O P M A A T
R E K E N E N · N I V E A U 4
Gemiddelde en kritisch kijken naar cijfers
Het gemiddelde uurloon in een team is € 19,59, maar bijna niemand verdient zoveel. En 9 van de 10 sporters presteren beter? Tijd om kritisch te kijken.
Les 10 · Omgaan met kwantitatieve informatie
O P M A A T
R E K E N E N · N I V E A U 4
Gemiddelde en kritisch kijken naar cijfers
Het gemiddelde uurloon in een team is € 19,59, maar bijna niemand verdient zoveel. En 9 van de 10 sporters presteren beter? Tijd om kritisch te kijken.
Les 10 · Omgaan met kwantitatieve informatie
Over deze les: les 10 van de serie Op maat, rekenen voor mbo niveau 4, ongeveer 40 minuten, de laatste les van de serie. Studenten rekenen gemiddelde, mediaan en spreidingsbreedte uit, kiezen welke maat het beste beeld geeft en beoordelen de betrouwbaarheid van cijfers in reclame en peilingen.
Koppeling: de les hoort bij het domein Omgaan met kwantitatieve informatie uit de rekeneisen voor het mbo (2020), mbo-niveau 4: de waarde van statistische grootheden interpreteren als een situatie daarom vraagt, informatie kritisch beoordelen, ook op betrouwbaarheid, en zelf gegevens verzamelen, ordenen en verwerken om een vraag te beantwoorden. Alle bedrijven en cijfers in deze les zijn verzonnen. Een rekenmachine mag. Image credit: Rob Bye robertbye, CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 10
Na deze les:
1
Je kan gemiddelde, mediaan en spreidingsbreedte uitrekenen en uitleggen.
2
Je kan kiezen welke maat het beste beeld geeft van een groep getallen.
3
Je kan de betrouwbaarheid van cijfers kritisch beoordelen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 10
Een webshop heeft gemiddeld 4,6 van de 5 sterren. Vertrouw jij dat?
Ja, dat is hoog
Ik lees eerst de reviews
Ik kijk hoeveel reviews er zijn
Ik let niet op sterren
Startvraag: bespreek wat studenten nog meer willen weten. Hoeveel reviews zijn het? 4,6 uit 5 reviews zegt minder dan 4,6 uit 5000. Zijn de reviews echt? Hoe zijn ze verdeeld: veel 5 en een paar 1, of allemaal 4 en 5? Dat komt in deze les terug.
K E R N B E G R I P
LES 10
Gemiddelde en mediaan
Het gemiddelde is de som van alle waarden gedeeld door het aantal. De mediaan is de middelste waarde als je alle waarden op volgorde zet. Eén uitschieter verandert het gemiddelde sterk, de mediaan bijna niet.
Kernbegrip: bij een even aantal waarden is de mediaan het gemiddelde van de twee middelste. Voorbeeld: 4, 6, 8, 20. De middelste twee zijn 6 en 8, de mediaan is 7. Het gemiddelde is 38 : 4 = 9,5. Noem ook de modus: de waarde die het vaakst voorkomt.
Z O R E K E N J E H E T U I T
LES 10
Wat is een normaal uurloon in dit team?
Bij schoonmaakbedrijf Glans werken 7 mensen. Hun uurlonen: € 15,20, € 15,60, € 15,60, € 16,30, € 17,00, € 17,50 en de leidinggevende € 39,90.
W E R K B O N
Som: 137,10
Gemiddelde:
137,10 : 7 = 19,59
Op volgorde, de 4e is
de middelste van 7
Mediaan: 16,30
Gemiddelde € 19,59, mediaan € 16,30
Uitwerking: som: 15,20 + 15,60 + 15,60 + 16,30 + 17,00 + 17,50 + 39,90 = 137,10. 137,10 : 7 = 19,586, afgerond € 19,59. De mediaan is de 4e van de 7 waarden: € 16,30. De modus is € 15,60. Zes van de zeven mensen verdienen minder dan het gemiddelde. Het hoge loon van de leidinggevende trekt het gemiddelde omhoog.
Extra voor snelle studenten: wat is het gemiddelde zonder de leidinggevende? (97,20 : 6 = € 16,20)
V R A A G
LES 10
Welke maat geeft voor dit team het beste beeld van een normaal uurloon?
Het gemiddelde
Het hoogste loon
De mediaan
Het laagste loon
Antwoord: C. De mediaan van € 16,30 ligt dicht bij wat de meeste mensen verdienen. Het gemiddelde van € 19,59 wordt omhooggetrokken door één uitschieter. Daarom gebruiken onderzoekers bij inkomens vaak de mediaan. Bespreek: wie heeft er belang bij om het gemiddelde te noemen, en wie de mediaan?
S P R E I D I N G
LES 10
Hetzelfde gemiddelde, toch heel anders
Twee bezorgers komen gemiddeld 4 minuten te laat. Bij Yara ligt dat steeds tussen 2 en 6 minuten. Bij Mehmet tussen 0 en 25 minuten.
De spreidingsbreedte is de hoogste min de laagste waarde. Yara: 6 - 2 = 4 minuten. Mehmet: 25 - 0 = 25 minuten. Een gemiddelde zegt dus niet alles.
Uitleg: vraag welke bezorger een klant liever heeft. Bij Yara weet je wat je kunt verwachten. Bij Mehmet ben je meestal op tijd, maar soms veel te laat. Voor een restaurant met warme maaltijden is betrouwbaarheid misschien belangrijker dan het gemiddelde.
Hulp voor wie vastloopt: zet de waarden op een getallenlijn. Dan zie je de spreiding meteen.
V R A A G
LES 10
Een stagiair werkt 5 dagen: 6, 8, 7, 8 en 9 uur. Hoeveel uur werkt hij gemiddeld per dag?
7,6 uur
8 uur
7 uur
7,5 uur
Antwoord: A. 6 + 8 + 7 + 8 + 9 = 38 uur. 38 : 5 = 7,6 uur per dag. Wie 8 uur kiest, geeft de mediaan of de modus: op volgorde 6, 7, 8, 8, 9, de middelste is 8 en 8 komt twee keer voor. Wie 7,5 kiest, neemt het midden van 6 en 9. De spreidingsbreedte is 9 - 6 = 3 uur.
B E T R O U W B A A R H E I D
LES 10
Vijf vragen bij elk cijfer
Wie heeft het onderzocht, en heeft die er belang bij?
Hoeveel mensen of dingen zijn er gemeten?
Wie deden er mee: lijkt die groep op iedereen?
Gaat het om aantallen of om procenten?
Begint de as van de grafiek bij 0?
Uitleg: oefen met een verzonnen kop: '75% van de gamers speelt liever op onze console.' Wie zegt het? De fabrikant. Hoeveel mensen? Onbekend. Wie? Misschien alleen eigen klanten. Laat studenten zelf zo'n kop bedenken voor hun beroep en de vijf vragen erop loslaten.
V R A A G
LES 10
Een energiedrankmerk meldt: '9 van de 10 sporters presteren beter met ons drankje.' Er deden 20 sporters mee, gekozen door het merk. Wat is het grootste probleem?
Het staat niet in procenten
Er staat geen datum bij
Het gaat maar over één sport
Kleine groep, door het merk gekozen
Antwoord: D. 20 mensen is een kleine groep, en het merk koos ze zelf. Misschien koos het merk sporters die al fan waren. Er is ook geen vergelijking met sporters die water dronken. 9 van de 10 is gewoon 90%, dus A is geen probleem. B en C kunnen ook ontbreken, maar maken de uitkomst niet onbetrouwbaar.
O P D R A C H T
LES 10
Onderzoek in de klas
1
Bedenk een vraag met een getal als antwoord, bijvoorbeeld: hoeveel minuten reis je naar je stage?
2
Verzamel de antwoorden van de klas. Bereken het gemiddelde, de mediaan en de spreidingsbreedte.
3
Welke maat past het best bij jullie vraag? Hoe betrouwbaar is de uitkomst voor alle mbo-studenten?
m
s
In groepjes van 4
Opdracht: let op dat de vraag echt een getal oplevert en niet te persoonlijk is. Goede vragen: reistijd, uren slaap, aantal uren bijbaan per week, schermtijd volgens de telefoon. Laat studenten de antwoorden eerst op volgorde zetten.
Bespreek stap 3: één klas is een kleine groep, en studenten van één opleiding op één school lijken op elkaar. Voor alle mbo-studenten is de uitkomst dus niet betrouwbaar. Dat is geen probleem, als je het maar zegt.
Hulp voor wie vastloopt: gebruik een spreadsheet. GEMIDDELDE, MEDIAAN, MAX en MIN zijn vaste functies.
V R A A G
LES 10
40 klanten van een kapsalon geven gemiddeld een 8,1. Er komen 10 nieuwe cijfers bij, allemaal een 6. Wat is het nieuwe gemiddelde?
7,05
7,68
7,85
7,50
Antwoord: B. Som van de eerste 40: 40 x 8,1 = 324. Plus 10 x 6 = 60. Samen 384 punten van 50 klanten. 384 : 50 = 7,68. Wie 7,05 kiest, neemt het gemiddelde van 8,1 en 6, en vergeet dat er 40 oude en maar 10 nieuwe cijfers zijn. Dit heet een gewogen gemiddelde.
K R I T I S C H L E Z E N
LES 10
Bericht op de website van sportschool FitPlus (verzonnen)
Uit onze online peiling blijkt: 82% van de Nederlanders sport elke week!
In totaal stemden 1.200 bezoekers van onze website.
Klopt deze conclusie?
Wat is er mis met deze conclusie? Gebruik de vijf vragen bij elk cijfer.
Voorbeeld: wie bezoekt de website van een sportschool? Vooral mensen die al sporten. De groep lijkt dus niet op alle Nederlanders. Bovendien kan iemand vaker stemmen en heeft de sportschool er belang bij dat sporten normaal lijkt. 1.200 is een redelijk aantal, maar een grote groep helpt niet als het de verkeerde groep is. Een betere conclusie: 82% van de stemmers op onze website zegt elke week te sporten.
J O U W A N T W O O R D
LES 10
Je cijfers zijn 5,8, 6,2, 9,5, 5,9 en 6,1. Je gemiddelde is een 6,7. Je mentor zegt: 'Je staat er goed voor.' Ben je het daarmee eens?
Open vraag: som 5,8 + 6,2 + 9,5 + 5,9 + 6,1 = 33,5, en 33,5 : 5 = 6,7. Maar de mediaan is 6,1 en vier van de vijf cijfers liggen rond de 6. Eén uitschieter van 9,5 trekt het gemiddelde omhoog. Bovendien zijn 5,8 en 5,9 net onvoldoende: als elk vak voldoende moet zijn, sta je er minder goed voor dan het gemiddelde doet denken. Goede antwoorden noemen de mediaan of de spreiding en kijken naar de losse cijfers.
S T E L L I N G
LES 10
Het gemiddelde cijfer zegt genoeg over hoe goed een klas het doet.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: er is geen goed of fout antwoord. Laat studenten terugdenken aan de hele les: een gemiddelde zegt niets over uitschieters, over spreiding of over hoeveel studenten een onvoldoende hebben. Een klas met allemaal zessen en een klas met helft vieren en helft achten hebben hetzelfde gemiddelde. Rond af met de vraag wat studenten uit deze hele serie het meest gaan gebruiken op stage of werk.
T E R U G B L I K
LES 10
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Gemiddelde en mediaan
De beste maat kiezen
Betrouwbaarheid
Ik kan ze allemaal
Terugblik: dit is de laatste les van de serie. Kies op basis van de uitslag wat je herhaalt, of laat studenten met een eigen rekenvraag uit hun beroep aan de slag.
Image credit: LessonUp