Tekstdoelen en tekstsoorten
Tekstdoelen en tekstsoorten
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan tekstdoelen herkennen en het passende tekstsoort daarbij benoemen.
Deze slide heeft geen instructies
Uitleg
Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Let op woorden als informeren, mening, feiten, betoog, beschouwing of uitleg.
Waarom heeft een tekst een doel?
Elke tekst is met een bedoeling geschreven.
Het tekstdoel laat zien wat de schrijver bij de lezer wil bereiken. Aan dat doel kun je vaak herkennen bij welke tekstsoort de tekst hoort.
Open bij de bekende ervaring dat leerlingen vaak 'gewoon een tekst' zien. Maak duidelijk dat je bij Nederlands altijd kijkt naar bedoeling én vorm.
Tekstdoel en tekstsoort
Tekstdoel: het effect dat de schrijver wil bereiken
Tekstsoort: de vorm waarin dat doel wordt uitgewerkt
Je herkent een tekstsoort aan inhoud, toon en opbouw
Eén doel is meestal het hoofddoel van de tekst
Benadruk het verschil: tekstdoel gaat over bedoeling, tekstsoort over uitwerking. Dat onderscheid is essentieel voor examenvragen.
Overzicht van de hoofddoelen
Informeren - de lezer kennis of uitleg geven
Opiniëren - de lezer over een onderwerp laten nadenken
Overtuigen - de lezer een standpunt laten overnemen
Activeren - de lezer aanzetten tot actie
Amuseren - de lezer vermaken; meestal geen hoofddoel
Gebruik dit als anker voor de rest van de les. Verwijs later steeds terug naar deze vijf doelen.
Informeren → uiteenzetting
Hoofddoel: uitleg geven of kennis overbrengen
Passende tekstsoort: uiteenzetting
Kenmerk: vooral feiten
De schrijver blijft zo objectief mogelijk
Deze slide heeft geen instructies
Hoe herken je een uiteenzetting?
Veel uitleg, informatie en toelichting
Antwoord op vragen als: wat, hoe, waarom
Weinig persoonlijke mening van de schrijver
Feiten staan centraal, niet het overtuigen van de lezer
Maak eventueel onderscheid met een instructie: een uiteenzetting legt uit, maar is niet per se een stappenplan.
Welke combinatie past bij informeren?
beschouwing en mening
uiteenzetting en feiten
betoog en oproep
column en humor
Toetst de kernkoppeling uit het eerste blok: informeren hoort bij een uiteenzetting met vooral feiten.
Vul de juiste begrippen in
Een tekst heeft een tekstdoel als de schrijver iets bij de lezer wil bereiken. De vorm waarin dat doel wordt uitgewerkt, heet de tekstsoort. Bij informeren staan vooral feiten centraal, vaak in een uiteenzetting.
Alle begrippen komen letterlijk terug in de voorgaande slides. Let op het onderscheid tussen doel en vorm.
Opiniëren → beschouwing
Een beschouwing wil de lezer laten nadenken. De schrijver bekijkt hetzelfde onderwerp vanuit verschillende standpunten en gebruikt daarbij zowel feiten als meningen.
Gebruik hier het woord 'ter overweging aanbieden' uit de input. Benadruk dat de schrijver niet per se één kant oplegt.
Hoe herken je een beschouwing?
Meerdere kanten van een onderwerp komen aan bod
De schrijver zet feiten en meningen naast elkaar
De lezer moet zelf verder nadenken
Het doel is minder sturend dan bij een betoog
Veel leerlingen verwarren beschouwing met betoog. Leg uit dat een beschouwing open blijft waar een betoog naar een duidelijk standpunt toewerkt.
Wat is het belangrijkste kenmerk van een beschouwing?
duidelijke oproep
één vast standpunt
meerdere standpunten
alleen controleerbare feiten
Veel leerlingen verwarren beschouwing met betoog. Hier is 'meerdere standpunten' de beslissende aanwijzing.
Waarom is een beschouwing minder sturend dan een betoog?
Goed antwoord bevat: een beschouwing laat verschillende kanten van een onderwerp zien, gebruikt feiten en meningen naast elkaar en laat de lezer zelf nadenken; een betoog stuurt naar instemming met het standpunt van de schrijver.
Overtuigen → betoog
Hoofddoel: de lezer jouw mening laten overnemen
Passende tekstsoort: betoog
De mening van de schrijver staat centraal
Argumenten moeten de lezer overtuigen
Deze slide heeft geen instructies
Hoe herken je een betoog?
Duidelijk standpunt van de schrijver
Argumenten ondersteunen dat standpunt
De tekst stuurt naar instemming van de lezer
Feiten kunnen worden gebruikt, maar in dienst van de mening
Noem dat een betoog vaak stelliger klinkt dan een beschouwing. Dat helpt bij het onderscheiden van beide tekstsoorten.
Activeren → betoog
Bij activeren wil de schrijver meer dan overtuigen: de lezer moet ook iets gaan doen. Daarom bevat de tekst vaak een oproep tot actie, vooral aan het slot.
Benadruk dat activeren geen aparte tekstsoort krijgt in deze indeling: het is meestal een vorm van betogend schrijven met een oproep.
Hoe herken je activeren?
Meningen en argumenten zijn aanwezig
De schrijver spoort de lezer aan tot handelen
Vaak woorden als: doe mee, stem, meld je aan, kom in actie
Meestal staat de oproep duidelijk in het slot
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer is een tekst vooral activerend?
bij veel uitleg
bij meerdere kanten
bij humor in de tekst
bij een oproep tot actie
Activeren bouwt voort op betogen, maar voegt een aansporing tot handelen toe.
Herken het verschil
In een betoog verdedigt de schrijver een duidelijk standpunt. Bij activeren wil de schrijver dat de lezer ook iets gaat doen. Daarom staat er vaak een oproep in het slot.
Deze invuloefening laat leerlingen het onderscheid zien tussen overtuigen en activeren.
Amuseren als nevendoel
Amuseren is meestal geen hoofddoel
Een tekst kan wel grappig of onderhoudend zijn
Dat gebeurt vaak naast een ander doel
Een column kan bijvoorbeeld overtuigen én amuseren
Benadruk de formulering 'nevendoel'. Leerlingen moeten weten dat amusement vaak aanwezig is, maar zelden het hoofdantwoord is bij tekstdoelen.
Mengvormen van teksten
Sommige teksten horen niet volledig bij één soort. Dan is er een mengvorm:
een uiteenzetting met beschouwende elementen
een beschouwing met betogende elementen
een betoog met uiteenzettende elementen
een betoog met beschouwende elementen
Maak duidelijk dat leerlingen dan eerst het hoofddoel bepalen. De extra elementen veranderen niet meteen de hoofdindeling.
Hoe bepaal je het hoofddoel?
Kijk eerst wat de schrijver vooral wil bereiken
Let daarna op feiten, meningen en standpunten
Vraag jezelf af: moet ik vooral weten, nadenken, instemmen of handelen?
Zo bepaal je het hoofddoel, ook bij mengvormen
Dit is de samenvattende denkslag voor toetsvragen: eerst bedoeling, daarna kenmerken. Voorkom dat leerlingen alleen op losse signaalwoorden afgaan.
Wat doe je eerst bij een mengvorm?
zoeken naar humor
het hoofddoel bepalen
de slotzin lezen
signaalwoorden tellen
Sluit aan op de samenvattende denkslag: eerst bedoeling, daarna pas kenmerken.
Wat vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?
uiteenzetting/beschouwing
beschouwing/betoog
betoog/activeren
hoofddoel/nevendoel
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerproces. Mogelijke punten: verschil tussen tekstdoel en tekstsoort, herkennen van standpunt, hoofddoel bepalen bij mengvormen.
Welk onderdeel van deze les vond je het moeilijkst?
Gebruik dit als exit ticket om zicht te krijgen op struikelpunten voor de volgende les of herhaling.
Begrippenlijst
tekstdoel - de bedoeling van de schrijver met een tekst
tekstsoort - de vorm waarin die bedoeling wordt uitgewerkt
informeren - de lezer uitleg of kennis geven
uiteenzetting - informatieve tekstsoort met vooral feiten
opiniëren - de lezer laten nadenken over een onderwerp
beschouwing - tekstsoort die verschillende standpunten bespreekt
overtuigen - de lezer een mening laten overnemen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
betoog - tekstsoort waarin de schrijver een standpunt verdedigt
activeren - de lezer aansporen om iets te doen
amuseren - de lezer vermaken, meestal als nevendoel
feiten - controleerbare gegevens
mening - wat iemand vindt of denkt
standpunt - de duidelijke mening die iemand inneemt
mengvorm - een tekst met kenmerken van meer dan één tekstsoort
Deze slide heeft geen instructies