Begrotings- en rentebeleid (Economie havo), les 1: Uitleg

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Begrotings- en rentebeleid

Examenstof economie havo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEconomieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van automatische stabilisatoren, anticyclisch begrotingsbeleid, de gevolgen voor werkloosheid en inflatie, de ECB en het rente-instrument, met rekenvoorbeelden met ronde getallen.

Onderdelen in deze les

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Begrotings- en rentebeleid

Examenstof economie havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: I2, ECB en stabiliteitspact. Image credit: Rijksoverheid.nl / Wikimedia Commons, CC0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe automatische stabilisatoren, begrotingsbeleid en het rentebeleid van de ECB de conjunctuur beïnvloeden.

Deze slide heeft geen instructies

Wat kan de overheid of de ECB doen als de economie te langzaam of te snel groeit?

Verwacht: belasting verlagen of verhogen, meer of minder uitgeven, rente omhoog of omlaag, geld uitgeven aan wegen. Groepeer in een woordweb: wat doet de overheid (begroting) en wat doet de centrale bank (rente). Die twee kanten werken we in deze les uit.

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

De Gouden Koets op Prinsjesdag 2011, Den Haag

De begroting beweegt mee

  • De overheidsbegroting toont wat de overheid ontvangt en uitgeeft: saldo = ontvangsten min uitgaven.

  • Bij hoogconjunctuur (overbesteding) verdienen mensen meer, dus de overheid ontvangt meer belasting.

  • Bij laagconjunctuur (onderbesteding) ontvangt de overheid minder en geeft ze meer uit aan uitkeringen.

  • Dit gebeurt automatisch, zonder dat de overheid een nieuw besluit neemt.

Syllabus I2.1. De begroting wordt elk jaar op Prinsjesdag gepresenteerd. Hoogconjunctuur en laagconjunctuur komen uit het onderwerp conjunctuur: overbesteding betekent dat de vraag groter is dan de productie kan leveren, onderbesteding het omgekeerde. Veelgemaakte fout: denken dat de begroting alleen uit uitgaven bestaat. Image credit: Rijksoverheid.nl / Wikimedia Commons, CC0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Belasting en netto-inkomen in een progressief stelsel

Het progressieve belastingstelsel

  • Een automatische stabilisator dempt de conjunctuur zonder nieuw beleid.

  • In een progressief stelsel stijgt de belasting sneller dan het inkomen: 20% tot 30.000 euro, 40% daarboven.

  • Inkomen 40.000 naar 30.000 (min 25%): belasting 10.000 naar 6.000 euro (min 40%).

  • Het netto-inkomen daalt maar 20%, van 30.000 naar 24.000 euro: de klap wordt gedempt.

Controle: 20% x 30.000 = 6.000; 6.000 + 40% x 10.000 = 10.000; 6.000 + 40% x 20.000 = 14.000. Netto 40.000 - 10.000 = 30.000 en 30.000 - 6.000 = 24.000; 24.000 / 30.000 = 0,8, dus min 20%. Bij hoogconjunctuur werkt het omgekeerd: de belasting stijgt sneller dan het inkomen en remt de bestedingen. Getallen zijn verzonnen. Veelgemaakte fout: denken dat de overheid hiervoor een besluit moet nemen. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

De begroting bij hoogconjunctuur, normaal en laagconjunctuur

Uitkeringen en het saldo

  • Bij laagconjunctuur worden mensen werkloos: er zijn meer werkloosheidsuitkeringen en minder belasting.

  • De ontvangsten dalen en de uitgaven stijgen vanzelf: het saldo wordt een tekort.

  • In de tabel (verzonnen, miljard euro): hoogconjunctuur +20, laagconjunctuur -30.

  • Werklozen houden een inkomen en blijven iets besteden: de daling van de vraag wordt gedempt.

Controle: 320 - 300 = +20; 300 - 300 = 0; 280 - 310 = -30. Bij hoogconjunctuur gaat het andersom: weinig werklozen, dus weinig uitkeringen en meer belasting. Veelgemaakte fout: een tekort bij laagconjunctuur zien als slecht beleid, terwijl het een automatisch gevolg is. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

Welke maatregel is een automatische stabilisator?

A

Meer werkloosheidsuitkeringen bij laagconjunctuur

B

Een nieuw besluit om de btw te verlagen

C

Een renteverhoging door de centrale bank

D

Extra geld voor wegen in de begroting

Uitkeringen stijgen vanzelf als het aantal werklozen toeneemt. De andere opties zijn een bewust besluit van de overheid of de centrale bank.

Vul in

In een progressief belastingstelsel stijgt de belasting sneller dan het inkomen en werkloosheidsuitkeringen stijgen bij laagconjunctuur. Beide werken automatisch als stabilisator.

progressief
werkloosheidsuitkeringen
automatisch
degressief
afremmend

Progressief stelsel en uitkeringen werken vanzelf, zonder nieuw besluit.

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Plaatsing van een nieuwe brug met een kraan in Rotterdam (Parksluizen)

Anticyclisch begrotingsbeleid

  • Bij anticyclisch begrotingsbeleid werkt de overheid tegen de conjunctuur in, met een bewust besluit.

  • Laagconjunctuur: stimulerend beleid, dus hogere uitgaven en/of lagere belastingen.

  • Hoogconjunctuur: afremmend beleid, dus lagere uitgaven en/of hogere belastingen.

  • Voorbeeld: een brug laten bouwen bij onderbesteding geeft werk aan bouwers en leveranciers.

Syllabus I2.2. Anticyclisch betekent tegen de golfbeweging in. Veelgemaakte fout: bij laagconjunctuur de belastingen verhogen om het tekort te beperken, dat is procyclisch en versterkt de dip. Image credit: Herbert Behrens / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Welk beleid hoort bij welke conjunctuursituatie

Welk beleid bij welke situatie?

  • Stap 1: herken de situatie, onderbesteding of overbesteding.

  • Stap 2: kies het beleid, stimulerend of afremmend.

  • Anticyclisch is altijd tegengesteld aan de situatie: tegen de golf in.

  • Een stabilisator werkt vanzelf, anticyclisch beleid is een bewuste keuze van de overheid.

Laat leerlingen de tabel eerst afdekken en zelf invullen. Beide beleidsvormen kunnen tegelijk werken: de stabilisatoren dempen vanzelf, het beleid versterkt dat bewust. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

De keten van stimulerend begrotingsbeleid

Gevolgen van begrotingsbeleid

  • Stimulerend: meer bestedingen, meer productie en werkgelegenheid, minder werkloosheid, hogere inkomens.

  • Afremmend: minder bestedingen, dus afnemende inflatie. De werkloosheid kan oplopen.

  • Een tekort loopt op tot schuld: het stabiliteitspact begrenst dat op 3% (tekort) en 60% (schuld) van het bbp.

  • Korte termijn: het beleid dempt de conjunctuur. Lange termijn: een hoge schuld beperkt de ruimte.

Syllabus I2.3 en de verplichte context stabiliteitspact (bijlage 2). De cijfers 3% en 60% staan in de syllabus. Zie voor het afremmende schema de examentraining. Veelgemaakte fout: afremmend beleid zien als bezuinigen op het tekort in een dip. Inflatie is een algemene prijsstijging en deflatie een algemene prijsdaling (zie de ECB-dia). Image credit: LessonUp Studio (eigen schema), CC0

Laagconjunctuur met veel werkloosheid. Welk anticyclisch begrotingsbeleid past?

A

Lagere uitgaven en hogere belastingen

B

Alleen een renteverhoging door de ECB

C

Niets doen, de stabilisatoren regelen alles

D

Hogere uitgaven en lagere belastingen

Bij onderbesteding stimuleert de overheid. Verwachte fout: afremmen om het tekort te beperken.

Zet de keten van stimulerend beleid op volgorde

1

Bedrijven krijgen opdrachten, bestedingen stijgen

2

De overheid verhoogt de uitgaven voor wegen

3

Bedrijven produceren meer en nemen mensen aan

4

De werkloosheid daalt en de inkomens stijgen

Eerst de maatregel, dan bestedingen, productie en werkgelegenheid, tot slot werkloosheid en inkomens.

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Het hoofdkantoor van de Europese Centrale Bank in Frankfurt

De centrale bank en de ECB

  • Een centrale bank bewaakt de waarde van het geld. De ECB doet dat voor de landen van de eurozone.

  • De ECB is onafhankelijk: nationale overheden sturen haar beslissingen niet.

  • Het primaire doel is prijsstabiliteit: de inflatie beperken tot een bovengrens van 2% per jaar.

  • Inflatie is een algemene prijsstijging, deflatie een algemene prijsdaling.

Syllabus I2.4 en de verplichte context ECB. De ECB zit in Frankfurt. Noem hier geen actuele rentepercentages. Veelgemaakte fout: denken dat de regering de rente bepaalt, of dat de ECB de begroting van een land aanpast. Image credit: Dr. Thomas Liptak / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Gevolgen van een renteverhoging en een renteverlaging

Het rente-instrument

  • Met het rente-instrument past de ECB de rente aan waartegen banken geld lenen.

  • Inflatie te hoog? Rente omhoog: lenen duurder, sparen aantrekkelijker, bestedingen dalen.

  • Deflatie of onderbesteding? Rente omlaag: lenen goedkoper, bestedingen stijgen.

  • De rente geldt voor de hele eurozone en werkt met vertraging door.

Kern: de rente werkt via lenen en sparen op de bestedingen en dus op de inflatie. De ECB-rente werkt door in de rente die banken aan gezinnen en bedrijven vragen. Veelgemaakte fout: rente omhoog en omlaag omdraaien. Image credit: LessonUp Studio (eigen tabel), CC0

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Woningen in de nieuwbouwwijk Ter Laan, Bedum

Rente in euro's

  • Een hypotheek van 200.000 euro bij 2% rente kost 4.000 euro rente per jaar.

  • Stijgt de rente naar 4%, dan is dat 8.000 euro per jaar: 4.000 euro minder om te besteden.

  • Bedrijven investeren minder als lenen duurder wordt: de bestedingen dalen en de inflatie neemt af.

  • Zo kan het rentebeleid van de ECB conjunctuurschommelingen in de eurozone dempen.

Controle: 200.000 x 0,02 = 4.000 en 200.000 x 0,04 = 8.000. Vereenvoudigd: aflossingsvrij en een variabele rente. Bij een vaste rente werkt een renteverandering pas door als de rentevaste periode afloopt. Syllabus: het rentebeleid kan een dempende invloed hebben, het stabiliteitspact moet bijdragen aan inflatiebeperking. Image credit: Hardscarf / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Wat is het primaire doel van de ECB?

A

De werkloosheid in elk land verlagen

B

De inflatie in de eurozone beperken tot 2% per jaar

C

De staatsschuld van de lidstaten onder 60% houden

D

De begroting van elk eurozoneland bijsturen

Primair doel is prijsstabiliteit. De 60% hoort bij het stabiliteitspact van de overheden, niet bij de ECB.

Vul in

Verhoogt de ECB de rente, dan wordt lenen duurder en dalen de bestedingen. Daardoor neemt de inflatie af.

rente
lenen
bestedingen
sparen
belastingen

Rente omhoog: lenen duurder, bestedingen dalen, inflatie neemt af.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Automatische stabilisatoren

2

Anticyclisch begrotingsbeleid

3

Gevolgen van begrotingsbeleid

4

Het rentebeleid van de ECB

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Waarom werkt een stabilisator vanzelf?

Goed antwoord: belastingen en uitkeringen veranderen automatisch mee met inkomen en werkloosheid, er is geen nieuw besluit nodig. Verwachte fout: een bewust besluit van de overheid noemen.

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Begrippen (1/2)

  • overheidsbegroting: Overzicht van de ontvangsten en uitgaven van de overheid.

  • automatische stabilisator: Belastingstelsel of uitkering die de conjunctuur vanzelf dempt.

  • anticyclisch begrotingsbeleid: Begrotingsbeleid tegen de conjunctuur in.

  • stimulerend beleid: Hogere uitgaven en/of lagere belastingen bij laagconjunctuur.

  • afremmend beleid: Lagere uitgaven en/of hogere belastingen bij hoogconjunctuur.

Deze slide heeft geen instructies

CONJUNCTUUR · BELEID EN ECB

Begrippen (2/2)

  • centrale bank (ECB): Bank die de waarde van het geld bewaakt; de ECB doet dat voor de eurozone.

  • rente-instrument: De rente die de centrale bank aanpast om de inflatie te beïnvloeden.

  • prijsstabiliteit: Doel van de ECB: inflatie beperken tot ten hoogste 2% per jaar.

  • stabiliteitspact: Afspraak: tekort tot 3% en schuld tot 60% van het bbp.

  • inflatie en deflatie: Algemene prijsstijging en algemene prijsdaling.

Deze slide heeft geen instructies