Zinsontleding leerjaar 3

Persoonsvorm en zinsdelen


1 / 21
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolvmbo bLeerjaar 3

In deze les zitten 21 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Persoonsvorm en zinsdelen


De les draait om één lijn: eerst de persoonsvorm herkennen, daarna de belangrijkste zinsdelen benoemen, en tenslotte congruentie correct toepassen in eenvoudige en samengestelde zinnen.

Leerdoel

Ik kan de persoonsvorm herkennen en gebruiken bij zinsontleding, de belangrijkste zinsdelen benoemen en ik weet wat congruentie is.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan persoonsvorm en zinsdelen?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door bij woorden als werkwoord, onderwerp, tijd, zin en ontleden.

De persoonsvorm

  • De persoonsvorm is de werkwoordsvorm die verandert van tijd (of persoon)

  • Voorbeeld tijd: loopt → liep

  • Voorbeeld persoon: ik loop → wij lopen



Een zin kan meerdere persoonsvormen hebben.

Benadruk dat niet elk werkwoord in een zin de persoonsvorm is. De persoonsvorm is juist de vorm die meebeweegt met tijd of onderwerp.

Zo vind je de persoonsvorm

  • Zet de zin in een andere tijd

  • Voorbeeld: Morgen spelen wij buiten → Morgen speelden wij buiten.

De vraagproef helpt vooral bij langere zinnen. Laat zien dat de persoonsvorm in ja/nee-vragen vaak vooraan komt te staan.

Werkwoordelijk gezegde (WWG)

  • Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden in de zin

  • Voorbeeld: De kinderen hebben buiten gespeeld

  • Werkwoordelijk gezegde: hebben gespeeld

Houd het bij werkwoordelijk gezegde zoals gevraagd in de input. Vermijd hier naamwoordelijk gezegde om verwarring te beperken.

Wat is de persoonsvorm in deze zin: Hij heeft zijn fiets gerepareerd?

A

gerepareerd

B

heeft

C

zijn fiets

D

Hij

De persoonsvorm is de vorm die verandert bij tijd of persoon. In deze zin is dat heeft; gerepareerd is een voltooid deelwoord.

Persoonsvorm herkennen

De persoonsvorm is de werkwoordsvorm die verandert van tijd of persoon. Je kunt haar vinden door de zin vragend te maken of in een andere tijd te zetten. Vanuit de persoonsvorm vind je de zinskern van de zin.

persoonsvorm
persoon
tijd
onderwerp
meervoud
plaats
gezegde

Alle kernwoorden komen letterlijk uit het eerste lesblok over persoonsvorm en zinskern.

Onderwerp (OND)

  • Het onderwerp geeft aan wie of wat iets doet of is

  • Je vindt het onderwerp met de vraag:

Wie of wat + persoonsvorm?


  • Voorbeeld: De hond blaft hard

  • Vraag: Wie blaft?

  • Onderwerp: de hond

Wijs erop dat het onderwerp vaak dicht bij de persoonsvorm staat, maar niet altijd vooraan in de zin hoeft te staan.

Lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp

  • Geeft aan voor wie of aan wie iets gebeurt

  • Vraag: Aan wie / voor wie? Altijd met personen

  • Voorbeeld: Oma geeft Sam een cadeau

  • Meewerkend voorwerp: Sam

Lijdend voorwerp

  • Geeft aan wie of wat de handeling ondergaat

  • Vraag: Wat of wie + onderwerp + gezegde?

  • Voorbeeld: Sara leest een boek

  • Lijdend voorwerp: een boek

Meewerkend voorwerp

Maak duidelijk dat een meewerkend voorwerp vaak samen voorkomt met een lijdend voorwerp, maar niet in elke zin aanwezig is.

Bijwoordelijke bepaling


  • Blijft over in de zin

  • Voorbeeld: Wij fietsen morgen naar school

  • Bijwoordelijke bepaling: morgen, naar school

Benadruk dat een zin meer dan één bijwoordelijke bepaling kan hebben en dat dit zinsdeel vaak verplaatsbaar is.

Samenhang tussen zinsdelen

  • Begin bij de persoonsvorm

  • Zoek daarna het onderwerp

  • Bepaal vervolgens het werkwoordelijk gezegde

  • Kijk of er een lijdend voorwerp of meewerkend voorwerp is

  • Wat overblijft, is vaak een bijwoordelijke bepaling

Dit is de vaste ontleedvolgorde van de les. Gebruik die consequent in voorbeelden zodat leerlingen een procedure onthouden.

Met welke vraag vind je het onderwerp?

A

Wie of wat + pv?

B

Aan wie + pv?

C

Waar + gezegde?

D

Wanneer + onderwerp?

De afkorting pv staat voor persoonsvorm. De andere vragen horen bij andere zinsdelen.

Zinsdelen benoemen

Bij zinsontleding begin je met de WWG. Daarna zoek je het onderwerp en bepaal je het werkwoordelijk gezegde. Wat extra informatie geeft over tijd, plaats of manier, is vaak een bijwoordelijke bepaling.

onderwerp
gezegde
bijwoordelijke bepaling
lijdend voorwerp
meewerkend voorwerp
deelzin
congruentie

Laat leerlingen eventueel hardop de vaste ontleedvolgorde herhalen.

Wat is congruentie?

Congruentie betekent dat het onderwerp en de persoonsvorm bij elkaar passen. Staat het onderwerp in enkelvoud, dan staat de persoonsvorm ook in enkelvoud. Staat het onderwerp in meervoud, dan krijgt de persoonsvorm een meervoudsvorm.

Koppel congruentie direct terug aan zinsontleding: je moet het onderwerp en de persoonsvorm goed herkennen om congruentie te kunnen controleren.

Enkelvoud en meervoud

  • De leerling werkt → enkelvoud + enkelvoud

  • De leerlingen werken → meervoud + meervoud

  • De vorm van de persoonsvorm hangt dus af van het onderwerp

  • Let goed op het echte onderwerp van de zin

Veel leerlingen kijken naar het dichtstbijzijnde zelfstandig naamwoord. Benadruk dat alleen het onderwerp bepalend is voor de persoonsvorm.

Welke zin heeft correcte congruentie?

A

De leerlingen werkt hard.

B

Wij loopt naar school.

C

U loopt naar binnen.

D

Ik lopen vandaag.

Alleen bij 'U loopt naar binnen' passen onderwerp en persoonsvorm correct bij elkaar.

Waarom controleer je congruentie per deelzin?

Verwachte elementen: in een samengestelde zin kunnen meerdere persoonsvormen staan; je zoekt per deelzin het eigen onderwerp; congruentie controleer je dus niet voor de hele zin tegelijk.

Wat heb jij vandaag het duidelijkst geleerd?

Bespreek concrete leeropbrengsten, zoals het herkennen van de persoonsvorm, het benoemen van zinsdelen of het controleren van congruentie.

Welk onderdeel vond jij nog lastig?

Laat leerlingen benoemen welk onderdeel lastig was, bijvoorbeeld lijdend voorwerp versus meewerkend voorwerp of congruentie in deelzinnen.

Begrippen

persoonsvorm - werkwoordsvorm die verandert van tijd of persoon

zinsontleding - het benoemen van zinsdelen in een zin

werkwoordelijk gezegde - alle werkwoorden samen in een zin

onderwerp - wie of wat iets doet of is

lijdend voorwerp - wie of wat de handeling ondergaat

meewerkend voorwerp - voor wie of aan wie iets gebeurt

bijwoordelijke bepaling - zinsdeel dat extra informatie geeft


congruentie - overeenkomst tussen onderwerp en persoonsvorm

Deze slide heeft geen instructies