H6 VOEDING, VERTERING EN GEZONDHEID
4HAVO
H6 VOEDING, VERTERING EN GEZONDHEID
4HAVO
Leerdoelen 6.1 Gezonde voeding
Je noemt factoren die van invloed zijn op de energiebehoefte van mensen.
Je noemt de voedingsstoffen en hun functies.
Je legt uit waardoor kleinere organismen sneller afkoelen dan grote organismen.
Je beschrijft een gezond voedingspatroon en de gevolgen van een ongezond voedingspatroon.
6.1 Gezonde voeding
Moedermelk voor een baby --> perfecte melange
veel eiwitten → bouwstoffen
veel vetten en koolhydraten → brandstoffen (veel nodig)
vitaminen en mineralen → beschermende stoffen
antistoffen → directe bescherming tegen ziekteverwekkers (soort serum)
Voeding en gezondheid
Gezonde voeding = voorziet in de behoefte van het lichaam
Te veel vet/suiker/zout = welvaartsziekten (te dik, hart- en vaatziekten)
Tekort aan voedingsstoffen/ vitamines/mineralen = gebreksziekte
Leerdoelen 6.2 Verteringsstelsel
Je beschrijft het verschil tussen mechanische verkleining en chemische vertering.
Je legt uit voor welk type voedingsstoffen vertering nodig is.
Je licht de functie(s) toe van de organen die betrokken zijn bij de vertering.
Je beschrijft wat additieven zijn en berekent via hun ADI-waarde mogelijke gezondheidsrisico's.
<-- Hoe kleiner het volume, hoe groter, naar verhouding, het oppervlakte is
Peristaltische beweging
6.2 Verteringsstelsel
Verteringsstelsel = alle organen die samenwerken voor de vertering
Doel = voedingsstoffen afbreken tot verteringsproducten die door de darmwand opgenomen kunnen worden in het bloed
Stoffen die verteerd moeten worden: --> chemische vertering
eiwitten, vetten en de meeste koolhydraten
Stoffen die direct opgenomen worden:
water, mineralen, vitaminen, glucose
Verteringsklieren maken verteringssappen (bevatten enzymen). Enzymen versnellen reacties & worden gebruikt (niet verbruikt).
Binas 82C
Lengte verteringsstelsel
is ongeveer 9 meter
Vertering (van koolhydraten)
begint al in de mond!
Gal emulgeert vet = maakt er kleinere vetbolletjes van --> groter oppervlak
Let op! Dit is géén vertering, gal is dus géén verteringsenzym.
Latere uitleg gaat over chemische vertering
Darmflora
Bacteriën in de darm
spelen een rol bij vertering
produceren vitamines
samenstelling in evenwicht
ADH en ADI
De Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH)
is de hoeveelheid voedingsstoffen
(vitaminen/mineralen) die nagenoeg
de gehele gezonde bevolking (97,5%) per dag nodig heeft.
De Aanvaardbare Dagelijkse Inname (ADI) is een veilige grens voor stoffen zoals additieven (conserveringsmiddelen/kleurstoffen), over een heel leven genomen.
ADH-waarden variëren per persoon,
leeftijd en geslacht.
Wat voor vertering is het kauwen van voedsel door je kiezen?
Mechanische vertering
Chemische vertering
Vertering met behulp van enzymen is
Mechanische vertering
Chemische vertering
Vertering met behulp van gal is
Mechanische vertering
Chemische vertering
Gal maakt vetten kleiner. Hoe noem je dit proces?
Mechanische vertering
Chemische vertering
Emulgeren
Afbraak
In de maag vindt vertering plaats
Juist
Onjuist
De maag produceert maagsap. Wat is hier de functie van?
Helpen met vertering
Bacteriën doden
Zowel helpen met vertering als bacteriën doden
Mondholte
Kauwen (mechanische vertering)
Vertering van koolhydraten (glycogeen en zetmeel) door amylase (afkomstig uit speekselklieren)
Huiswerk
Lezen paragraaf 6.1 en 6.2
Maken: 5, 10, 11, 12, 13, 21, 23, 26, 27, 34, 38, 41
Mondholte
Kauwen (mechanische vertering)
Vertering van koolhydraten (glycogeen en zetmeel) door amylase (afkomstig uit speekselklieren)
Lever
Produceert gal
Gal emulgeert vetten en oliën
Galblaas
Hier wordt de gal tijdelijk opgeslagen --> wordt afgegeven aan de 12vingerige darm
Alvleesklier
Produceert verteringsenzymen die worden afgegeven aan de twaalfvingerige darm
tryptase (eiwit), lipase (vet), amylase (koolhydraten)
Dunne darm
Voltooiing vertering door allerlei enzymen (koolhydraat, eiwit en DNA-vertering).
Verteringsproducten worden opgenomen in de bloedbaan
Slokdarm
Verbinding tussen mondholte en maag, voedsel wordt met peristaltische bewegingen naar de maag vervoerd.
Maag
Opslag en kneden van voedselbrij
Maagsap met pepsinogeen(peptase) voor eiwitvertering, lage pH -->doodt bacteriën
Slijmlaag ter bescherming van de maagwand
Dikke darm
Waterabsorptie uit de voedselbrij
Bevat bacteriën, die verteren cellulose en produceren o.a. vitamine K
Anus
Afsluiting van het laatste stukje van de darm (endeldarm) met een kringspier.
Hier verlaat de ontlasting je lichaam.
Leerdoelen 6.3 Enzymen
Je licht het verband tussen de vorm en functie van enzymen toe en beschrijft de naamgeving.
Je licht de invloed van de temperatuur en de pH toe op de snelheid van een enzymreactie aan de hand van optimumkrommen.
Je beschrijft de stappen van de vertering van koolhydraten, eiwitten en vetten.
6.3 Enzymen
Enzymen
- Eiwitten die chemische reacties versnellen (katalysator)
- Eindigen vaak op -ase
- Worden gebruikt, niet verbruikt
- Substraat-specifiek (met 1 stof reageren)
Substraat
- Stof die door enzym wordt omgezet
- Eindigen vaak op -ose
Enzym-substraatcomplex →
Welke grafiek komt overeen met het verloop van de reactiesnelheid in dit experiment? Bedenk je eerst wat het verloop van de zetmeelconcentratie is.
Grafiek A
Grafiek B
Grafiek C
Grafiek D
Examen 2024 - 2
Binas 82E
Let op:
Gal emulgeert (geen verteringsenzym) → kleinere vetdruppeltjes
Lipase verteert vetten
De vertering van zetmeel begint in de mondholte met het enzym amylase (uit de speekselklieren) en gaat in de 12vingerige darm door met het enzym amylase (afkomstig uit de alvleesklier). Verklaar waarom amylase in de 12vingerige darm opnieuw moet worden toegevoegd aan de voedselbrij.
Leerdoelen 6.3 Enzymen
Je licht het verband tussen de vorm en functie van enzymen toe en beschrijft de naamgeving.
Je licht de invloed van de temperatuur en de pH toe op de snelheid van een enzymreactie aan de hand van optimumkrommen.
Je beschrijft de stappen van de vertering van koolhydraten, eiwitten en vetten.
Huiswerk:
6.3: 42, 44, 47, 51, 52, 53, 55
Leerdoelen 6.4 Transport door de darm, opname van stoffen
Je beschrijft het transport van voedsel door het maagdarmkanaal.
Je licht de invloed toe van pH-veranderingen op de vertering van voedsel.
Je licht het verband toe tussen de bouw van de dunne darm en zijn opnamecapaciteit.
Je beschrijft op welke twee manieren voedingsstoffen vanuit de darmen het lichaam ingaan.
Je beschrijft de rol van de darmflora.
Maken opdracht 53, 61, 62, 64, 65, 66, 70, 71
6.4 Transport door de darm, opname van stoffen
De invloed van de pH op de vertering van voedsel
De pH van het verteringsstelsel wisselt per onderdeel.
Hierdoor werken niet alle verteringsenzymen overal.
Wel enzym actief is heeft te maken met de optimum pH.
De invloed van de pH op de vertering van voedsel
De pH van het verteringsstelsel wisselt per onderdeel.
Hierdoor werken niet alle verteringsenzymen overal.
Wel enzym actief is heeft te maken met de optimum pH.
Invuloefening
Rood = peptase
Groen = maltase
Blauw = amylase
Oranje = sacharase
Paars = lactase
Geel = lipase
Lichtblauw = tryptase
Roze peptidase
Transport door maagdarmkanaal
Wisselwerking van lengte- en kringspieren: darmperistaltiek
Wat is de functie van het maagportier?
Dunne darm = verteren en opnemen stoffen
Voedingsstoffen worden eerst opgenomen door de dunne darm
Darmvlokken vergrootten de oppervlakte
Waarom?
Uitgescheiden verteringssappen worden
ook weer terug opgenomen: resorptie
Voedingsstoffen via weefselvloeistof
naar bloed of lymfe
Poortader: voedingsrijk bloed eerst naar de lever
Slide tekst
De wateroplosbare stoffen gaan via het weefselvocht naar het bloed en poortader.
De vetachtige verteringsproducten worden verpakt in eiwitbolletjes en worden via het lymfevatenstelsel vervoerd naar de sleutelbeenader waar ze worden afgegeven aan het bloed en zo naar het vetweefsel.
Coeliakie
Examen 2014 - I
Leerdoelen 6.4 Transport door de darm, opname van stoffen
Je beschrijft het transport van voedsel door het maagdarmkanaal.
Je licht de invloed toe van pH-veranderingen op de vertering van voedsel.
Je licht het verband toe tussen de bouw van de dunne darm en zijn opnamecapaciteit.
Je beschrijft op welke twee manieren voedingsstoffen vanuit de darmen het lichaam ingaan.
Je beschrijft de rol van de darmflora.
Leerdoelen 6.5 Opslag en afbraak in de lever
Je beschrijft de bouw van de lever en de aan- en afvoer van stoffen.
Je beschrijft de invloed van de lever op de hoeveelheid voedingsstoffen in het lichaam.
Je beschrijft de herkomst, transport en opslag van gal.
Je beschrijft de afbraak van gifstoffen door de lever.
6.5 Opslag en afbraak in de lever
6.5 Opslag en afbraak in de lever
Lever – Bouw
BiNaS: 82D
Lever – Bouw
BiNaS: 82D
Functies van de lever
Verwarmingscentrale (40 graden Celsius)
Koolhydraatstofwisseling
Vetstofwisseling
Eiwitstofwisseling
Afbraak rode bloedcellen → billirubine
Galproductie
Bloedopslag
Ontgifting
Koolhydraatstofwisseling
De lever handhaaft de homeostase, dus ook de bloedsuikerspiegel.
Glucose wordt opgeslagen
als glycogeen
Vetstofwisseling
Omzetten van vetzuur A in vetzuur B (geldt niet voor essentiële vetzuren)
Productie van cholesterol.
Productie van fosfolipiden
Eiwitstofwisseling
Transaminatie: omzetten van aminozuur A in aminozuur B (geldt niet voor de essentiële aminozuren).
Deanimering: Afsplitsing van de NH2-groep van overtollige aminozuren. Het hierbij ontstane NH3 (ammoniak is vergif) wordt omgezet in ureum (m.b.v. CO2). Ureum verlaat het lichaam via de nieren (urine).
NH3 + CO2 → H2O + CO(NH2)2
Opbouw (o.a. fibrinogeen en andere stollingseiwitten) en afbraak (b.v. hemoglobine) van bloedeiwitten.
Galproductie
Lever – Galgang (galblaas) – 12-vingerige darm
Gal emulgeert vetten.
Galzure zouten:
Stimuleren vetvertering
Stimulatie transport dikke darm → door verhoging van de osmo.waarde wordt meer water onttrokken
90% wordt geresorbeerd (6-10x per dag hergebruikt)
Galstenen: als gal te lang ‘stil staat’ gaat het indikken en kristalliseren en vormt het uiteindelijk galstenen.
Gal: - Galzure zouten
- Bilirubine
- Cholesterol
- Andere vetten
Invuloefening
1 lever
2galblaas
3galgang
4poortader
5leverslagader
6onderste holle ouder
7leverader
Vat 5 is afkomstig van de ...aorta
Vat 3 komt uit in de ...12vingerige darm
Welk vat heeft de hoogste concentratie glucose?4
Vat 4 is afkomstig van de ....dunne darm
Welk deel bevat veel glycogeen?lever
Maak de oefentoets over de lever via deze link en vul je score vervolgens hier in.
Aan de slag
Waar ga je mee aan de slag? Reproductie, Toepassen of Inzicht?
Kijk naar de tips op het blad van de oefentoets
Reproductie: bijvoorbeeld in Quizlet begripskennis verbeteren (Classroom), maak een woordspin/conceptmap, maak de opdrachten met een
uit de verschillende paragraven
Toepassen: maak 'Toepassen' uit je boek, of de opdrachten met een
uit de verschillende paragraven.
Inzicht: maak de 'Examentraining' uit het boek, of de opdrachten met een
uit de verschillende paragraven.
Deze les ga ik hiermee aan de slag: