspecten uit andere tijdvakken
Werk aan je persoonlijke leerdoelen bij de zelfreflectie
Tijd van regenten en vorsten
Kenmerkende aspecten:
het streven van vorsten naar absolute macht
de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
de wetenschappelijke revolutie
Tijd van regenten en vorsten
Tijdlijn
6.1 wereldeconomie
KA wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
WIC
VOC
6.1 wereldeconomie
KA wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
Wereldwijde handelscontacten
Ontstaan van verbindingen tussen Europa, Azië, Afrika en Amerika door ontdekkingsreizen en kolonisatie.
Handelskapitalisme
Koopmannen investeren in handel en scheepvaart om winst te maken; opkomst van compagnieën zoals VOC en WIC.
Begin van een wereldeconomie
Producten, grondstoffen en geldstromen wereldwijd verbonden; Europese landen domineren handel.
6.1 wereldeconomie
KA wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
Examenvraag
In de vroegmoderne tijd werden in de Nederlandse Republiek zeeatlassen gepubliceerd met daarin kaarten van oceanen, kustlijnen en zeeroutes.
In 1672 publiceerde Pieter Goos in Amsterdam een luxe editie van zijn Zee-atlas voor 'alle heren en kooplieden'. Deze Zee-atlas, rijk versierd met bladgoud, was niet bedoeld om mee te nemen op reis maar om thuis tentoon te stellen.
Geef een verklaring:
voor de behoefte aan een luxe editie voor 'alle heren en kooplieden' met behulp van een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.
6.2 De gouden eeuw in Nederland
KA De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.
6.2 De gouden eeuw in Nederland
Bijzondere plaats in staatkundig opzicht
Republiek in een tijd van monarchieën
Staten-Generaal en gewestelijke autonomie
Macht van regenten en stedelijke elite
Tolerantie en intellectuele vrijheid
6.2 De gouden eeuw in Nederland
Economische bloei
Wereldhandel via VOC en WIC
Amsterdam als financieel centrum
Innovaties in scheepvaart en handel
Koopmansbeurs Amsterdam
6.2 De gouden eeuw in Nederland
Bijzondere plaats in staatkundig opzicht
Culturele bloei
Gouden Eeuw: kunst en wetenschap
Schilders als Rembrandt en Vermeer
Tolerantie en intellectuele vrijheid
Descartes in Amsterdam
Examenvraag
Omstreeks 1622 maakt Frans Hals dit schilderij van (waarschijnlijk) koopman Isaac Massa en zijn vrouw Beatrix van der Laen:
Dit schilderij van Isaac Massa door Frans Hals kan worden gebruikt om twee kanten van de bijzondere positie van de Republiek in de zeventiende eeuw te illustreren.
Leg dit uit, telkens met een verwijzing naar de bron.
6.3 Het absolutisme
KA het streven van vorsten naar absolute macht
Absolutisme
Vorsten willen alle macht in eigen handen
Geen invloed van adel of parlement
Voorbeelden
Lodewijk XIV (Frankrijk): “Zonnekoning”
Centralisatie van bestuur en belasting
Kenmerken van absolute macht
Sterk leger en ambtenarenapparaat
Hofcultuur als machtsmiddel
Goddelijk recht van koningen
Examenvraag
De Franse koning Lodewijk XIV (1643-1715) staat bekend als een absoluut vorst. Hij benoemde Jean-Baptiste Colbert (1619-1683), de zoon van een rijke lakenkoopman, tot minister. Dat was voor die tijd een bijzonder benoemingsbeleid, omdat Colbert niet van adel was. Leg uit dat dit benoemingsbeleid:
− paste bij een absoluut vorst uit die tijd en
− samenhing met de maatschappelijke veranderingen die het handelskapitalisme met zich meebracht. 4p
6.4 De wetenschappelijke revolutie
KA de wetenschappelijke revolutie
Wat is het?
Doorbraak in denken: observatie, experiment en redenering
Afwijzing van oude autoriteiten (bijv. Aristoteles)
Belangrijke ontwikkelingen
Astronomie: Copernicus, Galileo, Newton
Natuurkunde en wiskunde als basis voor kennis
Uitvindingen: telescoop, microscoop
Gevolgen
Begin van modern wetenschappelijk denken
Invloed op techniek, economie en filosofie
Ondergraving van kerkelijke autoriteit
6.4 De wetenschappelijke revolutie
KA de wetenschappelijke revolutie
De luchttelescoop van Christiaan Huygens
Examenvraag
Een schilderij van Rembrandt van Rijn uit 1632, met als titel "De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp", dat hij maakt in opdracht van het chirurgijnsgilde in Amsterdam:
Deze bron illustreert twee kenmerkende aspecten van de zeventiende eeuw.
Noem die twee aspecten en geef bij elk aspect aan waardoor dit uit de bron blijkt.
Tijd van regenten en vorsten
Kenmerkende aspecten:
het streven van vorsten naar absolute macht
de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
de wetenschappelijke revolutie
Zet in de juiste historische volgorde
Tijd van pruiken en revoluties
Kenmerkende aspecten:
Rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
Voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
Bij welk kenmerkend aspect uit tijdvak 7 past de zin:
‘Heb de moed om je eigen verstand te gebruiken!’
Verlicht absolutisme
Verlichting
Democratische revoluties
Uitbouw Europese overheersing + abolutionisme
7.1 De Verlichting
KA De Verlichting (1)
Rationeel en optimistisch denken
Geloof in rede en menselijke vooruitgang.
problemen kunnen worden opgelost door logisch denken en wetenschap.
1. Godsdienst
Pleidooi voor godsdienstvrijheid.
Kritiek op kerkelijke macht en dogma’s.
Opkomst van deïsme: God als schepper, maar geen inmenging.
2. Sociale Verhoudingen
Afwijzing van standenmaatschappij (=ancien regime)
Geloof in gelijkheid en individuele rechten
7.1 De Verlichting
KA De Verlichting (2)
Politiek
Idee van volkssoevereiniteit (macht bij het volk).
Pleidooi voor scheiding der machten (Montesquieu).
Kritiek op absolute monarchie.
4. Economie
Vrije markt en economische vrijheid (Adam Smith).
Minder overheidsbemoeienis → laissez-faire.
Examenvraag
In 1792 schrijft markies de Condorcet, een Franse edelman 1 We moeten ervan uitgaan dat de vooruitgang van de rede gelijk op zal gaan met de 2 vooruitgang in de kunsten en wetenschappen. Dat bijvoorbeeld de voortgang van de 3 geneeskunde (…) uiteindelijk zal resulteren in de vernietiging van alle besmettelijke en 4 overdraagbare ziekten en ook van de ziekten die het gevolg zijn van klimaat, voedsel en de 5 belasting door de dagelijkse werkzaamheden (…). Is het daarom raar te veronderstellen dat 6 de verbeterbaarheid van het lot van de mens ook geen grenzen kent.
Gebruik bron 5. De opvattingen van markies De Condorcet zijn een voorbeeld van de nieuwe manier van denken in de achttiende eeuw. Noem een kenmerk van deze manier van denken en leg uit hoe dit in de opvattingen van de markies naar voren komt. 2p
Antwoord examenvraag
Een kenmerk van de nieuwe manier van denken/van het Verlichtingsdenken is, dat men uitgaat van de rede / van een wetenschappelijke benadering 1
Dit kenmerk komt in de opvattingen van de markies naar voren in zijn geloof in vooruitgang op verschillende terreinen van het maatschappelijk leven 1
7.2 Ancien régime
KA Voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
Ancien Régime: standenmaatschappij
Geestelijkheid (1e stand)
Adel (2e stand)
Derde stand: burgers en boeren
Grote ongelijkheid in rechten en belastingen
Verlicht Absolutisme
Vorsten behouden absolute macht, maar passen verlichte ideeën toe:
Hervormingen in onderwijs, rechtspraak, economie.
Voorbeeld: Frederik de Grote (Pruisen), Jozef II (Oostenrijk).
Examenvraag
De Pruisische koning Frederik de Grote (1712-1786) schrijft over de taak van een vorst: Ik herhaal dus: de vorst vertegenwoordigt de staat; hij en zijn volk vormen maar één enkel lichaam, dat slechts gelukkig kan zijn, voorzover eendracht de afzonderlijke ledematen bij elkaar houdt. De vorst is voor de staat die hij regeert wat het hoofd is voor het lichaam: hij moet voor het geheel zien, denken en handelen, om elk wenselijk voordeel te bereiken. Wil de monarchale regeringsvorm beter blijken dan de republikeinse, dan is het richtsnoer voor de vorst duidelijk: hij moet ijverig en rein van karakter zijn en al zijn krachten verzamelen om de taak te vervullen die hem is toegewezen.
Frederik de Grote staat bekend als een vorst die verlicht absolutistisch regeert. Licht dit toe door uit te leggen op welke manier de twee kanten van Frederik de Grote in deze bron naar voren komen. 4p
Antwoord examenvraag
• Frederik de Grote is een verlicht vorst, omdat hij zich verantwoordelijk voelt voor (het welzijn van) zijn onderdanen, want in de bron staat "hij moet voor het geheel zien, denken en handelen, om elk wenselijk voordeel te bereiken." 2
• Frederik de Grote is een absoluut vorst, omdat hij de vorst beschouwt als het alles regelende hoofd van de staat, want in de bron staat "De vorst is voor de staat die hij regeert wat het hoofd is voor het lichaam." 2
7.3 democratische revoluties
KA De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Amerikaanse Revolutie (1776)
→ Onafhankelijkheid, grondwet en Bill of Rights.
Franse Revolutie (1789)
→ Afbraak ancien régime, Verklaring van de rechten van de mens en burger.
Nederland (1795)
→ Bataafse Revolutie, invoering van grondwet.
Invloed van Verlichting
→ Ideeën over vrijheid, gelijkheid, volkssoevereiniteit.
Examenvraag
In maart 1798 ontvangt het bestuur in Brabant een lijst met handtekeningen van verschillende Brabantse bestuurders die ten overstaan van burgers de volgende eed hebben afgelegd: Ik verklaar een onveranderlijke afkeer te hebben tegen het stadhouderschap, de aristocratie en de regeringloosheid.
Gebruik deze bron.
Aan de hand van deze bron kun je concluderen dat in 1798 de bestuurders in Brabant beïnvloed zijn door het gedachtegoed van de democratische revoluties. Leg dit uit. 2p
Antwoord examenvraag
De bestuurders in Brabant zijn beïnvloed door de ideeën van de democratische revoluties, omdat de stadhouder / de aristocratie (regenten) in de eed wordt afgewezen, waardoor de aristocratie moet verdwijnen zoals in de democratische revoluties.
7.4 Kolonialisme en slavernij
KA Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
Europese overheersing
→ Koloniën in Amerika, Afrika en Azië.
Plantagekoloniën
→ Productie van suiker, koffie, katoen voor Europese markt.
Trans-Atlantische slavenhandel
→ Miljoenen Afrikanen gedwongen naar Amerika vervoerd.
Abolitionisme
→ Beweging tegen slavernij, vanaf 18e eeuw steeds sterker.
→ Invloed van Verlichting: ideeën over vrijheid en gelijkheid.
Historische vaardigheden
Wat is representativiteit?
De mate waarin een bron of voorbeeld typisch is voor een grotere groep, periode of situatie.
Waarom belangrijk?
Helpt om te beoordelen of een bron geschikt is om algemene conclusies te trekken.
Voorbeeldvragen:
Is deze bron representatief voor de hele samenleving?
Vertegenwoordigt dit document een algemene opvatting of een uitzondering?
Voorbeeld in de praktijk:
Een brief van een edelman die tegen het ancien régime is → niet representatief voor de adel in die tijd.
Examenvraag
Jacobus Capitein (1717-1747) wordt op 8-jarige leeftijd als slaaf verkocht. Hij krijgt de kans theologie te studeren en wordt de eerste zwarte predikant. In zijn proefschrift verwerpt hij de idealen van de Verlichting met Bijbelse argumenten: Jacobus Elisa Joannes Capitein, Afrikaanse Moor, beroepen predikant aan het kasteel St. George op D’Elmina. Aanschouwer, zie deze Moor! Zijn vel is zwart, maar wit zijn ziel, daar Jezus zelf als Priester voor hem bidt, Hij gaat Geloof, en Hoop, en Liefde aan Moren leren, Opdat zij, witgemaakt met hem het Lam steeds eren.
Toelichting “Moor” betekent hier een zwarte Afrikaan, met “het Lam” wordt Jezus bedoeld.
De abolitionisten hebben Jacobus Capitein niet als voorbeeld gebruikt. Geef hiervoor de verklaring. 2p
Antwoord examenvraag
De abolitionisten zullen hem niet als voorbeeld gebruikt hebben, omdat zijn leven niet representatief is voor de slavernij: 1 Capitein krijgt de kans te studeren en wordt predikant. 1
Tijd van pruiken en revoluties
Kenmerkende aspecten:
Rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ werd toegepast op alle terreinen van de samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
Voortbestaan van het ancien régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap
Uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden transatlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme
Categorie 1
Categorie 2
Categorie
Tijdvak 5
Tijdvak 6
Tijdvak 7
9 Tijd van wereldoorlogen
Kenmerkende aspecten
37. De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
38. Het in praktijk brengen van totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
39. De crisis van het wereldkapitalisme.
40. Het voeren van twee wereldoorlogen.
41. Racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op Joden.
42. De Duitse bezetting van Nederland.
43. Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
44. Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.
8.1 De industriële revolutie
KA De industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
Oorzaak: verbeteringen in de landbouw -> meer bevolkingsgroei -> meer vraag naar producten + meer aanbod aan arbeidskrachten
Revolutie:
Overgang van handwerk naar machinale productie.
Ontstaan van fabrieken en massaproductie.
Snelle urbanisatie: mensen trekken naar steden.
Gevolgen:
Nieuwe sociale klassen: arbeiders en industriële bourgeoisie.
Slechte arbeids- en leefomstandigheden → sociale kwestie.
Groei van steden en milieuproblemen.
8.2 Politiek-maatschappelijke stromingen
KA De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen:
liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme feminisme.
Liberalisme
Individuele vrijheid en rechten + beperkte rol van de overheid
Nationalisme
Trots op eigen natie en cultuur + streven naar eenheid + onafhankelijkheid.
Socialisme
Gelijkheid en solidariteit+ grote rol van de overheid (algemeen kiesrecht)
Confessionalisme
Politiek gebaseerd op christendom (gesubsidieerde bijzondere scholen)
Feminisme
Gelijke rechten voor vrouwen (kiesrecht voor vrouwen)
8.3 Democratisering
KA Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
Uitbreiding van kiesrecht in de 19e en 20e eeuw.
Steeds meer groepen krijgen politieke invloed.
Belangrijke stappen
19e eeuw:
Eerst kiesrecht voor rijke mannen (censuskiesrecht).
20e eeuw:
Geleidelijke uitbreiding naar alle mannen, algemeen mannenkiesrecht in 1917
Vrouwenkiesrecht ingevoerd (in Nederland in 1919)
Examenvraag
Een bewering:
In de negentiende eeuw heeft de Industriële Revolutie de democratisering bevorderd.
Noem twee gevolgen van de Industriële Revolutie voor de arbeiders en geef bij elk gevolg aan, waardoor dit de democratisering bevorderde. 4p
Antwoord examenvraag
Door de Industriële Revolutie:
gingen grote aantallen arbeiders samen in fabrieken werken, waardoor zij zich beter / makkelijker konden organiseren in politieke partijen 2
verbeterde de scholing van de arbeiders, waardoor er meer mogelijkheden kwamen voor politieke organisaties / partijen / waardoor politieke partijen een grotere aanhang kregen / waardoor arbeiders zich bewust werden van hun positie / uitbuiting (en dat wilden veranderen) 2
8.4 Emancipatiebewegingen
KA De opkomst van emancipatiebewegingen
Bewegingen die streefden naar gelijke rechten en kansen voor achtergestelde groepen
Belangrijke emancipatiebewegingen
Feminisme
Strijd voor vrouwenkiesrecht en gelijke rechten (protestbeweging)
Arbeidersbeweging
Betere arbeidsomstandigheden en sociale zekerheid (vakbonden + politieke partijen)
Confessionele bewegingen
Gelijke behandeling van katholieken + protestanten (politieke partijen)
Examenvraag
Aletta Jacobs begint in 1879 als eerste vrouwelijke arts in Nederland een praktijk in Amsterdam. In haar Herinneringen uit 1924 beschrijft zij een incident uit haar eerste jaren als arts:
Zoals dat in die jaren toen gebruikelijk was, diende ik bij de aanvang van het nieuwe jaar mijn rekening in. Enkele dagen later kreeg ik de echtgenoot van mijn ex-patiënte op bezoek. Nog zie ik hem de kamer binnenkomen, mijn nota tussen duim en wijsvinger van de linkerhand geklemd. Nog hoor ik de geïrriteerde toon waarop hij mij verweet, dat ik, een vrouw, hem een rekening had durven sturen even hoog als die van welke mannelijke arts dan ook. "Hoe komt u op het denkbeeld!", riep hij, een en al verontwaardiging. "U moest toch stellig weten dat niemand eraan denkt om vrouwenarbeid even hoog te betalen als werk dat door mannen wordt verricht."
Examenvraag
Bij deze bron passen twee verschillende kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw.
Noem de twee kenmerkende aspecten die bij deze bron passen en geef bij elk kenmerkend aspect met een voorbeeld uit de bron aan, of er sprake is van continuïteit of van verandering. 4p
Antwoord examenvraag
Bij 'de opkomst van het feminisme (als politiek-maatschappelijke stroming)' 1 is sprake van continuïteit, omdat de man van mening is dat vrouwen anders betaald / beoordeeld moeten worden dan mannen of is sprake van verandering, omdat Aletta Jacobs met de beschrijving van dit incident laat zien dat er een nieuwe verhouding komt in de positie van mannen en vrouwen / dat vrouwen hetzelfde salaris ontvangen als mannen 1 opkomst van emancipatiebewegingen' 1
is sprake van continuïteit, omdat de man ervan overtuigd is dat gelijke betaling voor mannen en vrouwen door de samenleving wordt afgewezen of is sprake van verandering, omdat Aletta Jacobs zich zelfbewust opstelt / als eerste vrouw een artsenpraktijk is begonnen. 1
8.5 Sociale kwestie
Slechte leef- en arbeidsomstandigheden + kinderarbeid
Liberalen:
Aanvankelijk: geen overheidsingrijpen (vrijheid van markt)
Socialisten:
Strijd voor betere arbeidsomstandigheden en sociale zekerheid
Confessionelen:
Hulp vanuit christelijke waarden (liefdadigheid, later wetgeving).
Gevolgen
Eerste sociale wetten (bijv. kinderwetje van Van Houten, 1874)
Ontstaan van vakbonden en politieke partijen
Examenvraag
In 1853 wordt een rapport uitgebracht over arbeiderswoningen in verschillende grote Nederlandse steden. Hierin staat over een onderzochte woning:In dit vertrek met donkere, vochtige muren en een natte, stenen vloer, dat 25 kubieke el1) lucht kan bevatten, die niet ververst of gezuiverd kan worden, leven drie mensen, die daar eten, slapen en hun natuurlijke behoeften doen, want ook in de dichte nabijheid is voor geen secreet (wc) gezorgd.
De informatie uit deze bron kan in verband gebracht worden met de volgende ontwikkelingen in de negentiende eeuw:
de Industriële Revolutie en
het ontstaan van discussies over de sociale kwestie.
Beredeneer bij elke ontwikkeling wat het verband met de bron is. 4p
Antwoord examenvraag
Uit de beschrijving van de (te kleine) woning in de bron blijkt de grote woningnood in de steden, die is ontstaan door de trek naar de steden van grote aantallen arbeiders (die werd veroorzaakt door de Industriële Revolutie) 2
De slechte/ongezonde huisvesting zoals in de bron beschreven leidde tot discussies over de noodzaak tot verbetering van de levensomstandigheden van arbeiders (de discussies over de sociale kwestie) 2
8.6 Het modern-imperialisme
KA De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie
Europese landen breiden hun macht uit over grote delen van Azië en Afrika.
Koloniale overheersing wordt intensiever en systematischer.
Verband met industrialisatie
Industriële revolutie → behoefte aan:
Grondstoffen (katoen, rubber, mineralen)
Afzetmarkten voor industriële producten
Technologische vooruitgang:
Stoomschepen, spoorwegen, telegraaf → makkelijker transport en communicatie
Verspreiding westerse cultuur
christendom + onderwijs + taal + sport
Examenvraag
In de negentiende eeuw liet de Nederlandse regering een rapport schrijven over de kolonie Nederlands-Indië. Hierin stond het uitgangspunt: "De Koloniën bestaan voor het Moederland [Nederland], en niet het Moederland voor de Koloniën."
Toon voor twee kenmerkende aspecten uit de negentiende eeuw aan dat het uitgangspunt uit het rapport hierbij paste.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. 2p
Antwoord examenvraag
Het uitgangspunt in het rapport past bij 'de moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie' / 'de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving', omdat je uit het rapport kunt opmaken dat de kolonie ondergeschikt was aan Nederland / dat de kolonie gebruikt werd (voor grondstoffen voor de industrie) door Nederland. 1
Het uitgangspunt in het rapport past bij 'de opkomst van de politiek-maatschappelijke stroming nationalisme' / 'de moderne vorm van imperialisme (die verband hield met de industrialisatie)' omdat hieruit blijkt dat de regering Nederland belangrijker vond dan de kolonie / dat de kolonie moest bijdragen aan het machtiger worden van Nederland. 1
8 Tijd van burgers en stoommachines
Kenmerkende aspecten
De industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving.
Discussies over de ‘sociale kwestie’.
De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie.
De opkomst van emancipatiebewegingen.
Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces.
De opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen:
liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme
feminisme.
Periode 3
Tijdvak 9+10
HC Duitsland + HC Nederland
SE: Tijdvak 5 t/m 10 + HC Brits Rijk + HC Duitsland + HC Nederland
Vroegmoderne tijd
Moderne tijd
9 Tijd van wereldoorlogen
37. De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.
38. Het in praktijk brengen van totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme.
39. De crisis van het wereldkapitalisme.
40. Het voeren van twee wereldoorlogen.
41. Racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op Joden.
42. De Duitse bezetting van Nederland.
43. Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.
44. Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.
10 Tijd van televisie en computer
Kenmerkende aspecten
45. De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
46. De dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld.
47. De eenwording van Europa.
48. De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen.
49. De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen.