MRN 4GT SE2 sv H5

Leerdoelen

Je kunt uitleggen wat collectieve goederen zijn en wat de collectieve sector is.

Je kunt uitleggen wat de particuliere sector is en hoe daar marktwerking plaatsvindt.

Je weet wat privatisering is en wat het tegenovergestelde is.

Je kunt uitleggen hoe de overheid met subsidie en accijns het gedrag van burgers beïnvloedt.

H5§1

1 / 30
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEconomieMiddelbare schoolvmbo gLeerjaar 4

In deze les zitten 30 slides, met tekstslides.

time-iconLesduur is: 80 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Leerdoelen

Je kunt uitleggen wat collectieve goederen zijn en wat de collectieve sector is.

Je kunt uitleggen wat de particuliere sector is en hoe daar marktwerking plaatsvindt.

Je weet wat privatisering is en wat het tegenovergestelde is.

Je kunt uitleggen hoe de overheid met subsidie en accijns het gedrag van burgers beïnvloedt.

H5§1

Waarom betaalt de overheid dit?

  • Ze zijn voor iedereen van belang

  • De overheid wil zelf de kwaliteit ervan bewaken

  • Je kunt mensen er niet apart voor laten betalen

  • Ze moeten voor iedereen betaalbaar blijven

Overheid

  • Rijksoverheid

  • Provincies

  • Gemeentes

  • Waterschappen

politie

provinciale wegen

parken

waterstand polder

Zij regelen het, betalen het, onderhouden het, zorgen dat regels worden nageleefd

bedrijven

collectieve sector

dient het algemeen belang

particuliere sector

dient het eigen belang

bijv.

Doel: winst maken

Door oa marktwerking (concurrentie op prijs, kwaliteit, service)

Overheid

bedrijven

collectieve sector

dient het algemeen belang

particuliere sector

dient het eigen belang

Nationaliseren

Privatiseren

Aanmoedigen en ontmoedigen

De overheid kan gedrag aanmoedigen door subsidie te geven

hierdoor wordt het goedkoper

De overheid kan gedrag ontmoedigen door accijns te heffen

hierdoor wordt het duurder

De collectieve en de particuliere sector (H5§1)


Samenvatting

De collectieve sector dient het algemeen belang. De particuliere sector streeft naar winst en marktwerking zorgt daar voor betere prijs en kwaliteit. De overheid kan diensten privatiseren (van overheid aan bedrijf verkopen) of nationaliseren (bedrijf-->overheid).

Om gedrag van consumenten te beïnvloeden gebruikt de overheid accijns (ontmoedigen) en subsidie (bemoedigen).

Leerdoelen

Je leert vandaag hoe de overheid de economie beïnvloedt.

Je leert...

  • twee (eigenlijk drie) soorten economieën kennen

  • drie adviesorganen van de overheid kennen

  • wat een groeiende economie eigenlijk is

  • hoe de overheid kan ingrijpen bij een slechte economie

H5§2

Planeconomie

Vrijemarkteconomie

  • Marktwerking

  • Vraag en aanbod bepalen de prijs

  • Bedrijven bepalen waar ze kopen

  • Overheid stuurt wel bij (belasting, invoerrechten)


Een totaal vrije markteconomie bestaat eigenlijk niet.

  • Er is geen marktwerking

  • Overheid bepaalt alles: bedrijven en consumenten mogen weinig zelf beslissen

  • Handel is erg lastig


komen weinig voor

Nederland is een sociale markteconomie


De overheid zorgt voor regels voor goede arbeidsomstandigheden, dat basisbehoeften betaalbaar zijn, etc. bijvoorbeeld:

  • er is een minimumloon

  • er zijn regels voor arbeidsomstandigheden

  • uitkering als je oud, ziek, werkloos of arbeidsongeschikt bent

De overheid krijgt advies van...

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

Verzamelt informatie over economische veranderingen of de bevolkingssamenstelling.


CPB

Centraal Planbureau


Onderzoekt gevolgen van economische maatregelen van de overheid.

SER

Sociaal-Economische Raad

Adviseert over o.a. werkgelegenheid, lonen, uitkeringen en pensioenen.

Wat groeit er als de economie groeit?

Als de economie groeit, groeit de productie van een land. Dat meten we met het Bruto Binnenlands Product (BBP).


Wat bedrijven en werknemers samen verdienen noemen we het nationaal inkomen. Dit groeit dan natuurlijk mee!

Wat nou als het bbp minder groeit?

Als de economie twee kwartalen minder groeit dan daarvoor én minder dan gemiddeld, dan noem je dat een recessie



Als het dat lang duurt, of de economie krimpt, spreken we van een economische crisis.


(denk aan conjuncurele werkloosheid!)

Om uit een recessie te komen kan de overheid...

  • meer investeren in infrastructuur

  • inkomstenbelasting verlagen

  • subsidie geven aan bedrijven die investeren in vernieuwende producten

  • investeren in onderwijs

Hoe de overheid de economie beïnvloedt (H5§2)


Samenvatting

Als de overheid in een economie alles bepaalt is het een planeconomie, maar de meeste landen hebben een vrijemarkteconomie met marktwerking. In een sociale markteconomie gebruikt de overheid belastinggeld en subsidies om te zorgen dat het goed gaat met de burgers.

Voor advies raadpleegt de overheid het CBS, CPB en de SER. Zij hebben de cijfers, onderzoeken het gevolg van beleid en onderzoeken ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Bij een recessie kan de overheid met belasting, subsidie en investeren zorg het bbp laten stijgen.

Doel vandaag

Het onderwerp: Nederland als verzorgingsstaat

Je leert...

  • wat het solidariteitsbeginsel is

  • sociale verzekeringen, volksverzekeringen en werknemersverzekeringen kennen

  • wat sociale zekerheid is


H5§3

Solidariteitsbeginsel

Nederland wil de welvaart onder de bevolking op een redelijke verdelen. Daarbij gaan we uit van het solidariteitsbeginsel: iedereen met een inkomen betaalt een deel aan mensen zonder / met een laag inkomen. De zwakkeren worden door de sterken geholpen.

Voorbeelden:

  • sociale verzekeringen

  • sociale voorzieningen

Sociale verzekeringen

Als je zonder jouw schuld geen inkomen hebt, kun je een uitkering krijgen van de sociale verzekeringen. Voor een verzekering betaal je premie en degene zonder inkomen ontvangt een uitkering.



  • Volksverzekeringen - die krijgt IEDEREEN

    • AOW

    • Anw

    • Wlz

  • Werknemersverzekeringen - als je in loondienst gewerkt hebt

    • WW

    • WIA


Wanneer heb je GEEN recht op een sociale verzekering?

  • Volksverzekeringen

    • AOW - je bent niet oud genoeg

  • Werknemersverzekeringen

    • WW - je bent té lang werkloos (>2 jaar)

Sociale voorzieningen

Heb je GEEN recht op een sociale verzekering, maar wel financiële hulp nodig, dan kun je gebruik maken van sociale voorzieningen.


Dit zijn:

  • bijstandsuitkering

  • huurtoeslag

  • zorgtoeslag

Nederland als verzorgingsstaat (H5§3)


Samenvatting

Nederland is een sociale vrijemarkteconomie en een verzorgingsstaat. Dat laatste betekent dat de overheid veel (belasting)geld besteedt aan sociale zekerheid. Zo zijn er sociale verzekeringen: volksverzekeringen (AOW, Anw en Wlz) voor iedereen en werknemersverzekeringen (WW, WIA) voor mensen in loondienst die buiten hun schuld hun inkomen verliezen.

Voor iedereen die hier geen recht op heeft zijn er sociale voorzieningen (huurtoeslag, zorgtoeslag en bijstandsuitkering).

Dat de financiëel sterken op deze manier de zwakken helpen, noem je het solidariteitsbeginsel.

Doel vandaag

Het onderwerp: Inkomsten en uitgaven van de overheid

Je leert...

  • hoe de rijksbegroting onder controle houdt

  • van miljarden naar miljoenen rekent (en omgekeerd)

  • welke belastingen er zijn

  • welke inkomsten de gemeente heeft

H5§4

INDIRECTE belasting

Betaal je als je iets koopt. De winkel betaalt het dan aan de overheid.


BTW

accijns

DIRECTE belasting

Betaal je direct aan de overheid



Inkomstenbelasting

Vennootschapsbelasting

Jij

Overheid

Overheid

Winkel

Jij

Hoe komt de overheid aan geld?

  1. Sociale premies voor sociale verzekeringen

  2. Niet-belastingen (boetes, winst van overheidsbedrijven)

  3. Directe belastingen

  4. Indirecte belastingen

Uitgaven en inkomsten van de overheid

Rijksbegroting: verwachte uitgaven en inkomsten van de overheid in het komende jaar. In de miljoenennota worden gemaakte keuzes uitgelegd.

  • meer inkomsten dan uitgaven verwacht -> begrotingsoverschot

  • meer uitgaven dan inkomsten verwacht -> begrotingstekort

Dit overschot of tekort noem je het overheidssaldo.


Als de overheid een TEKORT heeft, moet de overheid het geld lenen. Dan verhoogt de staatsschuld. De overheid kan ook bezuinigen.

In 2021 was de staatsschuld € 502 miljard. Als er € 4,5 miljard aan rente is betaald, hoeveel procent rente betaalde Nederland dan?

4,5 ÷ 502 x 100 = 0,9%

Rekenen met miljoenen en miljarden

Stel een gemeente krijgt 6 miljard inkomsten en wil 6,35 miljard gaan uitgeven, hoeveel miljoen moet de gemeente dan lenen?

Het tekort is 6,35 - 6 = 0,35 miljard

0,35 x 1.000 = 350 miljoen

De inkomsten en uitgaven van de overheid (H5§4)


Samenvatting

De rijksoverheid maakt elk jaar een rijksbegroting van de verwachte inkomsten en uitgaven en legt in de miljoenennota uit wat de plannen zijn. De inkomsten komen uit (1) sociale premies, (2) niet-belasting (winst en boetes), (3) directe belasting en (4) indirecte belasting. Als de overheid meer ontvangt dan het uitgeeft is er een begrotingsoverschot, als het meer uitgeeft dan het ontvangt is er een begrotingstekort en moet de overheid extra geld lenen.