L E S 1 3
De ondergang van Troje
Tekst 13B
Menelaos en Helena
Troje valt in één nacht. Menelaos vindt Helena eindelijk terug. Wat doet hij met haar?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 3
De ondergang van Troje
Tekst 13B
Menelaos en Helena
Troje valt in één nacht. Menelaos vindt Helena eindelijk terug. Wat doet hij met haar?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 13 De ondergang van Troje, tekst 13B Menelaos en Helena. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Menelaus Painter (name vase), publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13B Menelaos en Helena
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Troje valt en wat Menelaos met Helena doet.
2
Je kunt uitleggen wat Schliemann bij Hisarlik vond en waarom dat bijzonder was.
3
Je kunt de vormen van οὗτος en ἐκεῖνος herkennen en vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Troje teruggevonden?
In de 19e eeuw zoekt een rijke Duitse zakenman naar het Troje van Homeros. Waar gaat hij graven?
in Griekenland, bij Mykene
in Turkije, bij Hisarlik
op het eiland Kreta
in Italië, bij Rome
Startvraag: Heinrich Schliemann groef vanaf 1870 op de heuvel Hisarlik in het noordwesten van Turkije, op aanraden van de Brit Frank Calvert. Mykene is een slimme afleider: daar groef Schliemann later ook (1876), maar dat is de stad van Agamemnon. Kreta hoort bij Knossos en de Minoïsche beschaving (les 6); Rome bij Aeneas, die na de val van Troje naar Italië vlucht.
Foto: S. Kohn, publiek domein, Wikimedia Commons. Image credit: S. Kohn, Karlsbad, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Troje valt
's Nachts klimmen de Grieken uit het paard. Ze openen de poorten voor het leger, dat stil is teruggevaren van Tenedos. Troje brandt.
Koning Priamos sterft bij het altaar van Zeus, gedood door Neoptolemos, de zoon van Achilles. De vrouwen van Troje worden slavinnen van de Grieken.
Alleen Aeneas ontkomt, met zijn oude vader op zijn rug en zijn zoontje aan de hand. Hij vlucht naar Italië, vertelt Vergilius.
Achtergrond: Apollodoros (Epitome 5, 19-23) en Vergilius (Aeneis 2) vertellen de val van Troje. Gevoelig: de val van een stad betekent moord en slavernij; vertel het zakelijk en sta even stil bij de burgers, niet alleen bij de helden. Euripides schreef er de tragedie De Trojaanse vrouwen over. Doorvraag: waarom zouden de Romeinen het verhaal van Aeneas zo belangrijk vinden? Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13B Woorden
Grieks
betekenis
οὗτος, αὕτη, τοῦτο
deze, die; hij, zij, het
ἐκεῖνος, ἐκείνη, ἐκεῖνο
die (daar)
ἡ γυνή, τῆς γυναικός
vrouw
ὁ ἀνήρ, τὸν ἄνδρα
man
ὁ πόλεμος
oorlog
Grieks
betekenis
τὸ κάλλος
schoonheid
ζητέω
zoeken
ἄγω, ἤγαγον
leiden, brengen
ἡ ναῦς, τὰς ναῦς
schip
αἴτιος
schuldig (aan)
Leerwoorden tekst 13B. Van οὗτος en ἐκεῖνος hoeven leerlingen nu alle drie de geslachten te kennen; de rest van de verbuiging staat in de grammatica. ἤγαγον is een thematische aoristus met verdubbeling. ἡ ναῦς is onregelmatig; de accusativus meervoud is gelijk aan de nominativus enkelvoud. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13B Menelaos en Helena (1)
Het paard staat in de stad. De Trojanen slapen.
1
Νυκτὸς οἱ ἄριστοι ἐκ τοῦ ἵππου ἐξῆλθον.
Οὗτοι τοὺς ἄλλους εἰς τὴν πόλιν ἤγαγον.
Ἐκείνῃ τῇ νυκτὶ οἱ Ἕλληνες
τὴν Τροίαν ἔκαυσαν.
5
Ὁ δὲ Μενέλαος τὴν Ἑλένην ἐζήτει.
Τέλος ταύτην ἐν τῇ οἰκίᾳ εὗρεν.
ἐξῆλθον kwamen naar buiten
οἱ ἄλλοι de anderen
ἐκείνῃ τῇ νυκτί in die nacht
ἔκαυσαν aor. van καίω
καίω in brand steken
τέλος ten slotte
ἡ οἰκία huis
Vertaling regel 1-6: 's Nachts kwamen de besten uit het paard. Die brachten de anderen de stad in. In die nacht staken de Grieken Troje in brand. Menelaos zocht Helena. Ten slotte vond hij haar in het huis.
Tip: οὗτοι in regel 2 staat zonder zelfstandig naamwoord: vertaal met 'die' of 'zij'. In regel 6 is ταύτην 'haar' (deze vrouw). Laat leerlingen alle aanwijzende voornaamwoorden in de tekst onderstrepen en zeggen bij welk woord ze horen. Volgens Apollodoros (Epitome 5, 22) was Helena in het huis van Deïphobos, met wie ze na de dood van Paris getrouwd was. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Tekst 13B Menelaos en Helena (2)
Ὁ Μενέλαος ἔλεξεν·
«Αὕτη ἡ γυνὴ αἰτία τοῦ πολέμου ἐστίν.»
Τὴν οὖν Ἑλένην ἀποκτείνειν ἤθελεν.
10
Ἀλλὰ τὸ κάλλος ταύτης τῆς γυναικὸς εἶδεν
καὶ τὸ ξίφος ἔρριψεν.
Ἐκεῖνος οὖν τὴν Ἑλένην
εἰς τὰς ναῦς ἤγαγεν.
αἰτία vr. van αἴτιος
ἀλλά maar
εἶδεν hij zag
ῥίπτω, ἔρριψα (weg)gooien
Vertaling regel 7-13: Menelaos zei: 'Deze vrouw is schuldig aan de oorlog.' Hij wilde Helena dus doden. Maar hij zag de schoonheid van deze vrouw en gooide zijn zwaard weg. Hij bracht Helena dus naar de schepen.
Let op: αἰτία τοῦ πολέμου, schuldig aan de oorlog, met een genitivus. Ἐκεῖνος in regel 12 verwijst naar Menelaos: 'hij, die man'. Bronnen: Apollodoros (Epitome 5, 22) zegt alleen dat Menelaos Helena naar de schepen brengt; het weggegooide zwaard staat bij Euripides (Andromache 629) en op vazen, zoals de mengkom op de omslag. In de Odyssee (boek 4) wonen ze later weer samen in Sparta. Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
K E N N I S
1
Bij welk woord hoort ταύτης in deze zin?
Ἀλλὰ τὸ κάλλος ταύτης τῆς γυναικὸς εἶδεν.
τὸ κάλλος
εἶδεν
ἀλλά
τῆς γυναικός
Antwoord D: ταύτης τῆς γυναικός, van deze vrouw; beide genitivus vrouwelijk enkelvoud. Wie τὸ κάλλος kiest, kijkt naar de plek in de zin in plaats van naar de uitgang. εἶδεν is de persoonsvorm, ἀλλά een voegwoord. Doorvraag: hoe zeg je 'deze schoonheid'? (τοῦτο τὸ κάλλος)
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
A A N W I J Z E N D E V O O R N A A M W O O R D E N
Een aanwijzend voornaamwoord wijst iets aan.
οὗτος, αὕτη, τοῦτο: deze, die
ἐκεῖνος, ἐκείνη, ἐκεῖνο: die (daar)
ὅδε, ἥδε, τόδε: deze (hier)
Bij een zelfstandig naamwoord staat ook het lidwoord: αὕτη ἡ γυνή, deze vrouw. Zonder zelfstandig naamwoord vertaal je vaak met hij, zij of die.
mannelijk
vrouwelijk
onzijdig
nom. ev.
οὗτος
αὕτη
τοῦτο
gen. ev.
τούτου
ταύτης
τούτου
dat. ev.
τούτῳ
ταύτῃ
τούτῳ
acc. ev.
τοῦτον
ταύτην
τοῦτο
nom. mv.
οὗτοι
αὗται
ταῦτα
die (daar)
ἐκεῖνος
ἐκείνη
ἐκεῖνο
O N T H O U D
Aanwijzend voornaamwoord + lidwoord + zelfstandig naamwoord: ταύτης τῆς γυναικός = van deze vrouw.
Grammatica: de laatste rij is ἐκεῖνος; dat verbuigt als een gewoon bijvoeglijk naamwoord (ἐκεῖνον, ἐκείνης, ...), maar het onzijdig eindigt op -ο, net als τοῦτο. Laat leerlingen het verband zien tussen οὗτος en het lidwoord: waar het lidwoord een τ heeft (τόν, τήν, τοῦ), heeft οὗτος ook een τ. ὅδε is het lidwoord met -δε: ὅδε, ἥδε, τόδε, τόνδε. Doorvraag: waarom heeft het Nederlands er twee (deze, die) en het Grieks drie? Image credit: LessonUp
Kies de goede vorm van οὗτος.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
T O E P A S S I N G
2
Ὁ ἀνὴρ οὗτος Μενέλαός ἐστιν.
Ὁ Μενέλαος ταύτην τὴν γυναῖκα ζητεῖ.
Τὸ κάλλος ταύτης τῆς γυναικὸς μέγα ἐστίν.
Antwoord: οὗτος, ταύτην, ταύτης. Vertaling: Deze man is Menelaos. Menelaos zoekt deze vrouw. De schoonheid van deze vrouw is groot. De afleiders hebben de goede naamval maar het verkeerde geslacht (τοῦτον, τούτου), of het goede geslacht maar de verkeerde naamval (αὕτη). Doorvraag: waar kijk je naar om de goede vorm te kiezen? (naamval en geslacht van het lidwoord)
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse zin betekent: die man daar zoekt deze vrouw?
Ἐκεῖνος ὁ ἀνὴρ ταύτην τὴν γυναῖκα ζητεῖ.
Οὗτος ὁ ἀνὴρ ἐκείνην τὴν γυναῖκα ζητεῖ.
Ἐκείνη ἡ γυνὴ τοῦτον τὸν ἄνδρα ζητεῖ.
Ἐκεῖνος ὁ ἀνὴρ αὕτη ἡ γυνὴ ζητεῖ.
Antwoord A. B verwisselt deze en die. C draait de zin om: die vrouw zoekt deze man. D heeft twee nominativi, dan is niet te zien wie wie zoekt. Doorvraag: vertaal B en C.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Οὗτοι οἱ Ἕλληνες τὴν πόλιν ἔκαυσαν.
Vertaling: deze Grieken staken de stad in brand. Wie 'die Grieken' vertaalt, is ook goed: οὗτος kan deze en die betekenen. ἔκαυσαν is een sigmatische aoristus van καίω.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Μενέλαος ταύτην τὴν γυναῖκα οὐκ ἀπέκτεινεν· τὸ γὰρ κάλλος αὐτῆς μέγιστον ἦν.
Vertaling: Menelaos doodde deze vrouw niet; want haar schoonheid was zeer groot (de grootste). αὐτῆς is de genitivus van αὐτός (les 7): van haar. μέγιστον is onzijdig, omdat het bij τὸ κάλλος hoort. Extra voor snelle leerlingen: vervang ταύτην door een vorm van ἐκεῖνος.
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
V E R D I E P I N G
Schliemann zoekt Troje
Lang dachten geleerden dat Troje alleen een verhaal was. Heinrich Schliemann geloofde Homeros wel. Vanaf 1870 groef hij bij Hisarlik in Turkije.
Hij vond niet één stad, maar steden op elkaar. Hij groef snel en ruw, en maakte veel kapot. Een gouden schat noemde hij de schat van Priamos, maar die was ruim duizend jaar ouder.
Achtergrond: archeologen tellen nu negen hoofdlagen (Troje I tot IX). De 'schat van Priamos' komt uit Troje II (ca. 2400 v.Chr.); de stad die bij de Trojaanse oorlog zou passen, is Troje VI of VIIa (ca. 1200 v.Chr.). Schliemann smokkelde de schat naar Duitsland; sinds 1945 ligt hij in Moskou. Op de foto: muren op de heuvel van Hisarlik. Doorvraag: is Homeros nu een historische bron of niet?
Foto: CherryX, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons. Image credit: CherryX, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ὁ πόλεμος
oorlog
polemiek, polemologie
ἡ γυνή
vrouw
gynaecoloog
τὸ κάλλος
schoonheid
kalligrafie
Grieks in het Nederlands: een polemiek is een felle strijd met woorden; polemologie is de wetenschap van oorlog en vrede. Een gynaecoloog is een arts voor vrouwen (stam γυναικ-). Kalligrafie is schoonschrift (κάλλος + γράφω). Doorvraag: wat doet een polemoloog? Image credit: LessonUp
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
T O E P A S S I N G
6
Menelaos laat Helena leven. Vind jij dat een goede keuze? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Helena werd volgens sommige verhalen door Aphrodite gedwongen; tienduizenden zijn om haar gestorven; wraak maakt niets goed. Je kunt de vaas op de omslag laten zien: daar staat Aphrodite tussen hen in. Doorvraag: wie is volgens jou echt schuldig aan de Trojaanse oorlog?
L E S 1 3 · D E O N D E R G A N G V A N T R O J E
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De val van Troje vertellen
Schliemann en Troje uitleggen
οὗτος en ἐκεῖνος vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Goden en mythen in de kunst
Van zwarte vazen tot schilderijen en films: hoe kunstenaars al 2500 jaar de Griekse mythen verbeelden.
Vooruitblik: les 14 Goden en mythen in de kunst. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Daderot, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp