Tijd van ontdekkers en hervormers
5.4 De Opstand 1/2
5
Tijd van ontdekkers en hervormers
5.4 De Opstand 1/2
5
Leerdoelen en kenmerkende aspecten
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
Je kunt de gevolgen van de Opstand voor de bestuurlijke en religieuze verhoudingen in de Republiek beschrijven.
KA: Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Je beantwoordt:
Inloop opdracht: Geschiedenis met een zachte g
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Lees bij binnenkomst de tekst die op je tafel ligt (Alle geschiedenis ooit - Geschiedenis met een zachte g blz. 276-278)
Opdracht: Verklaar de ondertitel van de tekst
Bespreken huiswerk
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Maak vraag 1, 2 en 3 op blz. 109
De Bourgondische erfenis
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Tijdens de Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk trok de machtige hertog van Bourgondië zich weinig aan van zijn leenheer, de Franse koning.
Bourgondië te machtig om onder controle te krijgen
Bourgondisch grondgebied breidt zich uit door verovering en huwelijken.
Om meer grip te krijgen op de Bourgondische gebieden doen de Hertogen pogingen tot centralisatie.
Het verzet hiertegen staat bekend als particularisme.
Uiteindelijk komen de Bourgondische gebieden in handen van de Habsburgers (huwelijk). Die naast de bourgondische gebieden ook andere gebieden in Europa in bezit hebben.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Het bestuur van Karel V
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
De Habsburgse Karel V volgt in 1515 zijn grootvader Maximiliaan op als Landsheer van de Nederlanden (de eerdere Bourgondische gebieden).
De Nederlanden vormden geen eenheid.
Net als eerder de Bourgondische hertogen, streefde Karel naar meer eenheid binnen de Nederlanden:
Centraal bestuur vanuit Brussel
Uniformering wetgeving
Professionalisering bestuur - Geheime raad, Raad van financiën, Raad van State.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Het bestuur van Karel V
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Aanvankelijk ligt er binnen deze bestuursraden een grote rol voor de lokale adel. Maar bij het sterven van een edelman, werd deze door Karel vervangen door een professional (een opgeleid iemand, zoals een jurist).
Invloed adel neemt hierdoor gestaag af.
Ook maakte Karel gebruik van stadhouders, vertrouwelingen van de vorst die dienden als tussenpersonen tussen de landsheer (Karel) en de gewesten. Want elk gewest had zijn eigen bestuur, de Gewestelijke Staten. Afgevaardigden van deze Gewestelijke Staten konden vervolgens bijeen worden gebracht in een algemene vergadering de Staten Generaal.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Het bestuur van Karel V
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Ook op het gebied van religie hield Karel zich niet onbetuigd.
Karel was streng katholiek en eiste dit ook van zijn onderdanen. Het aanhangen van het protestantisme en het bekritiseren van de Kerk zag hij als een schending van zijn macht, majesteitsschennis.
In 1550 vaardigde hij een plakkaat (wet) uit tegen protestanten. Dit leidde tot felle vervolgingen, die veel mensen, ook katholieken te ver gingen.
De wet kwam bekend te staan onder de naam Bloedplakkaat.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Verwerken: continuïteit en verandering
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Maak opdracht 1 op blz. 115
minute
second
Willem van Oranje en Filips II
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Al nam de machtspositie van Nederlandse edelen af, Karel V betrok hen wel in het bestuur.
En dus speelde Willem van Oranje, een van de hoogste edelen binnen de Nederlanden, een rol in het bestuur van Karel.
Willem was protestants opgevoed (Dillenburg, Duitsland).
Erfde op zijn 11e een gebieden in de Nederlanden en in Frankrijk, Orange, op voorwaarde dat hij katholiek zou worden.
Werd door die erfenis in een klap een van de belangrijkste edelen.
Kreeg als vooraanstaand edelman een opleiding aan het hof van Karel in Brussel
Wordt stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Willem van Oranje en Filips II
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
In 1555 volgde Filips II zijn vader op als landsheer van de Nederlanden.
Zet beleid van zijn vader door - centralisatie en uniformering. Bestrijden protestanten.
Trekt zich nog minder aan van de Nederlandse adel, laat zich adviseren door 'Spaanse' adviseurs.
In 1559 verlaat Filips de Nederlanden, vertrekt naar Madrid en laat het bestuur over aan zijn halfzus Margaretha, die landvoogdes werd.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Willem van Oranje en Filips II
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Hoewel ze elkaar goed kennen uit hun jeugd, is de relatie tussen Filips en Willem van Oranje in 1559 bekoeld geraakt. De twee zitten duidelijk niet op één lijn als het gaat om de vervolging van de protestanten.
Hierdoor nemen de spanningen tussen Filips en de Nederlandse adel, die er toch al waren, nog verder toe.
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Willem van Oranje en Filips II
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
In het voorjaar van 1566 sloten enkele honderden edelen het Eedverbond der Edelen.
Zij trokken naar Brussel met een smeekbede, met daarin het verzoek om de vervolging van protestanten te matigen.
'Ce ne sont que des gueux, madame' ('Het zijn maar een stel bedelaars, mevrouw').
Het als scheldwoord gebruikte 'gueux', zou later de eretitel van de opstandelingen worden, de geuzen
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Beeldenstorm
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Margaretha van Parma gaf (tijdelijk) toe aan het verzoek van de edelen.
Gesterkt door dit succes keerden honderden gevluchte protestanten terug naar de Nederlanden.
Omdat zij geen kerkgebouwen bezaten kwamen deze protestanten samen in zogenaamde hagenpreken, kerkdiensten in de open lucht.
Opgezweept door vaak radicale predikers sloegen hervormingsgezinden in 1566 kerken en kloosters kort en klein. Deze Beeldenstorm raasde door de hele Nederlanden.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
Beeldenstorm
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Na de vernielingen namen hoge edelen, samen met Margaretha van Parma, maatregelen om de orde te herstellen.
Filips II vond de reactie echter veel te slap en verving zijn halfzus door de 'ijzeren' hertog van Alva.
Hij trok met een leger richting de Nederlanden en richtte de Raad van Beroerten op (Bloedraad)
Zo'n elfhonderd doodvonnissen werden uitgesproken en tienduizend mensen werden uit de Nederlanden verbannen. Zo'n zestigduizend besloten zelf te vluchten. Waaronder Willem van Oranje.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
Beeldenstorm
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Om zijn leger te kunnen betalen, legde Alva de Tiende penning op, een omzetbelasting van tien procent.
Deze tiende penning is nooit echt ingevoerd, hij werd voor een aanzienlijk bedrag afgekocht.
Het harde optreden van Alva had een averechts effect. De onrust in de Nederlanden nam alleen maar verder toe.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
Verwerken: oorzaak en gevolg
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Maak opdracht 2 en 3 op blz. 115
minute
second
Tijd van ontdekkers en hervormers
5.4 De Opstand 2/2
5
Leerdoelen en kenmerkende aspecten
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
Je kunt de gevolgen van de Opstand voor de bestuurlijke en religieuze verhoudingen in de Republiek beschrijven.
KA: Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Je beantwoordt:
Inloop opdracht: Het Wilhelmus
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Lees bij binnenkomst de tekst die op je tafel ligt (Het Wilhelmus blz. 371 t/m 373, De Zwijger het leven van Willem van Oranje
Vragen:
Leg uit wat het verband is tussen het feit dat het Wilhelmus voor zowel katholieken als protestanten aanvaardbaar was en het doel van dit lied.
Waarom zou de anonimiteit van de schrijver juist hebben kunnen bijdragen aan het succes van het lied?
De opstand begint
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
De gevluchte Willem van Oranje was alle bezittingen in de Nederlanden ontnomen. Daarnaast kon hij het niet over zijn hard verkrijgen om het arme Nederlandse volk werd onderdrukt (religieuze motivatie).
Wat zijn echte motivatie ook is geweest. In 1568 besluit Willem over te gaan tot militair verzet.
Willem had de hoop dat Nederlandse steden zich bij zijn opstand zouden aansluiten, maar dit gebeurde niet.
Zijn opstand leek op niets uit te lopen.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
De opstand begint
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
In 1572 lijkt het tij echter te keren voor Willem en zijn opstand, als de watergeuzen, een bont gezelschap van ballingen en avonturiers met wie Willem een verbond had gesloten, onverwacht het stadje Den Briel innemen.
Andere steden kiezen nu 'wel' de kant van Willem, misschien uit ideologie, misschien uit opportunisme, misschien uit angst voor de Watergeuzen.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
De opstand begint
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Alva reageerde met terreur. Hij veroverde Mechelen, Zutphen en Naarden.
Zijn soldaten mochten plunderen en moorden. Al het geweld was bedoeld om opstandelingen af te schrikken.
Maar het vooruitzicht van deze terreur was voor sommige steden juist reden om hun verzet vol te houden.
Na een aantal mislukte belegeringen, zoals in Alkmaar en Leiden, trok het Spaanse leger zich terug uit Holland.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
De opstand begint
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Alva's opdracht om rust en orde te brengen, was mislukt.
Het geploeter in de polder leverde geen succes op. Het moraal was gebroken en het geld voor de soldaten op.
Groepen soldaten begonnen te muiten en trokken Antwerpen binnen, op zoek naar buit.
Zevenduizend Antwerpenaren werden afgeslacht en grote delen van de stad brandden af.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
De Republiek ontstaat
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
In reactie op de gruweldaden in Antwerpen kwamen afgevaardigden van alle gewesten in Gent bijeen.
In de Pacificatie van Gent (1576) besloten zij:
tot samenwerking om de Spaanse soldaten effectiever aan te kunnen pakken.
godsdienstvrede. Katholieken en protestanten zouden elkaar niet lastig vallen. De gezamenlijke strijd tegen de Spaanse legers ging voor.
Groepen radicale calvinisten accepteerde de godsdienstvrede niet. Hun acties en daden zouden bijdragen aan de totstandkoming van de Unie van Atrecht (1579).
Je kunt de gevolgen van de Opstand voor de bestuurlijke en religieuze verhoudingen in de Republiek beschrijven.
De Republiek ontstaat
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Ook in 1579 sloten de opstandige gewesten in het noorden de Unie van Utrecht. Er zou nog meer worden samengewerkt en er ontstond een gezamenlijk leger.
Elk gebied hield wel eigen wetten en bestuur. Godsdienstbeleid verschilde daardoor ook per gewest.
Holland en Zeeland calvinistisch, in de andere gewesten godsdienstvrede. Maar de macht van de calvinisten nam ook in die gewesten toe.
Gevolg: katholieken werden tweederangsburgers.
Je kunt de gevolgen van de Opstand voor de bestuurlijke en religieuze verhoudingen in de Republiek beschrijven.
De Republiek ontstaat
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Filips II reageerde op de Unie van Utrecht door Willem van Oranje in de ban te doen (Willem werd in 1584 vermoord).
De Unie reageerde daar weer op door Filips niet meer te erkennen als landsheer (1581).
Een zoektocht naar een nieuwe landsheer leverde niets op.
Zo ontstond in 1588 de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Door oorlog tegen Spanje zou duren tot 1648 en zou weer oplaaien in 2010 en 2014.
Je kunt de gevolgen van de Opstand voor de bestuurlijke en religieuze verhoudingen in de Republiek beschrijven.
Leerdoelen en kenmerkende aspecten
Je kent de economische, politieke en religieuze oorzaken van de Nederlandse opstand.
Je kunt beschrijven hoe uit de Opstand de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.
Je kunt de gevolgen van de Opstand voor de bestuurlijke en religieuze verhoudingen in de Republiek beschrijven.
KA: Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Je beantwoordt:
Verwerken
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Maak opdracht 4 t/m 6 op blz. 115
minute
second
Huiswerk
Tijd van ontdekkers en hervormers 1500 - 1600
Verwerkingsopdracht standplaatsgebondenheid: propaganda tijdens de Nederlandse Opstand (zie magister)