Transformaties (Wiskunde B havo), les 1: Uitleg

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Transformaties

Examenstof wiskunde B havo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorWiskundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over transformaties voor havo wiskunde B: translatie, vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as en de y-as, het voorschrift van het beeld, somfunctie, verschilfunctie en samengestelde functies met hun domein, bereik en x uitdrukken in y.

Onderdelen in deze les

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Transformaties

Examenstof wiskunde B havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein B1, vaardigheden 8, 9, 10, 12, 13 en 15: transformaties, somfunctie en verschilfunctie, samengestelde functies.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Wat ga je kunnen?

Ik kan een grafiek transformeren en het voorschrift van het beeld opstellen, een som- of verschilfunctie maken en een samengestelde functie opstellen en onderzoeken.

Deze slide heeft geen instructies

Wat gebeurt er met een grafiek als je hem verschuift of uitrekt?

Verwacht: omhoog, omlaag, naar links, naar rechts, breder, smaller, hoger, spiegelen, top, nulpunt. Laat leerlingen een parabool in de lucht tekenen en dan 'verschuiven'. Koppel aan de vraag van deze les: wat verandert er in het voorschrift als de grafiek verandert, en andersom.

f (gestippeld) en het beeld g

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Translatie: verschuiven

  • Een translatie verschuift de grafiek zonder hem te draaien of te vervormen.

  • g(x) = f(x − a) + b: de grafiek gaat a naar rechts en b omhoog.

  • Bij f(x) = x² en g(x) = (x − 2)² + 1 gaat de top van (0, 0) naar (2, 1).

  • Let op: x − 2 betekent 2 naar rechts, en x + 2 betekent 2 naar links.

In g(x) = f(x − 2) + 1 geeft g(4) dezelfde waarde als f(2), plus 1: de waarde die f bij x = 2 heeft, heeft g pas bij x = 4. Daarom schuift de grafiek naar rechts, ook al staat er een min. Veelgemaakte fout: x + 2 lezen als 2 naar rechts. Tip: bij translaties in de x-richting kijk je naar welke x-waarde het 'nulpunt' van het haakje geeft: x − 2 = 0 bij x = 2, daar zit nu de top. Image credit: Eigen figuur

f (gestippeld) en het beeld g

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Vermenigvuldigen t.o.v. de x-as

  • Vermenigvuldigen met c ten opzichte van de x-as: g(x) = c · f(x).

  • Alle y-coördinaten worden c keer zo groot, de x-coördinaten blijven gelijk.

  • Bij f(x) = √x en g(x) = 2√x wordt het punt (4, 2) het punt (4, 4).

  • Nulpunten blijven op hun plaats: 0 keer c is nog steeds 0.

Het woord 'ten opzichte van' zegt welke as blijft staan: bij de x-as blijft elk punt op de x-as op zijn plaats en wordt de afstand tot de x-as met c vermenigvuldigd. Voor c < 0 wordt de grafiek ook gespiegeld in de x-as. Veelgemaakte fout: denken dat de x-coördinaten ook veranderen. Image credit: Eigen figuur

f (gestippeld) en het beeld g

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Vermenigvuldigen t.o.v. de y-as

  • Vermenigvuldigen met d ten opzichte van de y-as: g(x) = f(x/d).

  • Alle x-coördinaten worden d keer zo groot, de y-coördinaten blijven gelijk.

  • Bij f(x) = 4 − x² en g(x) = f(x/2) wordt (2, 0) het punt (4, 0): twee keer zo breed.

  • Het snijpunt met de y-as blijft op zijn plaats.

Hier staat de factor 'omgekeerd' in het voorschrift: g(x) = f(x/2) maakt de grafiek twee keer zo breed. Kijk naar de nulpunten: f(x/2) = 0 geldt als x/2 = 2, dus als x = 4. Veelgemaakte fout: g(x) = f(2x) kiezen, dat is juist twee keer zo smal. Met de y-as bedoelen we de as die blijft staan; punten op de y-as (x = 0) verschuiven niet. Image credit: Eigen figuur

De grafiek van f wordt 3 naar links verschoven. Wat is het voorschrift van het beeld g?

A

g(x) = f(x − 3)

B

g(x) = f(x) + 3

C

g(x) = f(x + 3)

D

g(x) = f(x) − 3

Naar links verschuiven betekent: in het haakje plus. Dat g(x) = f(x − 3) 3 naar rechts schuift, is de meest gemaakte fout. f(x) + 3 en f(x) − 3 zijn translaties in de y-richting (omhoog of omlaag).

Het punt (2, 5) ligt op de grafiek van k(x) = x² + 1. Het beeld is l(x) = k(x/2). Welk punt ligt op l?

A

(4, 5)

B

(1, 5)

C

(2, 10)

D

(4, 10)

Vermenigvuldigen met 2 ten opzichte van de y-as: de x-coördinaat wordt 2 · 2 = 4 en de y-coördinaat blijft 5. Controle: l(4) = k(2) = 5. (1, 5) deelt de x-coördinaat door 2 in plaats van te vermenigvuldigen; (2, 10) vermenigvuldigt de y-coördinaat (ten opzichte van de x-as); (4, 10) doet beide.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Meer transformaties: de volgorde

  • Bij meer transformaties telt de volgorde.

  • g: eerst met 3 vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as, daarna 2 naar rechts en 1 omhoog.

  • h: eerst 2 naar rechts en 1 omhoog, daarna met 3 vermenigvuldigen.

Met f(x) = √x: g(x) = 3√(x − 2) + 1 en h(x) = 3√(x − 2) + 3. Neem op f(x) = √x het punt (4, 2). Eerst ×3 ten opzichte van de x-as geeft (4, 6), daarna translatie (2, 1) geeft (6, 7): g(6) = 3 · 2 + 1 = 7. Andersom: eerst translatie geeft (6, 3), daarna ×3 geeft (6, 9): h(6) = 3 · (2 + 1) = 9. Het verschil: de vermenigvuldiging 'vermenigvuldigt' ook de verschuiving. In examenvragen staat de volgorde altijd in de tekst; werk hem op die volgorde af.

f (gestippeld) en het beeld g

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Van grafiek naar voorschrift

  • Zoek een punt van f en het beeld ervan op g: hier (0, 1) en (1, 3).

  • Dat is 1 naar rechts en 2 omhoog. De asymptoot y = 0 gaat mee naar y = 2.

  • Dus g(x) = f(x − 1) + 2 = 2ˣ⁻¹ + 2.

  • Controle met (0; 2,5): 2⁻¹ + 2 = 2,5.

Gebruik twee punten of een asymptoot om beide verschuivingen te vinden. Hier is f(x) = 2 tot de macht x. Het punt (0, 1) wordt (1, 3), dus a = 1 en b = 2. De horizontale asymptoot schuift mee omhoog. Veelgemaakte fout: 2ˣ⁺¹ + 2 opschrijven (teken in de x-richting) of 2ˣ⁻¹ − 2. Image credit: Eigen figuur

f en g (gestippeld) en v = f − g

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Somfunctie en verschilfunctie

  • De somfunctie is s(x) = f(x) + g(x), de verschilfunctie is v(x) = f(x) − g(x).

  • Bij f(x) = x² en g(x) = −2x + 3 is v(x) = x² − (−2x + 3) = x² + 2x − 3.

  • v(x) = 0 waar de grafieken van f en g elkaar snijden: bij x = −3 en x = 1.

  • v(x) > 0 waar de grafiek van f boven die van g ligt.

Haakjes bij het verschil: x² − (−2x + 3) = x² + 2x − 3. Veelgemaakte fout: het minteken alleen voor −2x laten werken, dan krijg je x² + 2x + 3. De snijpunten zijn (−3, 9) en (1, 1): f en g hebben daar dezelfde waarde, dus het verschil is 0. Tussen de snijpunten ligt de lijn boven de parabool (v negatief), erbuiten de parabool boven de lijn (v positief). Image credit: Eigen figuur

g ontstaat uit f door eerst met 2 te vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as en daarna 3 omhoog te schuiven. Wat is g(x)?

A

g(x) = 2·(f(x) + 3)

B

g(x) = 2·f(x) + 3

C

g(x) = 2·f(x + 3)

D

g(x) = f(2x) + 3

Eerst ×2: 2·f(x). Dan 3 omhoog: 2·f(x) + 3. 2·(f(x) + 3) draait de volgorde om (eerst omhoog, dan vermenigvuldigen); 2·f(x + 3) schuift naar links in plaats van omhoog; f(2x) + 3 vermenigvuldigt ten opzichte van de y-as.

Gegeven f(x) = 3x + 1 en g(x) = x². Wat is het voorschrift van de verschilfunctie v(x) = f(x) − g(x)?

A

v(x) = x² − 3x − 1

B

v(x) = x² + 3x + 1

C

v(x) = −x² + 3x − 1

D

v(x) = −x² + 3x + 1

f(x) − g(x) = 3x + 1 − x² = −x² + 3x + 1. x² − 3x − 1 is g − f (volgorde omgekeerd); x² + 3x + 1 is een somfunctie met verkeerd teken voor g; −x² + 3x − 1 maakt een tekenfout bij de constante.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Een ketting van twee functies

  • Een ketting koppelt twee functies: eerst werkt f, daarna werkt g op het resultaat.

  • De samengestelde functie is k(x) = g(f(x)).

  • Neem f(x) = x + 2 en g(x) = 4 − √x. Dan is k(x) = g(x + 2) = 4 − √(x + 2).

  • De volgorde telt: f(g(x)) = (4 − √x) + 2 = 6 − √x is een andere functie.

Reken samen één waarde na: x = 2 geeft f(2) = 4 en g(4) = 4 − 2 = 2, dus k(2) = 2. Andersom: g(2) = 4 − √2 en f(g(2)) = 6 − √2. De ketting g(f(x)) lees je van binnen naar buiten: eerst het binnenste, f(x), dan g. Veelgemaakte fout: de functies in de verkeerde volgorde toepassen.

k(x) = 4 − √(x + 2)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Eigenschappen van de samengestelde functie

  • Domein: onder de wortel mag niets negatiefs staan: x + 2 ≥ 0, dus het domein is [−2, →⟩.

  • Bereik: √(x + 2) ≥ 0, dus k(x) ≤ 4. Het bereik is ⟨←, 4].

  • Nulpunt: 4 − √(x + 2) = 0 geeft x + 2 = 16, dus x = 14.

  • Het beginpunt (−2, 4) is het hoogste punt van de grafiek.

Eigenschappen van een samengestelde functie volg je uit de ketting: de binnenfunctie x + 2 moet in het domein van de wortel passen. De wortel is nooit negatief, dus 4 − √(x + 2) is hoogstens 4, en door x groot te maken wordt k(x) zo laag als je wilt (bijvoorbeeld k(194) = 4 − 14 = −10). Nulpunt exact: kwadrateren geeft x + 2 = 16. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

x uitdrukken in y

  • Neem y = 4 − √(x + 2) en maak de ketting stap voor stap ongedaan, van buiten naar binnen.

  • Stap 1: √(x + 2) = 4 − y.

  • Stap 2: kwadrateer beide kanten: x + 2 = (4 − y)².

  • Stap 3: x = (4 − y)² − 2, met y ≤ 4.

  • Controle: bij y = 3 hoort x = (4 − 3)² − 2 = −1 en k(−1) = 3.

Voorwaarde y ≤ 4: √(x + 2) = 4 − y kan alleen als 4 − y ≥ 0. Dat is precies het bereik van de vorige dia. Controleer altijd met een paar waarden: y = 3 geeft x = −1, y = 4 geeft x = −2 (het beginpunt) en y = 0 geeft x = 14 (het nulpunt). Veelgemaakte fout: kwadrateren vergeten, of (4 − y)² uitschrijven als 16 − y².

Gegeven f(x) = 2x − 1 en g(x) = x². Wat is g(f(x))?

A

(2x − 1)²

B

2x² − 1

C

4x² − 1

D

x² + 2x − 1

g(f(x)) = g(2x − 1) = (2x − 1)². 2x² − 1 is f(g(x)): volgorde omgedraaid; 4x² − 1 kwadrateert alleen 2x; x² + 2x − 1 is de som f(x) + g(x).

Wat is het bereik van k(x) = 3 + √(x − 1)?

A

[1, →⟩

B

⟨3, →⟩

C

[3, →⟩

D

⟨←, 3]

√(x − 1) ≥ 0, dus k(x) ≥ 3, en 3 wordt bereikt bij x = 1. Het bereik is [3, →⟩. [1, →⟩ is het domein; ⟨3, →⟩ vergeet dat 3 zelf bereikt wordt; ⟨←, 3] verwart omhoog en omlaag.

Wat vind je nu het lastigst?

1

Translatie en vermenigvuldigen

2

Voorschrift na meer transformaties

3

Som- en verschilfunctie

4

Samengestelde functie en x uitdrukken in y

Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.

Leg uit waarom g(x) = f(x − 3) de grafiek naar rechts verschuift.

Een goed antwoord: g heeft bij x = 5 dezelfde waarde als f bij x = 2, dus wat f bij x heeft, heeft g drie verder naar rechts. Verwachte fout: 'er staat een min, dus naar links'.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Begrippen (1/2)

  • beeld: de grafiek of het punt dat na een transformatie ontstaat

  • translatie: verschuiven zonder te draaien of te vervormen: g(x) = f(x − a) + b

  • vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as: g(x) = c · f(x): de y-coördinaten worden c keer zo groot

  • vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as: g(x) = f(x/d): de x-coördinaten worden d keer zo groot

  • somfunctie: s(x) = f(x) + g(x)

Deze slide heeft geen instructies

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES

Begrippen (2/2)

  • verschilfunctie: v(x) = f(x) − g(x)

  • ketting: twee functies achter elkaar: eerst f, dan g

  • samengestelde functie: k(x) = g(f(x)), het resultaat van een ketting

  • domein en bereik: alle x waarvoor de functie bestaat en alle waarden die de functie aanneemt

  • asymptoot: een lijn waar de grafiek steeds dichter naartoe gaat

Deze slide heeft geen instructies