Op je plek zitten
Telefoon in het Zakkie
Jas over de stoel, oortjes in de tas, tas op de grond
Schoolspullen op tafel: Boek, JdW-map/schrift, etui
Startklaar
Op je plek zitten
Telefoon in het Zakkie
Jas over de stoel, oortjes in de tas, tas op de grond
Schoolspullen op tafel: Boek, JdW-map/schrift, etui
Startklaar
Katern 1 ( Schaarste en Ruil) + Katern 2 ( Markt: Vraag)
Map/Schrift
Pen
Rekenmachine
Geodriehoek
Materiaal Periode 1
Periode 1 (Proefwerk 1): Katern 1 ( Schaarste en Ruil) + Katern 2 (Markt: Vraag)
Periode 2 (Proefwerk 2): Katern 2 (Markt: Aanbod) + Katern 3 (Marktvormen en Marktfalen)
Periode 3 (Schoolexamen 1): Alles Periode 1+2+ Katern 5 (Samenwerken en Onderhandelen
Overzicht Havo 4
Schaarste en ruil
Hoofdstuk 1 | Kopen is Kiezen
1.1 Keuzes maken
1.2 Besteding van je budget
1.3 Het meten van je koopkracht
1.4 Arbeidsdeling en specialisatie
Schaarste ontstaat doordat middelen < behoeften
Schaarste:
Je hebt niet genoeg middelen om in al je behoeften te voorzien.
1.1 Keuzes maken
Middelen: Tijd en geld.
Hierdoor moet je keuzes maken: hoe besteed je je geld en tijd?
Middelen zijn op deze manier alternatief aanwendbaar:
Geld:
Koop je nieuwe schoenen, of wacht je nog even?
Tijd:
Ga je naar de film, of ga je huiswerk maken?
Alternatief aanwendbaar:
Middelen zijn voor verschillende mogelijkheden in te zetten.
Schaarse goederen:
Goederen waarvoor tijd, energie of geld voor is opgeofferd
Maak opgave 1 (Blz 8)
Primaire behoeften:
Gericht op het overleven, zoals voedsel, kleding en onderdak.
1.1 Keuzes maken
Secundaire behoeften:
Alle andere behoeften als aan de primaire behoeften is voldaan.
Behoeften
Statusgoederen:
Producten waarmee je kunt voorzien in de behoefte aan erkenning, waardering en het je onderscheiden van anderen.
Primair
(basisbehoeften)
Secundair
Normaal
Luxe
(statusgoederen)
Maak opgave 4,5,6 (Blz 10)
Overschot op de begroting
Budget:
Hoeveelheid geld waarover je in een bepaalde periode kunt beschikken.
1.1 Keuzes maken
Begroting:
Overzicht van verwachte inkomsten en uitgaven in een bepaalde periode.
Om zicht te krijgen in je mogelijkheden om je geld te besteden, maak je een begroting.
1.1 Keuzes maken
Je uitgaven kun je onderverdelen in drie categorieën:
Vaste lasten
Uitgaven voor een vast bedrag die elke periode terugkomen (bijvoorbeeld: huur, gas en elektra, abonnementen, verzekeringen).
Dagelijkse uitgaven
Regelmatige uitgaven die te maken hebben met de kosten voor levensonderhoud. Het bedrag kan per keer verschillen (bijvoorbeeld: eten en drinken, huishoudelijke artikelen en persoonlijke verzorging).
Incidentele uitgaven
Uitgaven die af en toe voorkomen, vaak is het een groter bedrag (bijvoorbeeld: aanschaf van kleding, huishoudelijke apparaten en vakanties).
Budgettair probleem:
Als je verwachte uitgaven hoger zijn dan je verwachte inkomsten.
1.1 Keuzes maken
Een tekort op een begroting wordt een budgettair probleem genoemd.
Dit kun je oplossen op twee manieren:
Bezuinigen:
Het verlagen van je uitgaven.
Uitgaven verlagen
(bezuinigen)
Inkomsten verhogen
Maak opgave 9,11,12 (Blz 12,13)
Begrippen
Exitticket
Noem een primaire, normale en luxe behoefte van jezelf
Opofferingskosten:
Alle middelen die opgeofferd moeten worden om iets te verkrijgen.
1.2 Besteding van je budget
Je maakt keuzes omdat je middelen beperkt zijn.
Kies je het één, dan offer je het andere op.
Opofferingskosten bereken je als volgt:
Opbrengst van alternatief dat je niet kiest
Opbrengst van alternatief dat je kiest -
Kosten van alternatief dat je kiest +
Opofferingskosten =
Budgetlijn:
Een model dat de samenhang tussen iemands inkomen en uitgaven weergeeft.
1.2 Besteding van je budget
Een budgetlijn kan helpen bij het maken van een keuze tussen twee producten bij een gegeven inkomen.
Een budgetlijn teken je met behulp van de volgende formule:
1.2 Besteding van je budget
Voorbeeld:
Adam heeft een inkomen van € 40 per maand
Hiervan betaalt hij drankjes en de toegang voor uitgaansgelegenheden
Prijzen:
Toegangskaartje € 8
Drankje € 2
Formule voor de budgetlijn:
M = pₓx + pᵧy
40 = 8x + 2y
1.2 Besteding van je budget
Formule budgetlijn Adam 40 = 8x + 2y
Op de y-as hoeveelheid drankjes
Op de x-as hoeveelheid toegangskaartjes
1.2 Besteding van je budget
Formule budgetlijn 40 = 8x + 2y
Y-as hoeveelheid drankjes
X-as hoeveelheid toegangskaartjes
Tekenen van de budgetlijn:
Stap 1 Stel je geeft al je geld uit aan drankjes
40 ÷ 2 = 20 drankjes
Stap 2 Stel je geeft al je geld uit aan kaartjes
40 ÷ 8 = 5 kaartjes
Stap 3 Teken de lijn
1.2 Besteding van je budget
Adam heeft het bestedingspatroon van punt A:
Adam koopt: 4 toegangskaartjes
4 drankjes
Claire heeft het bestedingspatroon van
punt C:
Claire koopt: 1 toegangskaartje
15 drankjes
C
1.2 Besteding van je budget
Bart heeft het bestedingspatroon van punt B:
Ligt binnen de budgetset
Niet het hele inkomen wordt uitgegeven
Bart koopt: 1 toegangskaartje
5 drankjes
Budgetset:
Alle mogelijke combinaties van beide producten die je kunt kopen met je budget.
1.2 Besteding van je budget
Verschuiving budgetlijn
Oorzaak = verandering van inkomen
Het inkomen stijgt tot € 48.
De budgetlijn verschuift naar rechts.
1.2 Besteding van je budget
Adam (punt A) en Claire (punt C) kunnen kiezen of ze de inkomensstijging aan drankjes en/of toegangskaartjes besteden.
Bart (punt B) hoeft niets te veranderen aan zijn consumptie van toegangskaartjes en drankjes.
B
C
A
1.2 Besteding van je budget
Verschuiving budgetlijn
Oorzaak = verandering van prijsniveau
De prijs van toegangskaartjes stijgt naar € 10
Formule was: 40 = 8x + 2y
wordt nu: 40 = 10x + 2y
Gevolg is dat de helling van de budgetlijn verandert
1.2 Besteding van je budget
Als Adam (punt A) evenveel toegangskaartjes blijft kopen, heeft hij geen geld meer voor drankjes.
Voor Claire (punt C) heeft de prijswijziging bijna geen gevolgen, ze kan nog steeds 15 drankjes kopen (maar houdt nu niets meer over).
Bart (punt B) hoeft niets te veranderen aan zijn consumptie van toegangskaartjes en drankjes.
Indexcijfer:
Een getal dat aangeeft hoeveel een bepaalde grootheid in een periode is veranderd ten opzichte van een afgesproken periode.
1.3 Het meten van je koopkracht
De prijzen van goederen en diensten die we willen kopen met onze beperkte middelen veranderen regelmatig.
Om deze veranderingen te kunnen vergelijken gebruik je indexcijfers als hulpmiddel.
Voor het basisjaar gebruik je altijd het getal 100
Koopkracht:
De hoeveelheid goederen en diensten die je met je inkomen kunt kopen.
1.3 Het meten van je koopkracht
Prijsveranderingen hebben invloed op je koopkracht.
Inflatie:
Het stijgen van de prijzen van goederen en diensten.
Deflatie:
Het dalen van de prijzen van goederen en diensten.
Prijzen
(deflatie)
Koopkracht*
Prijzen
(inflatie)
Koopkracht*
*Let op: alleen als het inkomen niet, of minder hard mee verandert!
Nominaal inkomen:
Het inkomen dat je in euro’s verdient.
1.3 Het meten van je koopkracht
Inkomensveranderingen hebben ook invloed op je koopkracht.
Koopkracht wordt ook wel het reële inkomen genoemd.
Reëel inkomen:
Het nominaal inkomen gecorrigeerd voor de inflatie.
Nominaal
inkomen
Reëel
Inkomen*
*Let op: alleen als de prijzen niet, of minder hard mee veranderen!
Nominaal
inkomen
Reëel
inkomen*
1.3 Het meten van je koopkracht
Het reële inkomen kun je uitdrukken in een indexcijfer:
1.3 Het meten van je koopkracht
Prijsveranderingen worden gemeten met behulp van de consumentenprijsindex (CPI).
CPI:
De prijsverandering van goederen en diensten van Nederlandse huishoudens.
Met behulp van dit boodschappenmandje vol gemiddelde prijzen bepaalt het CBS de omvang van de inflatie of deflatie.
Productiefactoren:
De middelen natuur, kapitaal, arbeid en ondernemerschap, die ingezet worden voor de productie van goederen.
1.4 Arbeidsdeling en specialisatie
Gezinshuishoudens hebben geld nodig om goederen en diensten te kopen.
Bedrijfshuishoudens moeten deze goederen en diensten produceren.
Voor beide zet je productiefactoren in:
Natuur
Arbeid
Kapitaal
Ondernemerschap
1.4 Arbeidsdeling en specialisatie
Gezinshuishoudens bevredigen hun behoeften door te consumeren. Hiervoor is geld nodig. Dit verkrijgen ze door de productiefactor arbeid in te zetten.
Consumeren:
De uitgaven die door gezinshuishoudens worden gedaan aan goederen en diensten.
Produceren:
Het maken van goederen en het leveren van diensten.
Bedrijfshuishoudens produceren de gewenste goederen en diensten m.b.v. de productiefactoren in ruil voor geld.
1.4 Arbeidsdeling en specialisatie
Arbeidsdeling:
Wanneer de taken binnen een bedrijf verdeeld worden.
Absoluut kostenvoordeel:
Als één producent een product goedkoper kan produceren dan andere producenten.
Ruil
Arbeidsdeling
Geld als ruilmiddel zorgt er voor dat je niet alles zelf hoeft te produceren.
Specialisatie
Door taken te verdelen kun je je aandacht op één taak richten.
Absoluut kostenvoordeel
Hierdoor kun je sneller en goedkoper produceren.
1.4 Arbeidsdeling en specialisatie
Arbeidsproductiviteit:
De omvang van de productie per arbeider per tijdseenheid.
Bedrijfshuishoudens bereiken een absoluut kostenvoordeel door het verhogen van de arbeidsproductiviteit.
Dit kun je berekenen met de volgende formule:
1.4 Arbeidsdeling en specialisatie
Kapitaalintensieve productie:
Bij het productieproces wordt relatief veel kapitaal en weinig arbeid gebruikt.
Door de juiste allocatie van productiefactoren (zoals kapitaal en arbeid) kun je de arbeidsproductiviteit verhogen.
Arbeidsintensieve productie:
Bij het productieproces wordt relatief veel arbeid en weinig kapitaal gebruikt.
Arbeids-
intensiteit
Arbeids-
productiviteit
Kapitaal-
intensiteit
Arbeids-
productiviteit