O P M A A T
R E K E N E N · N I V E A U 3
Gemiddelde en kritisch kijken naar cijfers
Gemiddeld 20 euro fooi, een stijging van 100%, een grafiek die spectaculair lijkt. Wat zeggen cijfers echt?
Les 10 · Omgaan met kwantitatieve informatie
O P M A A T
R E K E N E N · N I V E A U 3
Gemiddelde en kritisch kijken naar cijfers
Gemiddeld 20 euro fooi, een stijging van 100%, een grafiek die spectaculair lijkt. Wat zeggen cijfers echt?
Les 10 · Omgaan met kwantitatieve informatie
Over deze les: les 10 van de serie Op maat, rekenen voor mbo niveau 3, ongeveer 40 minuten. Dit is de laatste les van de serie. Studenten rekenen een gemiddelde uit, vergelijken het met de mediaan en met het verschil tussen hoogste en laagste waarde, en kijken kritisch naar cijfers: absoluut tegenover relatief, wat 100% is, en een verticale as die niet bij 0 begint.
Koppeling: de les hoort bij het domein Omgaan met kwantitatieve informatie uit de rekeneisen voor het mbo (2020), mbo-niveau 3: interpreteert de waarde van statistische grootheden als een situatie daarom vraagt; analyseert en interpreteert de weergave van informatie kritisch en trekt conclusies; voert berekeningen uit met absolute en relatieve waarden. Volgens de rekeneisen hoeven studenten statistische grootheden niet te berekenen. Het gemiddelde rekenen ze hier toch uit, omdat dat in werk en dagelijks leven veel voorkomt. De cijfers in deze les zijn verzonnen voor de oefening. Image credit: Garry Knight from London, England, CC BY-SA 2.0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 10
Na deze les:
1
Je kan een gemiddelde uitrekenen en uitleggen wat het wel en niet zegt.
2
Je kan het verschil uitleggen tussen een aantal en een percentage.
3
Je kan een misleidende grafiek herkennen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 10
Je leest: 'Het aantal klachten is met 100% gestegen!' Wat denk je dan?
Dat is heel erg
Hoeveel klachten waren het?
Dat geloof ik niet
Maakt me niet uit
Startvraag: een stijging van 100% is een verdubbeling. Van 2 naar 4 klachten is ook 100%. Zonder de echte aantallen weet je niet of het erg is. Daar gaat deze les over.
K E R N B E G R I P
LES 10
Gemiddelde
Het gemiddelde reken je uit door alle waarden op te tellen en te delen door het aantal waarden. Het geeft één getal dat past bij de hele groep. Maar het gemiddelde zegt niets over hoe groot de verschillen zijn. Eén heel hoge of lage waarde kan het gemiddelde flink veranderen.
Kernbegrip: vraag naar voorbeelden van gemiddelden in hun leven: gemiddeld cijfer, gemiddelde reistijd, gemiddeld aantal klanten per dag. Vraag: kan het gemiddelde een getal zijn dat in de lijst zelf niet voorkomt? (ja, zoals een gemiddeld cijfer van 6,7)
Z O R E K E N J E H E T U I T
LES 10
Gemiddelde fooi per avond
Luca werkt vijf avonden in een restaurant. Hij houdt zijn fooi bij: € 18, € 22, € 15, € 25 en € 20. Hoeveel fooi krijgt hij gemiddeld per avond?
W E R K B O N
18 + 22 + 15 + 25 + 20
= € 100
Aantal avonden: 5
100 : 5 = € 20
Gemiddeld € 20 fooi per avond
Uitwerking: laat ook het verschil tussen de hoogste en laagste waarde zien: 25 - 15 = € 10. Dat heet de spreidingsbreedte. Een gemiddelde van € 20 met bedragen tussen € 15 en € 25 is iets anders dan een gemiddelde van € 20 met bedragen tussen € 0 en € 60.
V R A A G
LES 10
Een student haalt voor rekenen een 6,4, een 7,1, een 5,8 en een 7,5. Wat is het gemiddelde cijfer?
6,7
6,8
7,1
6,5
Antwoord: A. 6,4 + 7,1 + 5,8 + 7,5 = 26,8. 26,8 : 4 = 6,7. Controle: het gemiddelde ligt altijd tussen de laagste (5,8) en de hoogste waarde (7,5). Let op: tellen toetsen niet allemaal even zwaar, dan reken je met weging.
U I T S C H I E T E R
LES 10
Gemiddelde of mediaan?
Een webshop meldt de levertijden van vijf pakketten: 2, 2, 3, 2 en 16 dagen. Het gemiddelde is 25 : 5 = 5 dagen. Maar vier van de vijf pakketten waren er binnen 3 dagen.
De mediaan is de middelste waarde als je alles op volgorde zet: 2, 2, 2, 3, 16. De mediaan is 2 dagen. Die past hier beter.
Uitleg: één uitschieter (16 dagen) trekt het gemiddelde omhoog. Daarom wordt bij inkomens vaak de mediaan gebruikt: een kleine groep met een heel hoog inkomen trekt het gemiddelde omhoog. Bij een even aantal waarden neem je het gemiddelde van de twee middelste.
V R A A G
LES 10
Bij een snackbar zijn de wachttijden in minuten: 4, 3, 5, 4 en 19. Welke uitspraak klopt?
Het gemiddelde is 4 minuten
De mediaan is 4 minuten
De mediaan is 5 minuten
Het gemiddelde is 19 minuten
Antwoord: B. Op volgorde: 3, 4, 4, 5, 19. De middelste waarde is 4. Het gemiddelde is (4 + 3 + 5 + 4 + 19) : 5 = 35 : 5 = 7 minuten: hoger door die ene klant die 19 minuten wachtte.
A B S O L U U T E N R E L A T I E F
LES 10
Aantal of percentage?
Absoluut
Het echte aantal. Op een zorgafdeling vielen vorig jaar 3 cliënten, dit jaar 6. Dat zijn 3 valincidenten meer.
Relatief
Het percentage. Van 3 naar 6 is een stijging van 100%. Dat klinkt groot, maar het gaat om 3 cliënten. Noem daarom altijd allebei.
Uitleg: een percentage zonder aantallen kan iets groter of kleiner laten lijken dan het is. Andersom zegt een aantal weinig zonder het geheel: 6 valincidenten op 20 cliënten is iets anders dan op 200 cliënten. Elk valincident is natuurlijk serieus; het gaat hier om hoe je het cijfer leest.
V R A A G
LES 10
Een webshop had in januari 40 retouren en in februari 50. Met hoeveel procent steeg het aantal retouren?
10%
20%
50%
25%
Antwoord: D. De stijging is 10 retouren. Januari is het begin, dus 100%. 10 : 40 = 0,25 = 25%. Wie 20% kiest, deelt door 50: dan neem je de verkeerde maand als 100%. Wie 10% kiest, verwart het aantal met het percentage.
G R A F I E K E N
LES 10
Let op de verticale as
Grafiek A en B tonen dezelfde cijfers: maaltijden in een bedrijfskantine, 92 op maandag en 96 op dinsdag.
Bij A begint de as bij 0. Het verschil is klein.
Bij B begint de as bij 90. De staaf van dinsdag lijkt drie keer zo hoog.
Kijk dus altijd waar de as begint.
Uitleg: in grafiek B is de staaf van maandag 2 hokjes hoog (92 - 90) en die van dinsdag 6 hokjes (96 - 90): drie keer zo hoog. Een as die niet bij 0 begint, is niet altijd fout: bij lichaamstemperatuur wil je kleine verschillen juist zien. Het wordt misleidend als een verschil groter lijkt dan het is en de lezer dat niet merkt.
V R A A G
LES 10
In grafiek B lijkt dinsdag drie keer zo druk als maandag. Hoeveel procent meer maaltijden waren er echt?
Ongeveer 200%
Ongeveer 40%
Ongeveer 4%
Ongeveer 14%
Antwoord: C. Van 92 naar 96 is 4 maaltijden meer. 4 : 92 = 0,043, ongeveer 4%. Drie keer zo hoog zou 200% meer zijn. Zo laat een as die bij 90 begint een klein verschil groot lijken.
O P D R A C H T
LES 10
Cijfers van de kapsalon
1
Een kapsalon telt vier weken lang de klanten: 96, 104, 88 en 112.
2
Reken het gemiddelde per week uit, en het verschil tussen de drukste en de rustigste week.
3
Week 5 had 132 klanten. De eigenaar zegt: 'We groeien met 32%.' Klopt dat? Reken het na.
minute
second
In tweetallen
Opdracht: gemiddelde (96 + 104 + 88 + 112) : 4 = 400 : 4 = 100 klanten per week. Verschil drukste en rustigste week: 112 - 88 = 24. Week 5: vergeleken met het gemiddelde van 100 is 132 inderdaad 32% meer. Vergeleken met week 4 (112) is het 20 : 112 = 0,18, ongeveer 18% meer. Bespreek: welke vergelijking is eerlijker? En is één drukke week al groei?
J O U W A N T W O O R D
LES 10
Stel: studenten met een bijbaan werken gemiddeld 9 uur per week. Wat zegt dit wel, en wat niet?
Open vraag: het zegt iets over de hele groep samen, niet over één student: sommigen werken 2 uur, anderen 20. Vragen die je kunt stellen: hoeveel studenten deden mee? Wie deed het onderzoek? Gaat het om het gemiddelde of de mediaan? Bij een klein onderzoek kunnen een paar uitschieters het beeld bepalen.
S T E L L I N G
LES 10
Met cijfers kun je alles bewijzen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: er is geen goed of fout. De cijfers zelf kloppen vaak wel, maar de keuze welke cijfers je laat zien, welke as, welk percentage en welke vergelijking bepaalt de indruk. Kritisch kijken betekent: vraag naar de echte aantallen, kijk waar de as begint, vraag wat 100% is en hoe groot de groep was. Sluit de serie af: laat studenten noemen welke les ze het meest gebruiken op stage of in hun bijbaan.
T E R U G B L I K
LES 10
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Gemiddelde
Absoluut en relatief
Misleidende grafiek
Ik kan ze allemaal
Terugblik: dit is de laatste les van de serie. Kies op basis van de uitslag welk onderwerp je nog een keer herhaalt.
Image credit: LessonUp