8A Het vertrek (Pallas 1, les 8)

L E S 8

Een expeditie naar Troje

Tekst 8A

Het vertrek

Eén gouden appel en één mooie vrouw. Hoe begint daarmee een oorlog van tien jaar?

Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)

1 / 18
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGrieksMiddelbare schoolvwo

In deze les zitten 18 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Leerlingen leren hoe de Trojaanse Oorlog begon, van de gouden appel tot de vloot in Aulis, en lezen een eigen Griekse tekst over het vertrek van de Grieken. Ze leren het imperfectum herkennen, vormen en vertalen. Les bij Pallas 1 (Griekse taal en cultuur, Lesboek 5e druk), les 8 Een expeditie naar Troje, tekst 8A Het vertrek. Met startvraag, cultuur, leerwoorden, de Griekse tekst met aantekeningen, grammatica, vertaal- en oefenopdrachten en de checklist leerdoelen.

Onderdelen in deze les

L E S 8

Een expeditie naar Troje

Tekst 8A

Het vertrek

Eén gouden appel en één mooie vrouw. Hoe begint daarmee een oorlog van tien jaar?

Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)

Les bij Pallas 1, les 8 Een expeditie naar Troje, tekst 8A Het vertrek. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Yair-haklai, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Tekst 8A  Het vertrek

W A T G A J E L E R E N ?

1

Je kunt vertellen hoe de Trojaanse Oorlog volgens de mythe begon.

2

Je kunt een imperfectum herkennen aan het augment en de uitgang.

3

Je kunt korte Griekse zinnen in het imperfectum vertalen.

Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

S T A R T V R A A G

Een appel met een tekst

Op een bruiloft van goden gooit Eris, de godin van de ruzie, een gouden appel tussen de gasten. Er staan een paar woorden op. Welke?

A

Voor de sterkste

B

Voor de wijste

C

Voor de mooiste

D

Voor de rijkste

Startvraag: op de appel staat 'voor de mooiste'. Daarom willen Hera, Athena en Aphrodite hem alle drie hebben. Wie 'voor de wijste' kiest, denkt aan Athena; dat is een mooi begin voor het gesprek: elke godin biedt Paris iets anders aan. Doorvraag: waarom zou Eris juist dit op de appel zetten? Op de foto: de baai van Aulis, waar de Griekse vloot aan het eind van de tekst van vandaag samenkomt (Carl Rottmann, 1847). Image credit: Carl Rottmann, publiek domein, Wikimedia Commons

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Hoe de oorlog begon

Op de bruiloft van Peleus en Thetis gooit Eris een gouden appel neer: 'voor de mooiste'. Hera, Athena en Aphrodite willen hem alle drie. De Trojaanse prins Paris moet kiezen. Aphrodite belooft hem de mooiste vrouw van de wereld: Helena. Maar Helena is getrouwd met Menelaos, koning van Sparta.

Alle Griekse vorsten hebben ooit gezworen Helena's man te helpen. Nu moeten ze mee.

Achtergrond: Apollodoros, Epitome 3, 1-16 vertelt de voorgeschiedenis: de appel van Eris, het parisoordeel, de reis van Paris naar Sparta en de eed van Helena's vrijers (bedacht door Odysseus). Agamemnon, de broer van Menelaos en koning van Mykene, wordt aanvoerder. De vaas toont Paris en Helena met Athena. Doorvraag: wat zegt dit verhaal over de manier waarop de Grieken over goden dachten? Wie is hier eigenlijk schuldig aan de oorlog? Image credit: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Tekst 8A  Woorden

Grieks

betekenis

ὁ ξένος

gast, vreemdeling

ὁ ἀδελφός

broer

μένει

(hij, zij) blijft, wacht

πλεῖ

(hij, zij) vaart

καλεῖ

(hij, zij) roept

Grieks

betekenis

ὁ ἄνεμος

wind

ὁ μάντις

ziener

ἡ κόρη

meisje, dochter

ζητεῖ

(hij, zij) zoekt, eist

γάρ

want (staat als tweede woord)

Leerwoorden tekst 8A. De werkwoorden staan hier in het praesens, zoals de leerlingen ze kennen; in de tekst staan ze in het imperfectum. Laat leerlingen bij het lezen eerst het praesens erbij zoeken: ἔμενεν hoort bij μένει. Bij πλεῖ en καλεῖ is de uitgang samengetrokken (πλέ-ει, καλέ-ει), net als bij φιλεῖ. Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Tekst 8A  Het vertrek (1)

Paris, een prins uit Troje, logeert bij koning Menelaos in Sparta.

1

Ὁ Πάρις ἐν Σπάρτῃ ἔμενεν.

Ὁ Μενέλαος τὸν ξένον ἐφίλει.

Ὁ δὲ Πάρις τὴν Ἑλένην ἐφίλει.

Ἔπειτα μετὰ τῆς Ἑλένης εἰς Τροίαν ἔπλει.

5

Ὁ οὖν Μενέλαος πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἐβάδιζεν.

Ὁ δὲ ἀδελφὸς τοὺς Ἀχαιοὺς ἐκάλει.

ἐν Σπάρτῃ in Sparta

ἐφίλει hield van (φιλεῖ)

ἡ Ἑλένη Helena

μετά + gen. met

ἡ Τροία Troje

οἱ Ἀχαιοί de Grieken

Vertaling regel 1-6: Paris bleef in Sparta. Menelaos ontving de gast vriendelijk (letterlijk: hield van de gast). Maar Paris hield van Helena. Daarna voer hij met Helena naar Troje. Menelaos ging dus naar zijn broer. En de broer riep de Grieken (bijeen).

Tip: alle persoonsvormen in deze tekst staan in het imperfectum. Laat leerlingen de ἐ- vooraan omcirkelen en het praesens erbij zoeken (ἔμενεν bij μένει, ἐβάδιζεν bij βαδίζει). In regel 2 betekent ἐφίλει eerder 'ontving gastvrij': gastvrijheid was heilig, en daarom vonden de Grieken de daad van Paris zo erg. De broer in regel 6 is Agamemnon. Bij Homeros heten de Grieken meestal Ἀχαιοί. Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Tekst 8A  Het vertrek (2)

Πολλοὶ Ἀχαιοὶ ἐν Αὐλίδι ἔμενον.

Ὁ δὲ ἄνεμος οὐκ ἔπνει.

Οἱ οὖν Ἀχαιοὶ οὐκ ἔπλεον.

10

Ὁ δὲ μάντις Κάλχας ἔλεγεν·

«Ἡ Ἄρτεμις τὸν ἄνεμον οὐ πέμπει.

Ἡ θεὰ τὴν κόρην τοῦ Ἀγαμέμνονος ζητεῖ.»

Ὁ δὲ Ἀγαμέμνων ἐδάκρυεν·

τὴν γὰρ κόρην ἐφίλει.

ἐν Αὐλίδι in Aulis

ἔπνει waaide

ὁ Κάλχας Kalchas

ἡ Ἄρτεμις Artemis

τοῦ Ἀγαμέμνονος van Agamemnon

ἐδάκρυε(ν) huilde

Vertaling regel 7-14: Veel Grieken wachtten in Aulis. Maar de wind waaide niet. De Grieken voeren dus niet (weg). De ziener Kalchas zei: 'Artemis stuurt de wind niet. De godin eist de dochter van Agamemnon.' Agamemnon huilde, want hij hield van zijn dochter.

Tip: ἔμενον en ἔπλεον kunnen 'ik' en 'zij' zijn; het onderwerp (Ἀχαιοί) beslist. In de woorden van Kalchas staat weer praesens: hij spreekt over nu. Volgens Apollodoros (Epitome 3, 21) was Artemis boos omdat Agamemnon een hert had gedood en had gezegd dat zelfs Artemis niet zo goed kon jagen. De dochter heet Ifigeneia; zij is de hoofdpersoon van tekst 8B en 8C. Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

K E N N I S

1

Waarom kunnen de Grieken niet wegvaren uit Aulis?

A

Er waait geen wind.

B

Hun leider is weg.

C

De zee is te wild.

D

Ze wachten op Paris.

Antwoord A: ὁ ἄνεμος οὐκ ἔπνει (regel 8). 'De zee is te wild' is een logische gok voor wie de tekst niet heeft gelezen; 'hun leider is weg' kan komen van Menelaos die naar zijn broer gaat. Doorvraag: wie houdt de wind tegen, en waarom?

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

H E T I M P E R F E C T U M

Het imperfectum is een verleden tijd. Je vertaalt met een onvoltooid verleden tijd: hij stuurde, hij was aan het sturen, hij stuurde steeds.

  • Vooraan komt het augment ἐ-.

  • Achter de stam komt een eigen uitgang (zie de tabel).

Let op: ἔπεμπον kan 'ik stuurde' zijn en 'zij stuurden'.


praesens

imperfectum

ik

πέμπω

ἔπεμπον

jij

πέμπεις

ἔπεμπες

hij, zij

πέμπει

ἔπεμπε(ν)

wij

πέμπομεν

ἐπέμπομεν

jullie

πέμπετε

ἐπέμπετε

zij

πέμπουσι(ν)

ἔπεμπον

O N T H O U D

Augment ἐ- vooraan en een eigen uitgang: dat is het imperfectum. Bij φιλεῖ hoort ἐφίλει: hij hield van.

Grammatica: het imperfectum drukt een handeling in het verleden uit die duurt, zich herhaalt of nog niet af is. Voor de leerlingen volstaat nu de vertaling met de gewone verleden tijd. Het augment staat alleen in de verleden tijd, nooit in het praesens. Bij werkwoorden als φιλέω, καλέω en πλέω zijn de uitgangen samengetrokken: ἐφίλει, ἐκάλει, ἔπλει (enkelvoud), ἐκάλουν, ἔπλεον (meervoud). Werkwoorden die met een klinker beginnen komen in tekst 8B. Doorvraag: waarom heeft een verleden tijd die duurt een eigen vorm nodig? Vergelijk 'hij las' en 'hij was aan het lezen'. Image credit: LessonUp

Maak van het praesens een imperfectum.

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

K E N N I S

2

μένει (hij blijft) wordt ἔμενεν.

λέγομεν (wij zeggen) wordt ἐλέγομεν.

πέμπουσιν (zij sturen) wordt ἔπεμπον.

ἔμενεν
ἐλέγομεν
ἔπεμπον
ἔμενον
ἐλέγετε
ἐπέμπομεν

Antwoord: ἔμενεν, ἐλέγομεν, ἔπεμπον. De afleiders hebben wel het augment, maar de verkeerde persoon: ἔμενον is 'ik' of 'zij', ἐλέγετε is 'jullie', ἐπέμπομεν is 'wij'. Laat leerlingen bij een fout eerst de uitgang van het praesens vergelijken met de tabel.

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

T O E P A S S I N G

3

Wat is de goede vertaling van deze zin?

Τὸν ξένον οἱ Ἀχαιοὶ εἰς Τροίαν ἔπεμπον.

A

De gast stuurde de Grieken naar Troje.

B

De Grieken sturen de gast naar Troje.

C

Ik stuurde de gast met de Grieken naar Troje.

D

De Grieken stuurden de gast naar Troje.

Antwoord D: οἱ Ἀχαιοί is nominativus (onderwerp), τὸν ξένον accusativus, ἔπεμπον imperfectum meervoud. A volgt de Griekse woordvolgorde. B mist het augment: dat is praesens. C gaat uit van ἔπεμπον als 'ik'; dat kan alleen als er geen onderwerp in de nominativus meervoud staat. Doorvraag: wat verandert er als je οἱ Ἀχαιοί weglaat?

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

V E R T A L E N

4

Vertaal in goed Nederlands.

Ὁ ξένος ἐν Σπάρτῃ ἔμενεν, ὁ δὲ ἀδελφὸς εἰς Τροίαν ἔπλει.

Vertaling: de gast bleef in Sparta, maar de broer voer naar Troje. Let op de twee imperfecta: ἔμενεν bij μένει, ἔπλει bij πλεῖ. Wie 'blijft' of 'vaart' vertaalt, heeft het augment gemist.

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

T O E P A S S I N G

★ 5

Vertaal in goed Nederlands.

Οἱ Ἀχαιοὶ τὸν ἄνεμον ἐζήτουν, ἡ δὲ θεὰ τὸν ἄνεμον οὐκ ἔπεμπεν.

Vertaling: de Grieken zochten de wind (wachtten op wind), maar de godin stuurde de wind niet. ἐζήτουν is het imperfectum meervoud van ζητεῖ, samengetrokken uit ἐζήτε-ον. Extra voor snelle leerlingen: zet beide werkwoorden terug in het praesens.

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Grieks in het Nederlands

Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.

ὁ ξένος

vreemdeling, gast

xenofobie, xenon

ὁ ἄνεμος

wind

anemometer, anemoon

ὁ μάντις

ziener

chiromantie, necromantie

Grieks in het Nederlands: xenofobie is angst voor vreemden; het edelgas xenon heet 'het vreemde'. Een anemometer meet de windsnelheid, en de anemoon heet bij de Grieken 'windbloem'. Chiromantie is handlijnkunde (ἡ χείρ, hand), necromantie het oproepen van doden (ὁ νεκρός, dode). Doorvraag: wat zou een fobie zijn, als je xenofobie kent? Image credit: LessonUp

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

T O E P A S S I N G

6

Alle Griekse vorsten moeten mee door een oude eed. Moet je je aan een belofte houden als die tot oorlog leidt?

Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: een eed was voor de Grieken heilig, de goden straften eedbreuk; aan de andere kant beloofden de vorsten iets zonder te weten wat het zou kosten. Odysseus probeerde volgens latere verhalen onder de eed uit te komen door te doen alsof hij gek was. Doorvraag: ken je voorbeelden van beloften of verdragen waardoor landen in een oorlog terechtkwamen?

L E S 8   ·   E E N E X P E D I T I E N A A R T R O J E

Pallas 1

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

Begin van de oorlog vertellen

2

Imperfectum herkennen

3

Imperfectum vertalen

4

Ik kan ze allemaal

Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.

V O L G E N D E L E S

Tekst 8B

Ifigeneia naar Aulis

Ifigeneia komt naar Aulis voor een bruiloft, maar haar vader heeft gelogen. Kan Achilles haar nog redden?

G R A M M A T I C A

Augment bij werkwoorden met beginklinker

Vooruitblik: 8B Ifigeneia naar Aulis. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Dosseman, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp

Α

Klik hier

Image credit: LessonUp