CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Conjunctuur
Examenstof economie havo
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Conjunctuur
Examenstof economie havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: I1 (1.1 t/m 1.3). Image credit: Ron Kroon / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Wat ga je kunnen?
Ik kan de conjunctuur uitleggen met indicatoren, de conjuncturele situatie bepalen en de gevolgen voor prijzen, werk en inkomens beredeneren en berekenen.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom gaat het de ene keer goed met de economie en de andere keer slecht?
Verwacht: crisis, banen, winkels vol of leeg, prijzen, vertrouwen, werkloosheid, bedrijven die failliet gaan. Groepeer ze in goede tijden en slechte tijden; die twee kanten heten in deze les hoogconjunctuur en laagconjunctuur.
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
De conjunctuurgolf: bbp met hoogconjunctuur, laagconjunctuur en groeitrend
De conjunctuurgolf
Conjunctuur is het schommelen van de economische activiteit op korte termijn.
Het bbp beweegt als een golf om de groeitrend: hoogtepunt, afnemende groei, dal en herstel.
Bij het hoogtepunt is er hoogconjunctuur, in het dal laagconjunctuur.
Met conjunctuurindicatoren zie je waar de economie in de golf zit.
Conjunctuur gaat over korte termijn (kwartalen en jaren), niet over de groei van de productiecapaciteit op lange termijn. De golf in de grafiek is schematisch. Veelgemaakte fout: denken dat de economie na een dal terugkeert naar het oude niveau: de trend loopt door. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Rotterdam Container Terminal bij zonsondergang
Economische indicatoren
Een conjunctuurindicator laat zien hoe de economie het doet: kijk naar het niveau en de verandering.
Economische indicatoren: het bbp (de totale productie), de export, de investeringen en de consumptie.
Het bbp stijgt van 500 naar 510 miljard euro: groei = (510 - 500) / 500 x 100% = 2%.
In hoogconjunctuur groeien ze snel, in laagconjunctuur langzaam of ze krimpen.
Controle: 10 / 500 = 0,02. Export is wat bedrijven aan het buitenland verkopen, investeringen zijn uitgaven van bedrijven aan machines en gebouwen, consumptie is wat gezinnen uitgeven. Niveau is de hoogte van een indicator, verandering is de groei of daling ten opzichte van eerder. Veelgemaakte fout: alleen naar het niveau kijken en de verandering negeren. Image credit: VileGecko / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Vertrouwen en arbeidsmarkt
Vertrouwensindicatoren: het consumentenvertrouwen laat zien hoe positief gezinnen over de economie zijn.
Het producentenvertrouwen laat zien hoe positief ondernemers zijn over hun omzet en de economie.
Vertrouwen loopt vaak vooruit: optimistische gezinnen consumeren meer, optimistische bedrijven investeren meer.
Arbeidsmarktindicatoren: de werkloosheid (mensen zonder baan die werk zoeken) en de werkgelegenheid (het aantal banen).
Een indicator heeft een niveau (hoog of laag) en een verandering (stijgend of dalend): beide tellen mee.
Voorbeeld van niveau en verandering: een consumentenvertrouwen dat laag is maar al drie kwartalen stijgt, wijst op herstel. Vertrouwen is een stemming: het verandert vaak eerder dan de feitelijke uitgaven. Veelgemaakte fout: werkloosheid en werkgelegenheid als hetzelfde zien: werkloosheid telt mensen zonder baan, werkgelegenheid telt banen.
Het bbp stijgt van 800 naar 840 miljard euro. Hoe groot is de groei?
4,8%
5%
40%
0,05%
Groei = (840 - 800) / 800 x 100% = 5%. Verwachte fouten: delen door het nieuwe bbp (4,8%) of niet delen (40).
Vul in
Een conjunctuurindicator laat zien hoe de economie het doet. Het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen horen bij de vertrouwensindicatoren.
Let op: consumentenvertrouwen gaat over gezinnen, producentenvertrouwen over ondernemers.
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Bouwput met bouwkranen voor het metrostation bij Amsterdam Centraal, 1975
Hoogconjunctuur: overbesteding
Overbesteding: de bestedingen zijn groter dan wat bedrijven kunnen produceren.
Eerst stijgen de bestedingen. Bedrijven produceren meer en nemen personeel aan: de werkloosheid daalt.
Dan kan het aanbod de vraag niet meer bijhouden: de prijzen stijgen sneller, dus toenemende inflatie.
Het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zijn hoog.
De keten: bestedingen stijgen, bedrijven produceren meer en nemen personeel aan, de werkloosheid daalt, het aanbod blijft achter bij de vraag en de inflatie neemt toe. Hoogconjunctuur betekent niet dat er geen werkloosheid is, maar een lage werkloosheid. Foto: bouwactiviteit, een voorbeeld van investeringen. Image credit: Fotograaf onbekend / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Hoogconjunctuur en laagconjunctuur naast elkaar
Laagconjunctuur: onderbesteding
Onderbesteding: de bestedingen zijn kleiner dan wat bedrijven kunnen produceren.
Bedrijven verkopen minder, produceren minder en ontslaan mensen: de werkloosheid is hoog.
De prijzen stijgen steeds langzamer: afnemende inflatie.
De tabel zet hoogconjunctuur en laagconjunctuur naast elkaar.
Afnemende inflatie is niet hetzelfde als deflatie: de prijzen stijgen dan nog steeds, alleen langzamer. Het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zijn laag. Veelgemaakte fout: laagconjunctuur en recessie als hetzelfde zien. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Rij werklozen in Amsterdam, augustus 1933 (crisisjaren)
Recessie en depressie
Recessie: minimaal een half jaar negatieve groei van het bbp, dus twee kwartalen achter elkaar.
Voorbeeld: een groei van -0,5% en daarna -1,0% in twee opeenvolgende kwartalen is een recessie.
Depressie: een recessie met deflatie: het gemiddelde prijspeil daalt.
Een bekend voorbeeld is de crisis van de jaren dertig. De foto toont een rij werklozen in 1933.
De groei wordt per kwartaal gemeten ten opzichte van het kwartaal ervoor. Eén negatief kwartaal is dus nog geen recessie. Een depressie is een zware recessie met dalende prijzen. Veelgemaakte fout: elke recessie een depressie noemen. Image credit: Nationaal Archief / Spaarnestad Photo / Wikimedia Commons, geen auteursrechtbeperkingen
Video: Hoogconjunctuur: Wat is het? (NTR, Schooltv, 37 seconden). Korte clip van Schooltv. Kijkvraag vooraf: welke twee veranderingen horen bij goede economische tijden volgens de clip? Na afloop: de inkomsten van bedrijven stijgen en de werkloosheid daalt. Vraag daarna welke indicator je zou gebruiken om dat te meten.
Zet op volgorde: de keten bij hoogconjunctuur
Eerst de hogere bestedingen, dan meer productie en personeel, dan een lagere werkloosheid. Pas als het aanbod achterblijft, stijgen de prijzen sneller.
Wat is overbesteding?
De vraag is kleiner dan wat bedrijven kunnen produceren
De overheid geeft meer uit dan ze ontvangt
Gezinnen geven meer uit dan ze verdienen
De vraag is groter dan wat bedrijven kunnen produceren
Overbesteding gaat over de hele economie: de totale bestedingen zijn groter dan het aanbod. Verwachte fout: denken aan een tekort van de overheid of van gezinnen.
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Schappen in een supermarkt in Breda
Inflatie en deflatie
Inflatie: het gemiddelde prijspeil stijgt. De prijsindex meet dat, met een basisjaar van 100.
Prijsindex van 100 naar 104: inflatie = (104 - 100) / 100 x 100% = 4%.
Deflatie: het gemiddelde prijspeil daalt, bijvoorbeeld van 100 naar 98: -2%.
Afnemende inflatie is geen deflatie: de prijzen stijgen dan nog, alleen langzamer.
Controle: 4/100 = 0,04 en -2/100 = -0,02. In hoogconjunctuur neemt de inflatie toe, in laagconjunctuur neemt ze af en bij een depressie is er deflatie. Veelgemaakte fout: afnemende inflatie zien als dalende prijzen. Image credit: G. Lanting / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Nominale en reële groei van het inkomen in jaar 2 en jaar 3
Nominaal en reëel
Nominaal is de groei in euro of procent zoals gemeten. Reëel houdt rekening met de inflatie.
Reële groei = nominale groei - inflatie (bij kleine veranderingen).
Jaar 2: inkomen +5% en inflatie 3%, dus reëel +2%. Jaar 3: +3% en 5%, dus reëel -2%.
Bij een negatieve reële groei kun je met je inkomen minder kopen.
Controle: 5 - 3 = 2 en 3 - 5 = -2. De formule is een goede benadering bij kleine percentages. Veelgemaakte fout: de inflatie erbij optellen in plaats van aftrekken. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Demonstratie tegen jeugdwerkloosheid bij een arbeidsbureau
Werk en inkomens
Hoogconjunctuur: de werkgelegenheid stijgt, de werkloosheid daalt en de inkomens groeien sneller.
Laagconjunctuur: de werkgelegenheid daalt, de werkloosheid stijgt en de inkomens groeien traag of dalen.
Een werkloosheid van 4% naar 6% is een stijging van 2 procentpunt.
In procenten is dat (6 - 4) / 4 x 100% = 50% procentuele stijging: een andere maat.
Procentpunt is het verschil tussen twee percentages, procent is een relatieve verandering. Controle: (6 - 4) / 4 = 0,5. Op het examen staat bij een percentage vaak of procent of procentpunt gevraagd wordt. Veelgemaakte fout: 2 procentpunt noemen 2%. Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0
Wat betekent deflatie?
Het gemiddelde prijspeil daalt
De prijzen stijgen langzamer dan vorig jaar
Het bbp krimpt een half jaar achter elkaar
De werkloosheid daalt snel
Deflatie is een dalend gemiddeld prijspeil. Verwachte fout: afnemende inflatie (prijzen stijgen nog) of een krimpend bbp (recessie) kiezen.
Vul in
Een inkomen zoals gemeten is nominaal; een inkomen dat rekening houdt met prijzen is reëel. Is de inflatie hoger dan de nominale groei, dan daalt het reële inkomen.
Reële groei = nominale groei - inflatie.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Indicatoren en niveau of verandering
Hoogconjunctuur, laagconjunctuur en recessie
Inflatie, deflatie en reëel rekenen
Gevolgen voor werk en inkomens
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.
Waarom stijgt de inflatie bij overbesteding?
Goed antwoord: de vraag is groter dan het aanbod, dus bedrijven kunnen de prijzen verhogen. Verwachte fout: alleen noemen dat de lonen stijgen, zonder de vraag en het aanbod.
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Begrippen (1/2)
conjunctuur: Schommeling van de economische activiteit op korte termijn.
conjunctuurindicator: Gegeven dat laat zien hoe de economie het doet: niveau en verandering.
consumentenvertrouwen en producentenvertrouwen: Hoe positief gezinnen en ondernemers over de economie zijn.
hoogconjunctuur: Overbesteding, lage werkloosheid en toenemende inflatie.
laagconjunctuur: Onderbesteding, hoge werkloosheid en afnemende inflatie.
Deze slide heeft geen instructies
CONJUNCTUUR · INDICATOREN
Begrippen (2/2)
recessie: Minimaal een half jaar negatieve groei van het bbp.
depressie: Een recessie met deflatie.
inflatie en deflatie: Het gemiddelde prijspeil stijgt of daalt.
nominaal en reëel: Zoals gemeten, of gecorrigeerd voor inflatie.
procentpunt: Het verschil tussen twee percentages.
Deze slide heeft geen instructies