Leerdoelen
Je kunt uitleggen wat collectieve goederen zijn en wat de collectieve sector is.
Je kunt uitleggen wat de particuliere sector is en hoe daar marktwerking plaatsvindt.
Je weet wat privatisering is en wat het tegenovergestelde is.
Je kunt uitleggen hoe de overheid met subsidie en accijns het gedrag van burgers beïnvloedt.
H5§1
Leerdoelen
Je kunt uitleggen wat collectieve goederen zijn en wat de collectieve sector is.
Je kunt uitleggen wat de particuliere sector is en hoe daar marktwerking plaatsvindt.
Je weet wat privatisering is en wat het tegenovergestelde is.
Je kunt uitleggen hoe de overheid met subsidie en accijns het gedrag van burgers beïnvloedt.
H5§1
Waarom betaalt de overheid dit?
Ze zijn voor iedereen van belang
De overheid wil zelf de kwaliteit ervan bewaken
Je kunt mensen er niet apart voor laten betalen
Ze moeten voor iedereen betaalbaar blijven
Overheid
Rijksoverheid
Provincies
Gemeentes
Waterschappen
politie
provinciale wegen
parken
waterstand polder
Zij regelen het, betalen het, onderhouden het, zorgen dat regels worden nageleefd
bedrijven
collectieve sector
dient het algemeen belang
particuliere sector
dient het eigen belang
bijv.
Doel: winst maken
Door oa marktwerking (concurrentie op prijs, kwaliteit, service)
Overheid
bedrijven
collectieve sector
dient het algemeen belang
particuliere sector
dient het eigen belang
Nationaliseren
Privatiseren
Aanmoedigen en ontmoedigen
De overheid kan gedrag aanmoedigen door subsidie te geven
hierdoor wordt het goedkoper
De overheid kan gedrag ontmoedigen door accijns te heffen
hierdoor wordt het duurder
De collectieve en de particuliere sector (H5§1)
Samenvatting
De collectieve sector dient het algemeen belang. De particuliere sector streeft naar winst en marktwerking zorgt daar voor betere prijs en kwaliteit. De overheid kan diensten privatiseren (van overheid aan bedrijf verkopen) of nationaliseren (bedrijf-->overheid).
Om gedrag van consumenten te beïnvloeden gebruikt de overheid accijns (ontmoedigen) en subsidie (bemoedigen).
Leerdoelen
Je leert vandaag hoe de overheid de economie beïnvloedt.
Je leert...
twee (eigenlijk drie) soorten economieën kennen
drie adviesorganen van de overheid kennen
wat een groeiende economie eigenlijk is
hoe de overheid kan ingrijpen bij een slechte economie
H5§2
Planeconomie
Vrijemarkteconomie
Marktwerking
Vraag en aanbod bepalen de prijs
Bedrijven bepalen waar ze kopen
Overheid stuurt wel bij (belasting, invoerrechten)
Een totaal vrije markteconomie bestaat eigenlijk niet.
Er is geen marktwerking
Overheid bepaalt alles: bedrijven en consumenten mogen weinig zelf beslissen
Handel is erg lastig
komen weinig voor
Nederland is een sociale markteconomie
De overheid zorgt voor regels voor goede arbeidsomstandigheden, dat basisbehoeften betaalbaar zijn, etc. bijvoorbeeld:
er is een minimumloon
er zijn regels voor arbeidsomstandigheden
uitkering als je oud, ziek, werkloos of arbeidsongeschikt bent
De overheid krijgt advies van...
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
Verzamelt informatie over economische veranderingen of de bevolkingssamenstelling.
CPB
Centraal Planbureau
Onderzoekt gevolgen van economische maatregelen van de overheid.
SER
Sociaal-Economische Raad
Adviseert over o.a. werkgelegenheid, lonen, uitkeringen en pensioenen.
Wat groeit er als de economie groeit?
Als de economie groeit, groeit de productie van een land. Dat meten we met het Bruto Binnenlands Product (BBP).
Wat bedrijven en werknemers samen verdienen noemen we het nationaal inkomen. Dit groeit dan natuurlijk mee!
Wat nou als het bbp minder groeit?
Als de economie twee kwartalen minder groeit dan daarvoor én minder dan gemiddeld, dan noem je dat een recessie
Als het dat lang duurt, of de economie krimpt, spreken we van een economische crisis.
(denk aan conjuncurele werkloosheid!)
Om uit een recessie te komen kan de overheid...
meer investeren in infrastructuur
inkomstenbelasting verlagen
subsidie geven aan bedrijven die investeren in vernieuwende producten
investeren in onderwijs
Hoe de overheid de economie beïnvloedt (H5§2)
Samenvatting
Als de overheid in een economie alles bepaalt is het een planeconomie, maar de meeste landen hebben een vrijemarkteconomie met marktwerking. In een sociale markteconomie gebruikt de overheid belastinggeld en subsidies om te zorgen dat het goed gaat met de burgers.
Voor advies raadpleegt de overheid het CBS, CPB en de SER. Zij hebben de cijfers, onderzoeken het gevolg van beleid en onderzoeken ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Bij een recessie kan de overheid met belasting, subsidie en investeren zorg het bbp laten stijgen.
Doel vandaag
Het onderwerp: Nederland als verzorgingsstaat
Je leert...
wat het solidariteitsbeginsel is
sociale verzekeringen, volksverzekeringen en werknemersverzekeringen kennen
wat sociale zekerheid is
H5§3
Solidariteitsbeginsel
Nederland wil de welvaart onder de bevolking op een redelijke verdelen. Daarbij gaan we uit van het solidariteitsbeginsel: iedereen met een inkomen betaalt een deel aan mensen zonder / met een laag inkomen. De zwakkeren worden door de sterken geholpen.
Voorbeelden:
sociale verzekeringen
sociale voorzieningen
Sociale verzekeringen
Als je zonder jouw schuld geen inkomen hebt, kun je een uitkering krijgen van de sociale verzekeringen. Voor een verzekering betaal je premie en degene zonder inkomen ontvangt een uitkering.
Volksverzekeringen - die krijgt IEDEREEN
AOW
Anw
Wlz
Werknemersverzekeringen - als je in loondienst gewerkt hebt
WW
WIA
Wanneer heb je GEEN recht op een sociale verzekering?
Volksverzekeringen
AOW - je bent niet oud genoeg
Werknemersverzekeringen
WW - je bent té lang werkloos (>2 jaar)
Sociale voorzieningen
Heb je GEEN recht op een sociale verzekering, maar wel financiële hulp nodig, dan kun je gebruik maken van sociale voorzieningen.
Dit zijn:
bijstandsuitkering
huurtoeslag
zorgtoeslag
Nederland als verzorgingsstaat (H5§3)
Samenvatting
Nederland is een sociale vrijemarkteconomie en een verzorgingsstaat. Dat laatste betekent dat de overheid veel (belasting)geld besteedt aan sociale zekerheid. Zo zijn er sociale verzekeringen: volksverzekeringen (AOW, Anw en Wlz) voor iedereen en werknemersverzekeringen (WW, WIA) voor mensen in loondienst die buiten hun schuld hun inkomen verliezen.
Voor iedereen die hier geen recht op heeft zijn er sociale voorzieningen (huurtoeslag, zorgtoeslag en bijstandsuitkering).
Dat de financiëel sterken op deze manier de zwakken helpen, noem je het solidariteitsbeginsel.
Doel vandaag
Het onderwerp: Inkomsten en uitgaven van de overheid
Je leert...
hoe de rijksbegroting onder controle houdt
van miljarden naar miljoenen rekent (en omgekeerd)
welke belastingen er zijn
welke inkomsten de gemeente heeft
H5§4
INDIRECTE belasting
Betaal je als je iets koopt. De winkel betaalt het dan aan de overheid.
BTW
accijns
DIRECTE belasting
Betaal je direct aan de overheid
Inkomstenbelasting
Vennootschapsbelasting
Jij
Overheid
Overheid
Winkel
Jij
Hoe komt de overheid aan geld?
Sociale premies voor sociale verzekeringen
Niet-belastingen (boetes, winst van overheidsbedrijven)
Directe belastingen
Indirecte belastingen
Uitgaven en inkomsten van de overheid
Rijksbegroting: verwachte uitgaven en inkomsten van de overheid in het komende jaar. In de miljoenennota worden gemaakte keuzes uitgelegd.
meer inkomsten dan uitgaven verwacht -> begrotingsoverschot
meer uitgaven dan inkomsten verwacht -> begrotingstekort
Dit overschot of tekort noem je het overheidssaldo.
Als de overheid een TEKORT heeft, moet de overheid het geld lenen. Dan verhoogt de staatsschuld. De overheid kan ook bezuinigen.
In 2021 was de staatsschuld € 502 miljard. Als er € 4,5 miljard aan rente is betaald, hoeveel procent rente betaalde Nederland dan?
4,5 ÷ 502 x 100 = 0,9%
Rekenen met miljoenen en miljarden
Stel een gemeente krijgt 6 miljard inkomsten en wil 6,35 miljard gaan uitgeven, hoeveel miljoen moet de gemeente dan lenen?
Het tekort is 6,35 - 6 = 0,35 miljard
0,35 x 1.000 = 350 miljoen
De inkomsten en uitgaven van de overheid (H5§4)
Samenvatting
De rijksoverheid maakt elk jaar een rijksbegroting van de verwachte inkomsten en uitgaven en legt in de miljoenennota uit wat de plannen zijn. De inkomsten komen uit (1) sociale premies, (2) niet-belasting (winst en boetes), (3) directe belasting en (4) indirecte belasting. Als de overheid meer ontvangt dan het uitgeeft is er een begrotingsoverschot, als het meer uitgeeft dan het ontvangt is er een begrotingstekort en moet de overheid extra geld lenen.