EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Transformaties
Examenstof wiskunde B havo
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Transformaties
Examenstof wiskunde B havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein B1, vaardigheden 8, 9, 10, 12, 13 en 15: transformaties, somfunctie en verschilfunctie, samengestelde functies.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Wat ga je kunnen?
Ik kan een grafiek transformeren en het voorschrift van het beeld opstellen, een som- of verschilfunctie maken en een samengestelde functie opstellen en onderzoeken.
Deze slide heeft geen instructies
Wat gebeurt er met een grafiek als je hem verschuift of uitrekt?
Verwacht: omhoog, omlaag, naar links, naar rechts, breder, smaller, hoger, spiegelen, top, nulpunt. Laat leerlingen een parabool in de lucht tekenen en dan 'verschuiven'. Koppel aan de vraag van deze les: wat verandert er in het voorschrift als de grafiek verandert, en andersom.
f (gestippeld) en het beeld g
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Translatie: verschuiven
Een translatie verschuift de grafiek zonder hem te draaien of te vervormen.
g(x) = f(x − a) + b: de grafiek gaat a naar rechts en b omhoog.
Bij f(x) = x² en g(x) = (x − 2)² + 1 gaat de top van (0, 0) naar (2, 1).
Let op: x − 2 betekent 2 naar rechts, en x + 2 betekent 2 naar links.
In g(x) = f(x − 2) + 1 geeft g(4) dezelfde waarde als f(2), plus 1: de waarde die f bij x = 2 heeft, heeft g pas bij x = 4. Daarom schuift de grafiek naar rechts, ook al staat er een min. Veelgemaakte fout: x + 2 lezen als 2 naar rechts. Tip: bij translaties in de x-richting kijk je naar welke x-waarde het 'nulpunt' van het haakje geeft: x − 2 = 0 bij x = 2, daar zit nu de top. Image credit: Eigen figuur
f (gestippeld) en het beeld g
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Vermenigvuldigen t.o.v. de x-as
Vermenigvuldigen met c ten opzichte van de x-as: g(x) = c · f(x).
Alle y-coördinaten worden c keer zo groot, de x-coördinaten blijven gelijk.
Bij f(x) = √x en g(x) = 2√x wordt het punt (4, 2) het punt (4, 4).
Nulpunten blijven op hun plaats: 0 keer c is nog steeds 0.
Het woord 'ten opzichte van' zegt welke as blijft staan: bij de x-as blijft elk punt op de x-as op zijn plaats en wordt de afstand tot de x-as met c vermenigvuldigd. Voor c < 0 wordt de grafiek ook gespiegeld in de x-as. Veelgemaakte fout: denken dat de x-coördinaten ook veranderen. Image credit: Eigen figuur
f (gestippeld) en het beeld g
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Vermenigvuldigen t.o.v. de y-as
Vermenigvuldigen met d ten opzichte van de y-as: g(x) = f(x/d).
Alle x-coördinaten worden d keer zo groot, de y-coördinaten blijven gelijk.
Bij f(x) = 4 − x² en g(x) = f(x/2) wordt (2, 0) het punt (4, 0): twee keer zo breed.
Het snijpunt met de y-as blijft op zijn plaats.
Hier staat de factor 'omgekeerd' in het voorschrift: g(x) = f(x/2) maakt de grafiek twee keer zo breed. Kijk naar de nulpunten: f(x/2) = 0 geldt als x/2 = 2, dus als x = 4. Veelgemaakte fout: g(x) = f(2x) kiezen, dat is juist twee keer zo smal. Met de y-as bedoelen we de as die blijft staan; punten op de y-as (x = 0) verschuiven niet. Image credit: Eigen figuur
De grafiek van f wordt 3 naar links verschoven. Wat is het voorschrift van het beeld g?
g(x) = f(x − 3)
g(x) = f(x) + 3
g(x) = f(x + 3)
g(x) = f(x) − 3
Naar links verschuiven betekent: in het haakje plus. Dat g(x) = f(x − 3) 3 naar rechts schuift, is de meest gemaakte fout. f(x) + 3 en f(x) − 3 zijn translaties in de y-richting (omhoog of omlaag).
Het punt (2, 5) ligt op de grafiek van k(x) = x² + 1. Het beeld is l(x) = k(x/2). Welk punt ligt op l?
(4, 5)
(1, 5)
(2, 10)
(4, 10)
Vermenigvuldigen met 2 ten opzichte van de y-as: de x-coördinaat wordt 2 · 2 = 4 en de y-coördinaat blijft 5. Controle: l(4) = k(2) = 5. (1, 5) deelt de x-coördinaat door 2 in plaats van te vermenigvuldigen; (2, 10) vermenigvuldigt de y-coördinaat (ten opzichte van de x-as); (4, 10) doet beide.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Meer transformaties: de volgorde
Bij meer transformaties telt de volgorde.
g: eerst met 3 vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as, daarna 2 naar rechts en 1 omhoog.
h: eerst 2 naar rechts en 1 omhoog, daarna met 3 vermenigvuldigen.
Met f(x) = √x: g(x) = 3√(x − 2) + 1 en h(x) = 3√(x − 2) + 3. Neem op f(x) = √x het punt (4, 2). Eerst ×3 ten opzichte van de x-as geeft (4, 6), daarna translatie (2, 1) geeft (6, 7): g(6) = 3 · 2 + 1 = 7. Andersom: eerst translatie geeft (6, 3), daarna ×3 geeft (6, 9): h(6) = 3 · (2 + 1) = 9. Het verschil: de vermenigvuldiging 'vermenigvuldigt' ook de verschuiving. In examenvragen staat de volgorde altijd in de tekst; werk hem op die volgorde af.
f (gestippeld) en het beeld g
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Van grafiek naar voorschrift
Zoek een punt van f en het beeld ervan op g: hier (0, 1) en (1, 3).
Dat is 1 naar rechts en 2 omhoog. De asymptoot y = 0 gaat mee naar y = 2.
Dus g(x) = f(x − 1) + 2 = 2ˣ⁻¹ + 2.
Controle met (0; 2,5): 2⁻¹ + 2 = 2,5.
Gebruik twee punten of een asymptoot om beide verschuivingen te vinden. Hier is f(x) = 2 tot de macht x. Het punt (0, 1) wordt (1, 3), dus a = 1 en b = 2. De horizontale asymptoot schuift mee omhoog. Veelgemaakte fout: 2ˣ⁺¹ + 2 opschrijven (teken in de x-richting) of 2ˣ⁻¹ − 2. Image credit: Eigen figuur
f en g (gestippeld) en v = f − g
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Somfunctie en verschilfunctie
De somfunctie is s(x) = f(x) + g(x), de verschilfunctie is v(x) = f(x) − g(x).
Bij f(x) = x² en g(x) = −2x + 3 is v(x) = x² − (−2x + 3) = x² + 2x − 3.
v(x) = 0 waar de grafieken van f en g elkaar snijden: bij x = −3 en x = 1.
v(x) > 0 waar de grafiek van f boven die van g ligt.
Haakjes bij het verschil: x² − (−2x + 3) = x² + 2x − 3. Veelgemaakte fout: het minteken alleen voor −2x laten werken, dan krijg je x² + 2x + 3. De snijpunten zijn (−3, 9) en (1, 1): f en g hebben daar dezelfde waarde, dus het verschil is 0. Tussen de snijpunten ligt de lijn boven de parabool (v negatief), erbuiten de parabool boven de lijn (v positief). Image credit: Eigen figuur
g ontstaat uit f door eerst met 2 te vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as en daarna 3 omhoog te schuiven. Wat is g(x)?
g(x) = 2·(f(x) + 3)
g(x) = 2·f(x) + 3
g(x) = 2·f(x + 3)
g(x) = f(2x) + 3
Eerst ×2: 2·f(x). Dan 3 omhoog: 2·f(x) + 3. 2·(f(x) + 3) draait de volgorde om (eerst omhoog, dan vermenigvuldigen); 2·f(x + 3) schuift naar links in plaats van omhoog; f(2x) + 3 vermenigvuldigt ten opzichte van de y-as.
Gegeven f(x) = 3x + 1 en g(x) = x². Wat is het voorschrift van de verschilfunctie v(x) = f(x) − g(x)?
v(x) = x² − 3x − 1
v(x) = x² + 3x + 1
v(x) = −x² + 3x − 1
v(x) = −x² + 3x + 1
f(x) − g(x) = 3x + 1 − x² = −x² + 3x + 1. x² − 3x − 1 is g − f (volgorde omgekeerd); x² + 3x + 1 is een somfunctie met verkeerd teken voor g; −x² + 3x − 1 maakt een tekenfout bij de constante.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Een ketting van twee functies
Een ketting koppelt twee functies: eerst werkt f, daarna werkt g op het resultaat.
De samengestelde functie is k(x) = g(f(x)).
Neem f(x) = x + 2 en g(x) = 4 − √x. Dan is k(x) = g(x + 2) = 4 − √(x + 2).
De volgorde telt: f(g(x)) = (4 − √x) + 2 = 6 − √x is een andere functie.
Reken samen één waarde na: x = 2 geeft f(2) = 4 en g(4) = 4 − 2 = 2, dus k(2) = 2. Andersom: g(2) = 4 − √2 en f(g(2)) = 6 − √2. De ketting g(f(x)) lees je van binnen naar buiten: eerst het binnenste, f(x), dan g. Veelgemaakte fout: de functies in de verkeerde volgorde toepassen.
k(x) = 4 − √(x + 2)
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Eigenschappen van de samengestelde functie
Domein: onder de wortel mag niets negatiefs staan: x + 2 ≥ 0, dus het domein is [−2, →⟩.
Bereik: √(x + 2) ≥ 0, dus k(x) ≤ 4. Het bereik is ⟨←, 4].
Nulpunt: 4 − √(x + 2) = 0 geeft x + 2 = 16, dus x = 14.
Het beginpunt (−2, 4) is het hoogste punt van de grafiek.
Eigenschappen van een samengestelde functie volg je uit de ketting: de binnenfunctie x + 2 moet in het domein van de wortel passen. De wortel is nooit negatief, dus 4 − √(x + 2) is hoogstens 4, en door x groot te maken wordt k(x) zo laag als je wilt (bijvoorbeeld k(194) = 4 − 14 = −10). Nulpunt exact: kwadrateren geeft x + 2 = 16. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
x uitdrukken in y
Neem y = 4 − √(x + 2) en maak de ketting stap voor stap ongedaan, van buiten naar binnen.
Stap 1: √(x + 2) = 4 − y.
Stap 2: kwadrateer beide kanten: x + 2 = (4 − y)².
Stap 3: x = (4 − y)² − 2, met y ≤ 4.
Controle: bij y = 3 hoort x = (4 − 3)² − 2 = −1 en k(−1) = 3.
Voorwaarde y ≤ 4: √(x + 2) = 4 − y kan alleen als 4 − y ≥ 0. Dat is precies het bereik van de vorige dia. Controleer altijd met een paar waarden: y = 3 geeft x = −1, y = 4 geeft x = −2 (het beginpunt) en y = 0 geeft x = 14 (het nulpunt). Veelgemaakte fout: kwadrateren vergeten, of (4 − y)² uitschrijven als 16 − y².
Gegeven f(x) = 2x − 1 en g(x) = x². Wat is g(f(x))?
(2x − 1)²
2x² − 1
4x² − 1
x² + 2x − 1
g(f(x)) = g(2x − 1) = (2x − 1)². 2x² − 1 is f(g(x)): volgorde omgedraaid; 4x² − 1 kwadrateert alleen 2x; x² + 2x − 1 is de som f(x) + g(x).
Wat is het bereik van k(x) = 3 + √(x − 1)?
[1, →⟩
⟨3, →⟩
[3, →⟩
⟨←, 3]
√(x − 1) ≥ 0, dus k(x) ≥ 3, en 3 wordt bereikt bij x = 1. Het bereik is [3, →⟩. [1, →⟩ is het domein; ⟨3, →⟩ vergeet dat 3 zelf bereikt wordt; ⟨←, 3] verwart omhoog en omlaag.
Wat vind je nu het lastigst?
Translatie en vermenigvuldigen
Voorschrift na meer transformaties
Som- en verschilfunctie
Samengestelde functie en x uitdrukken in y
Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.
Leg uit waarom g(x) = f(x − 3) de grafiek naar rechts verschuift.
Een goed antwoord: g heeft bij x = 5 dezelfde waarde als f bij x = 2, dus wat f bij x heeft, heeft g drie verder naar rechts. Verwachte fout: 'er staat een min, dus naar links'.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Begrippen (1/2)
beeld: de grafiek of het punt dat na een transformatie ontstaat
translatie: verschuiven zonder te draaien of te vervormen: g(x) = f(x − a) + b
vermenigvuldigen ten opzichte van de x-as: g(x) = c · f(x): de y-coördinaten worden c keer zo groot
vermenigvuldigen ten opzichte van de y-as: g(x) = f(x/d): de x-coördinaten worden d keer zo groot
somfunctie: s(x) = f(x) + g(x)
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · FUNCTIES · TRANSFORMATIES
Begrippen (2/2)
verschilfunctie: v(x) = f(x) − g(x)
ketting: twee functies achter elkaar: eerst f, dan g
samengestelde functie: k(x) = g(f(x)), het resultaat van een ketting
domein en bereik: alle x waarvoor de functie bestaat en alle waarden die de functie aanneemt
asymptoot: een lijn waar de grafiek steeds dichter naartoe gaat
Deze slide heeft geen instructies