Persoonsvorm en zinsdelen
Persoonsvorm en zinsdelen
De les draait om één lijn: eerst de persoonsvorm herkennen, daarna de belangrijkste zinsdelen benoemen, en tenslotte congruentie correct toepassen in eenvoudige en samengestelde zinnen.
Leerdoel
Ik kan de persoonsvorm herkennen en gebruiken bij zinsontleding, de belangrijkste zinsdelen benoemen en ik weet wat congruentie is.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan persoonsvorm en zinsdelen?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door bij woorden als werkwoord, onderwerp, tijd, zin en ontleden.
De persoonsvorm
De persoonsvorm is de werkwoordsvorm die verandert van tijd (of persoon)
Voorbeeld tijd: loopt → liep
Voorbeeld persoon: ik loop → wij lopen
Een zin kan meerdere persoonsvormen hebben.
Benadruk dat niet elk werkwoord in een zin de persoonsvorm is. De persoonsvorm is juist de vorm die meebeweegt met tijd of onderwerp.
Zo vind je de persoonsvorm
Zet de zin in een andere tijd
Voorbeeld: Morgen spelen wij buiten → Morgen speelden wij buiten.
De vraagproef helpt vooral bij langere zinnen. Laat zien dat de persoonsvorm in ja/nee-vragen vaak vooraan komt te staan.
Werkwoordelijk gezegde (WWG)
Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden in de zin
Voorbeeld: De kinderen hebben buiten gespeeld
Werkwoordelijk gezegde: hebben gespeeld
Houd het bij werkwoordelijk gezegde zoals gevraagd in de input. Vermijd hier naamwoordelijk gezegde om verwarring te beperken.
Wat is de persoonsvorm in deze zin: Hij heeft zijn fiets gerepareerd?
gerepareerd
heeft
zijn fiets
Hij
De persoonsvorm is de vorm die verandert bij tijd of persoon. In deze zin is dat heeft; gerepareerd is een voltooid deelwoord.
Persoonsvorm herkennen
De persoonsvorm is de werkwoordsvorm die verandert van tijd of persoon. Je kunt haar vinden door de zin vragend te maken of in een andere tijd te zetten. Vanuit de persoonsvorm vind je de zinskern van de zin.
Alle kernwoorden komen letterlijk uit het eerste lesblok over persoonsvorm en zinskern.
Onderwerp (OND)
Het onderwerp geeft aan wie of wat iets doet of is
Je vindt het onderwerp met de vraag:
Wie of wat + persoonsvorm?
Voorbeeld: De hond blaft hard
Vraag: Wie blaft?
Onderwerp: de hond
Wijs erop dat het onderwerp vaak dicht bij de persoonsvorm staat, maar niet altijd vooraan in de zin hoeft te staan.
Lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp
Geeft aan voor wie of aan wie iets gebeurt
Vraag: Aan wie / voor wie? Altijd met personen
Voorbeeld: Oma geeft Sam een cadeau
Meewerkend voorwerp: Sam
Lijdend voorwerp
Geeft aan wie of wat de handeling ondergaat
Vraag: Wat of wie + onderwerp + gezegde?
Voorbeeld: Sara leest een boek
Lijdend voorwerp: een boek
Meewerkend voorwerp
Maak duidelijk dat een meewerkend voorwerp vaak samen voorkomt met een lijdend voorwerp, maar niet in elke zin aanwezig is.
Bijwoordelijke bepaling
Blijft over in de zin
Voorbeeld: Wij fietsen morgen naar school
Bijwoordelijke bepaling: morgen, naar school
Benadruk dat een zin meer dan één bijwoordelijke bepaling kan hebben en dat dit zinsdeel vaak verplaatsbaar is.
Samenhang tussen zinsdelen
Begin bij de persoonsvorm
Zoek daarna het onderwerp
Bepaal vervolgens het werkwoordelijk gezegde
Kijk of er een lijdend voorwerp of meewerkend voorwerp is
Wat overblijft, is vaak een bijwoordelijke bepaling
Dit is de vaste ontleedvolgorde van de les. Gebruik die consequent in voorbeelden zodat leerlingen een procedure onthouden.
Met welke vraag vind je het onderwerp?
Wie of wat + pv?
Aan wie + pv?
Waar + gezegde?
Wanneer + onderwerp?
De afkorting pv staat voor persoonsvorm. De andere vragen horen bij andere zinsdelen.
Zinsdelen benoemen
Bij zinsontleding begin je met de WWG. Daarna zoek je het onderwerp en bepaal je het werkwoordelijk gezegde. Wat extra informatie geeft over tijd, plaats of manier, is vaak een bijwoordelijke bepaling.
Laat leerlingen eventueel hardop de vaste ontleedvolgorde herhalen.
Wat is congruentie?
Congruentie betekent dat het onderwerp en de persoonsvorm bij elkaar passen. Staat het onderwerp in enkelvoud, dan staat de persoonsvorm ook in enkelvoud. Staat het onderwerp in meervoud, dan krijgt de persoonsvorm een meervoudsvorm.
Koppel congruentie direct terug aan zinsontleding: je moet het onderwerp en de persoonsvorm goed herkennen om congruentie te kunnen controleren.
Enkelvoud en meervoud
De leerling werkt → enkelvoud + enkelvoud
De leerlingen werken → meervoud + meervoud
De vorm van de persoonsvorm hangt dus af van het onderwerp
Let goed op het echte onderwerp van de zin
Veel leerlingen kijken naar het dichtstbijzijnde zelfstandig naamwoord. Benadruk dat alleen het onderwerp bepalend is voor de persoonsvorm.
Welke zin heeft correcte congruentie?
De leerlingen werkt hard.
Wij loopt naar school.
U loopt naar binnen.
Ik lopen vandaag.
Alleen bij 'U loopt naar binnen' passen onderwerp en persoonsvorm correct bij elkaar.
Waarom controleer je congruentie per deelzin?
Verwachte elementen: in een samengestelde zin kunnen meerdere persoonsvormen staan; je zoekt per deelzin het eigen onderwerp; congruentie controleer je dus niet voor de hele zin tegelijk.
Wat heb jij vandaag het duidelijkst geleerd?
Bespreek concrete leeropbrengsten, zoals het herkennen van de persoonsvorm, het benoemen van zinsdelen of het controleren van congruentie.
Welk onderdeel vond jij nog lastig?
Laat leerlingen benoemen welk onderdeel lastig was, bijvoorbeeld lijdend voorwerp versus meewerkend voorwerp of congruentie in deelzinnen.
Begrippen
persoonsvorm - werkwoordsvorm die verandert van tijd of persoon
zinsontleding - het benoemen van zinsdelen in een zin
werkwoordelijk gezegde - alle werkwoorden samen in een zin
onderwerp - wie of wat iets doet of is
lijdend voorwerp - wie of wat de handeling ondergaat
meewerkend voorwerp - voor wie of aan wie iets gebeurt
bijwoordelijke bepaling - zinsdeel dat extra informatie geeft
congruentie - overeenkomst tussen onderwerp en persoonsvorm
Deze slide heeft geen instructies