O P M A A T
R E K E N E N · N I V E A U 4
Tabellen en grafieken lezen
De zomer ging slecht, maar het jaar was goed. Klopt dat? Je combineert een tabel met een tweede bron en zoekt uit wat er echt gebeurde.
Les 9 · Omgaan met kwantitatieve informatie
O P M A A T
R E K E N E N · N I V E A U 4
Tabellen en grafieken lezen
De zomer ging slecht, maar het jaar was goed. Klopt dat? Je combineert een tabel met een tweede bron en zoekt uit wat er echt gebeurde.
Les 9 · Omgaan met kwantitatieve informatie
Over deze les: les 9 van de serie Op maat, rekenen voor mbo niveau 4, ongeveer 40 minuten. Studenten lezen een tabel met omzet per kwartaal van een verzonnen fietsverhuurbedrijf, rekenen procentuele veranderingen en aandelen uit, combineren de tabel met een tweede bron, kiezen een passende grafiek en kijken kritisch naar een grafiek met een afgekapte as.
Koppeling: de les hoort bij het domein Omgaan met kwantitatieve informatie uit de rekeneisen voor het mbo (2020), mbo-niveau 4: gegevens uit tabellen en grafische voorstellingen gebruiken en combineren om een situatie te beschrijven en een vraag te beantwoorden of te formuleren, berekeningen uitvoeren met absolute en relatieve waarden en conclusies trekken, en de weergave kritisch beoordelen. Alle cijfers in deze les zijn verzonnen. Een rekenmachine mag. Image credit: Syced, CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 9
Na deze les:
1
Je kan gegevens uit een tabel en een tweede bron combineren.
2
Je kan het verschil tussen een absolute en een relatieve verandering uitleggen.
3
Je kan een passende grafiek kiezen en een grafiek kritisch lezen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 9
Hoe vaak kijk jij naar een tabel of grafiek op stage of werk?
Elke dag
Elke week
Soms
Bijna nooit
Startvraag: vraag naar voorbeelden. Een rooster, een voorraadlijst, een omzetoverzicht in de winkel, een vochtbalans in de zorg, een dashboard met storingen in de ICT. Bijna elk beroep werkt met tabellen, ook als het niet zo heet.
K E R N B E G R I P
LES 9
Absoluut en relatief
Een absolute waarde is een aantal of bedrag: 2800 klanten, € 50.400. Een relatieve waarde zegt iets ten opzichte van iets anders: een percentage, een deel of een bedrag per klant. Om eerlijk te vergelijken heb je vaak allebei nodig.
Kernbegrip: geef een voorbeeld. Winkel A kreeg er 100 klanten bij, winkel B 50. Wie groeide het hardst? Dat weet je pas als je weet hoeveel klanten ze hadden. Had A er 2000 en B 200, dan groeide A 5% en B 25%.
B R O N 1
LES 9
Omzet per kwartaal van Fietsverhuur Zuidpunt, in euro's (verzonnen bedrijf)
Kwartaal: 2025 | 2026
Q1 (jan-mrt): 18.000 | 19.800
Q2 (apr-jun): 42.000 | 46.200
Q3 (jul-sep): 56.000 | 50.400
Q4 (okt-dec): 24.000 | 27.600
Totaal: 140.000 | 144.000
Een tabel lezen
Zoek het kwartaal waarin de omzet daalde. Welk kwartaal groeide het meest in euro's?
Voorbeeld: laat studenten eerst hardop zeggen wat er in de tabel staat: wat staat in de rijen, wat in de kolommen, in welke eenheid. Q3 daalde (van 56.000 naar 50.400). In euro's groeide Q2 het meest: 46.200 - 42.000 = 4.200 euro. Q4 groeide 3.600 euro en Q1 1.800 euro. Controle totaal 2026: 19.800 + 46.200 + 50.400 + 27.600 = 144.000.
V R A A G
LES 9
In welk kwartaal steeg de omzet in 2026 het sterkst in procenten?
Q1
Q4
Q2
Q3
Antwoord: B. Q1: 1.800 : 18.000 = 10%. Q2: 4.200 : 42.000 = 10%. Q4: 3.600 : 24.000 = 15%. Q3 daalde. In euro's groeide Q2 het meest, in procenten Q4. Wie Q2 kiest, kijkt naar de absolute stijging. Hier zie je waarom absoluut en relatief allebei tellen.
Z O R E K E N J E H E T U I T
LES 9
Klopt wat de eigenaar zegt?
De eigenaar van Fietsverhuur Zuidpunt zegt: 'De zomer ging slecht, maar over het hele jaar zijn we gegroeid.' Reken na of dat klopt.
W E R K B O N
Q3: 50.400 - 56.000 = -5.600
-5.600 : 56.000 = -0,10
Q3 daalde 10%
Jaar: 144.000 - 140.000 = 4.000
4.000 : 140.000 = 0,029
Het jaar groeide 2,9%
Het klopt: Q3 -10%, het jaar +2,9%
Uitwerking: 4.000 : 140.000 = 0,02857, afgerond 2,9%. Bespreek: de zomer is het grootste kwartaal. Een daling van 10% in Q3 kost in euro's (5.600) meer dan de groei in Q2 (4.200) oplevert. Toch is het jaar gegroeid, omdat Q1, Q2 en Q4 samen 9.600 euro groeiden.
Extra voor snelle studenten: hoeveel procent had Q3 mogen dalen voordat het hele jaar zou krimpen? (De andere kwartalen groeiden samen 9.600 euro. 9.600 : 56.000 = 0,171, dus ongeveer 17%.)
V R A A G
LES 9
Welk deel van de omzet in 2026 kwam uit het derde kwartaal (Q3)?
25%
40%
30%
35%
Antwoord: D. 50.400 : 144.000 = 0,35 = 35%. Wie 25% kiest, denkt dat elk kwartaal een kwart is. Wie 40% kiest, rekent met de omzet van 2025 (56.000 : 140.000 = 0,4). Bespreek: een fietsverhuur heeft een sterk seizoen. Wat betekent dat voor het aantal medewerkers in de zomer?
B R O N 2
LES 9
Verhuringen in Q3 (juli tot en met september), Fietsverhuur Zuidpunt
2025: 3.500 verhuringen, gemiddeld € 16,00 per verhuur
2026: 2.800 verhuringen, gemiddeld € 18,00 per verhuur
Omzet = aantal verhuringen x gemiddelde prijs per verhuur
Twee bronnen samen
Combineer bron 1 en bron 2. Daalde de omzet in Q3 door minder klanten of door een lagere prijs?
Voorbeeld: controle met bron 1: 3.500 x € 16 = € 56.000 en 2.800 x € 18 = € 50.400. De bronnen passen bij elkaar. De prijs per verhuur steeg juist (€ 2 meer, dat is 12,5%). De daling komt door minder verhuringen. Laat studenten bedenken wat de oorzaak kan zijn: slecht weer, de hogere prijs, een nieuwe concurrent, minder toeristen. Dat staat niet in de bronnen: daar is meer informatie voor nodig.
V R A A G
LES 9
Met hoeveel procent daalde het aantal verhuringen in Q3 van 2025 naar 2026?
25%
10%
20%
7%
Antwoord: C. 3.500 - 2.800 = 700. 700 : 3.500 = 0,2 = 20%. Wie 25% kiest, deelt door het nieuwe aantal (700 : 2.800). Wie 10% kiest, neemt de daling van de omzet. Bespreek: 20% minder klanten, maar maar 10% minder omzet. Dat komt doordat de prijs per verhuur steeg: 0,8 x 1,125 = 0,9.
O P D R A C H T
LES 9
Kies en maak een grafiek
1
Kies welke grafiek past bij bron 1: een staafdiagram, een lijngrafiek of een cirkeldiagram. Leg uit waarom.
2
Maak de grafiek op papier of in een spreadsheet, met een titel, assen en eenheden.
3
Bedenk één vraag die de eigenaar met jouw grafiek kan beantwoorden. Laat je buur hem beantwoorden.
minute
second
In tweetallen
Opdracht: een staafdiagram met per kwartaal twee staven naast elkaar (2025 en 2026) laat het verschil per kwartaal goed zien. Een lijngrafiek met twee lijnen kan ook, omdat de kwartalen op volgorde in de tijd liggen. Een cirkeldiagram past bij de verdeling over de kwartalen in één jaar, maar niet bij het vergelijken van twee jaren.
Hulp voor wie vastloopt: begin met de as van 0 tot 60.000 euro in stappen van 10.000.
Extra voor snelle studenten: maak ook een grafiek van de procentuele verandering per kwartaal (+10%, +10%, -10%, +15%).
V R A A G
LES 9
In een grafiek van de omzet begint de verticale as bij € 40.000 in plaats van bij 0. Wat is het gevolg?
Verschillen lijken groter
De bedragen kloppen niet
Verschillen lijken kleiner
Je kunt niets meer aflezen
Antwoord: A. Begint de as bij € 40.000, dan is een staaf van € 50.400 (Q3) ruim anderhalf keer zo hoog als een staaf van € 46.200 (Q2): 10.400 tegen 6.200. Het echte verschil is maar 4.200 : 46.200 = 9%. De bedragen kloppen nog wel, maar het beeld misleidt. Een afgekapte as is soms handig om kleine verschillen te zien, maar dan moet je dat duidelijk aangeven, bijvoorbeeld met een zigzag op de as.
J O U W A N T W O O R D
LES 9
De eigenaar wil weten of slecht weer de oorzaak was van minder verhuringen in de zomer. Welke gegevens heb je nodig en hoe vergelijk je ze?
Open vraag: mogelijke antwoorden. Het aantal regendagen of de gemiddelde temperatuur in juli tot en met september van 2025 en 2026, bijvoorbeeld van het KNMI. Het aantal verhuringen per dag, zodat je droge en natte dagen kunt vergelijken. Gegevens van andere verhuurbedrijven in de buurt. Laat studenten ook zeggen wat ze zouden verwachten als het weer de oorzaak was. Dit is niveau 4: zelf een vraag formuleren en bedenken welke gegevens die kunnen beantwoorden.
S T E L L I N G
LES 9
Als de omzet van een bedrijf stijgt, gaat het goed met dat bedrijf.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: er is geen goed of fout antwoord. Omzet is wat er binnenkomt, niet wat er overblijft. Als de kosten (personeel, onderhoud, huur, energie) harder stijgen dan de omzet, maakt het bedrijf minder winst. Laat studenten bedenken welke tweede bron je nodig hebt om de stelling te beoordelen.
T E R U G B L I K
LES 9
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Bronnen combineren
Absoluut en relatief
Grafieken kiezen en lezen
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Gemiddelde en kritisch kijken naar cijfers
Het gemiddelde uurloon in een team is € 19,59, maar bijna niemand verdient zoveel. Hoe kan dat? Volgende les werk je met gemiddelde, mediaan en spreiding en beoordeel je hoe betrouwbaar cijfers zijn.
Je kan gemiddelde, mediaan en spreidingsbreedte uitrekenen en uitleggen.
Je kan de betrouwbaarheid van cijfers kritisch beoordelen.
Volgende les: Kwantitatieve informatie 2, les 10 van de serie.
Image credit: LessonUp