E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Wet zorg en dwang en ethische dilemma's
Een bewoner wil 's nachts naar buiten, terwijl dat gevaarlijk is. Wanneer mag je iets doen wat een cliënt niet wil?
Les 10 · Gaat zorgvuldig om met onvrijwillige zorg
E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Wet zorg en dwang en ethische dilemma's
Een bewoner wil 's nachts naar buiten, terwijl dat gevaarlijk is. Wanneer mag je iets doen wat een cliënt niet wil?
Les 10 · Gaat zorgvuldig om met onvrijwillige zorg
Over deze les: les 10 van de serie Eigen koers, beroepslessen voor de opleiding Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat onvrijwillige zorg is, voor wie de Wet zorg en dwang geldt, welke stappen nodig zijn voordat onvrijwillige zorg mag volgens het principe nee, tenzij, en hoe je een ethisch dilemma herkent en bespreekbaar maakt.
Let op, gevoelig onderwerp: deze les gaat over vrijheidsbeperking en dwang. Sommige studenten hebben dit op stage gezien of meegemaakt, soms ook in hun eigen leven of familie. Houd de bespreking feitelijk en respectvol, vraag niet naar persoonlijke ervaringen en laat studenten geen namen van echte cliënten noemen. Bied na de les ruimte voor een gesprek als iemand dat nodig heeft.
Koppeling: kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg (crebo 23312, gewijzigd 2022), profiel Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (crebo 25779), kerntaak P2-K1 Bieden en coördineren van ondersteuning op maat. Het profiel vraagt specialistische kennis van actuele wet- en regelgeving, zoals de wet zorg en dwang, en van gedwongen hulpverlening; de student kan ethische vraagstukken vertalen naar praktisch handelen en kan zorgen voor een veilige omgeving. Het basisdeel vraagt dat de student de uitgangspunten toepast die horen bij het terugdringen van dwang en drang (B1-K1-W6) en ethische vraagstukken bespreekbaar maakt. De body of knowledge noemt de Wzd en het moreel beraad: ethisch dilemma analyseren.
Bronnen: Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten op wetten.overheid.nl (artikel 1, 2, 9, 10, 11, 11a en 15); dwangindezorg.nl over onvrijwillige zorg, nee tenzij en de rollen van zorgverantwoordelijke, deskundigen en Wzd-functionaris.
Foto: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 10
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat onvrijwillige zorg is en voor wie de Wet zorg en dwang geldt.
2
Je kan de stappen noemen die nodig zijn voordat onvrijwillige zorg mag, volgens het principe nee, tenzij.
3
Je kan een ethisch dilemma herkennen en het in je team bespreekbaar maken.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Zeg erbij dat het om een wet gaat, maar vooral om een houding: eerst zoeken naar wat wel vrijwillig kan.
S T A R T V R A A G
LES 10
Een bewoner met dementie loopt 's nachts naar de voordeur. Mag je de deur op slot doen?
Ja, veiligheid gaat voor
Nee, dat mag nooit
Alleen als het in het plan staat
Ik weet het niet
Startvraag: de antwoorden zijn anoniem. Laat de uitslag staan en vraag een paar studenten om hun keuze toe te lichten. Kom er aan het eind van de les op terug: het antwoord ligt het dichtst bij 'alleen als het in het plan staat', maar alleen na zorgvuldige stappen en als niets anders helpt.
K E R N B E G R I P
LES 10
Onvrijwillige zorg
Zorg waartegen de cliënt of diens vertegenwoordiger zich verzet. Denk aan medicatie geven, de bewegingsvrijheid beperken, iemand insluiten of toezicht houden. De Wet zorg en dwang regelt wanneer dat mag.
Kernbegrip: artikel 2 van de Wet zorg en dwang noemt de vormen van onvrijwillige zorg. Naast de voorbeelden op de dia zijn dat onder meer: kleding of lichaam onderzoeken, de woonruimte doorzoeken op middelen of gevaarlijke voorwerpen, controleren op middelen die het gedrag beïnvloeden, en beperkingen in de vrijheid om het eigen leven in te richten of in het recht op bezoek. Het gaat om verzet: ook zorg die er klein uitziet, zoals een sensor of camera, is onvrijwillig als de cliënt die niet wil. Eén uitzondering staat in artikel 2, tweede lid: bij een cliënt die wilsonbekwaam is, volgt het team de stappen ook zonder verzet als het gaat om medicatie die het gedrag beïnvloedt, beperking van de bewegingsvrijheid of insluiten.
W E T Z O R G E N D W A N G
LES 10
Voor wie geldt de Wzd?
De Wet zorg en dwang, kortweg Wzd, geldt voor mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie.
De wet geldt in een instelling, maar ook thuis of in een kleinschalige woonvorm.
De kern is 'nee, tenzij': zorg is vrijwillig. Onvrijwillige zorg is het uiterste middel.
Uitleg: dwangindezorg.nl vat de wet samen als 'Nee, tenzij'. Artikel 10 zegt: onvrijwillige zorg kan alleen als uiterste middel worden overwogen. De wet maakt het ook mogelijk om andere aandoeningen met dezelfde gevolgen gelijk te stellen. Voor de ggz geldt een andere wet: de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg, kortweg Wvggz. Die valt buiten deze les. De cliënt heeft recht op een cliëntenvertrouwenspersoon: iemand buiten het team bij wie hij of zij terechtkan met vragen of klachten over onvrijwillige zorg.
Vraag studenten: werken jullie op stage met cliënten voor wie de Wzd geldt? Hoe merk je dat?
V R A A G
LES 10
Welke situatie is onvrijwillige zorg volgens de Wet zorg en dwang?
Een bewoner vraagt zelf om een hek aan zijn bed
Een bewoner verzet zich tegen een sensor op zijn kamer
Een cliënt slaat het avondeten over en jij accepteert dat
Een cliënt kiest zelf om 's avonds thuis te blijven
Antwoord: B. Een sensor is een vorm van toezicht houden. Als de bewoner zich ertegen verzet, is het onvrijwillige zorg. Een bedhek waar iemand zelf om vraagt, is vrijwillig: er is geen verzet. Het avondeten overslaan en thuisblijven zijn keuzes van de cliënt zelf; daar dwing je niets af. Benadruk: het gaat niet om hoe zwaar de maatregel lijkt, maar om verzet. Bij een cliënt die wilsonbekwaam is, gelden de stappen voor medicatie die het gedrag beïnvloedt, beperking van de bewegingsvrijheid en insluiten ook zonder verzet.
K E R N B E G R I P
LES 10
Ernstig nadeel
De enige reden waarom onvrijwillige zorg mag. Bijvoorbeeld levensgevaar, ernstig letsel, ernstige schade of verwaarlozing, of gevaar voor de veiligheid. Het gedrag moet komen door de beperking of aandoening.
Kernbegrip: de wet omschrijft ernstig nadeel in artikel 1. Behalve de voorbeelden op de dia valt daar ook onder: gedrag dat zo hinderlijk is dat het agressie van anderen oproept, en gevaar voor de algemene veiligheid. Artikel 10 stelt extra eisen: de zorg moet noodzakelijk zijn, geschikt, in verhouding tot het doel, en de minst ingrijpende mogelijkheid. Dat iets voor het team makkelijker is, is dus nooit een reden.
N E E , T E N Z I J
LES 10
Het stappenplan van de Wzd
1
Zoek met een deskundige eerst vrijwillige alternatieven.
2
Geen alternatief? Overleg opnieuw: is onvrijwillige zorg echt nodig?
3
Bij medicatie, beperking van bewegingsvrijheid of insluiten stemt een arts in.
4
Leg vast in het zorgplan: wat, hoe lang en hoe afbouwen.
5
De Wzd-functionaris beoordeelt het plan. Evalueer en bouw af.
De cliënt of vertegenwoordiger wordt geïnformeerd en mag bij het overleg zijn.
Uitleg: de organisatie wijst per cliënt een zorgverantwoordelijke aan. Die beslist, maar nooit alleen. Stap 1 is artikel 9: de zorgverantwoordelijke overlegt met minstens één deskundige van een andere discipline, bijvoorbeeld een gedragsdeskundige, over het ernstig nadeel, de oorzaak van het gedrag, de rol van de omgeving en vrijwillige mogelijkheden. Zijn er geen vrijwillige mogelijkheden meer, dan volgt artikel 10: een nieuw overleg over onvrijwillige zorg als uiterste middel. Is de zorgverantwoordelijke zelf geen arts, dan moet een arts instemmen bij medicatie, vocht of voeding en andere medische handelingen, beperking van de bewegingsvrijheid en insluiten. De termijn is maximaal drie maanden. Lukt afbouwen niet, dan komt er een deskundige bij die niet bij de zorg betrokken is, en daarna een onafhankelijke deskundige. De zorgverantwoordelijke legt het plan voor aan de Wzd-functionaris: een arts, gezondheidszorgpsycholoog of orthopedagoog-generalist die toeziet op de minst ingrijpende vorm en op afbouw. Die beoordeelt of het plan onvrijwillige zorg zoveel mogelijk voorkomt, en kan aanpassing eisen.
In een onvoorziene situatie of noodsituatie mag de zorgverantwoordelijke kort ingrijpen, met toezicht, en niet langer dan strikt nodig: hoogstens twee weken. De beslissing staat binnen 48 uur op papier. Daarna is het stappenplan weer nodig.
Jouw rol als persoonlijk begeleider: je kent de cliënt het best. Je observeert, rapporteert en denkt mee over alternatieven.
C A S U S
LES 10
Ouderenzorg, kleinschalig wonen, Kees (81 jaar)
Kees woont sinds een half jaar in een kleinschalige woonvorm voor mensen met dementie. Hij was zijn hele leven bakker. Bijna elke nacht rond vier uur staat hij aangekleed bij de voordeur. Hij zegt dat hij naar zijn werk moet.
De nachtdienst is bang dat hij de straat op loopt. Een collega stelt voor om de voordeur 's nachts op slot te doen.
Eerst vrijwillig
Bedenk in tweetallen drie vrijwillige alternatieven voor Kees. Waarom wil hij naar buiten, en wat kan helpen?
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in tweetallen. Voorbeelden: Kees was bakker en stond vroeg op; zijn gedrag heeft een betekenis. Geef hem 's nachts iets te doen, zoals samen deeg kneden of koffie zetten in de keuken. Ga met hem een stukje mee naar buiten. Pas de dagbesteding aan zodat hij overdag moe is. Vraag familie wat hem vroeger rustig maakte. Een deurmelder die de nachtdienst waarschuwt is minder ingrijpend dan een slot, maar ook dat is toezicht en dus onvrijwillig als Kees zich verzet.
Hulp voor wie vastloopt: begin bij de vraag waarom Kees naar de deur loopt.
Extra voor snelle studenten: wie moet er meepraten als het team toch een slot overweegt?
V R A A G
LES 10
Wat doe je bij Kees eerst, volgens het principe nee, tenzij?
Je doet de voordeur 's nachts op slot
Je vraagt de arts om een slaapmiddel
Je hangt een camera op bij de voordeur
Je zoekt uit waarom hij naar buiten wil
Antwoord: D. Nee, tenzij betekent: eerst zoeken naar oorzaken en vrijwillige alternatieven. Een slot, een slaapmiddel tegen zijn zin en een camera zijn vormen van onvrijwillige zorg. Die komen pas in beeld als alternatieven niet werken en er ernstig nadeel dreigt, en dan via het stappenplan.
K E R N B E G R I P
LES 10
Ethisch dilemma
Een situatie waarin je moet kiezen tussen twee waarden die allebei belangrijk zijn. Welke keuze je ook maakt, je doet iets tekort. Er bestaat geen keuze die helemaal goed is.
Kernbegrip: een waarde is iets wat je belangrijk vindt, zoals veiligheid, vrijheid, eerlijkheid of respect. Een dilemma is iets anders dan een probleem: een probleem heeft een oplossing, bij een dilemma moet je afwegen. Het kwalificatiedossier vraagt dat je ethische vraagstukken bespreekbaar maakt en vertaalt naar praktisch handelen.
E T H I S C H D I L E M M A
LES 10
Twee waarden botsen
Veiligheid
Geen letsel of gevaar
Rust voor medebewoners
Familie wil bescherming
Vrijheid en eigen regie
Zelf bepalen wat je doet
Risico's horen bij het leven
Dwang raakt iemands waardigheid
Uitleg: bij onvrijwillige zorg botsen deze waarden bijna altijd. De Wzd kiest als uitgangspunt voor vrijheid: nee, tenzij. Maar in de dagelijkse praktijk blijft het afwegen. Vraag studenten of ze een situatie van stage kennen waarin veiligheid en vrijheid botsten. Laat ze die zonder namen beschrijven.
W A T D E N K J I J ?
LES 10
Amira (23) heeft een verstandelijke beperking en wil alleen met de bus naar de stad. Haar ouders willen dat het team het verbiedt. Wat doe jij?
Open vraag, voorbeeldantwoord: verbieden waar Amira zich tegen verzet, beperkt haar vrijheid om haar eigen leven in te richten. Dat is onvrijwillige zorg, en dan geldt nee, tenzij. Is er echt ernstig nadeel? Zoek alternatieven: samen de route oefenen, de eerste keren meereizen, afspraken over een telefoontje bij aankomst. Neem de zorgen van de ouders serieus en betrek hen, maar maak duidelijk dat Amira meebeslist. Bespreek het dilemma in het team.
B E S P R E E K B A A R M A K E N
LES 10
Een dilemma bespreek je samen
Je hoeft een dilemma niet alleen op te lossen. In een moreel beraad bespreekt het team een dilemma volgens een vaste opbouw.
Je beschrijft de situatie, benoemt de waarden die botsen en kijkt naar ieders belang. Zo kom je samen tot een keuze die je kunt uitleggen.
Uitleg: de body of knowledge noemt het moreel beraad als manier om een ethisch dilemma te analyseren. Er zijn verschillende methoden; je organisatie kiest er een. Een moreel beraad levert niet altijd een oplossing op, maar wel een zorgvuldige afweging die je kunt verantwoorden. Je kunt een dilemma ook inbrengen in een teamoverleg of bij de gedragsdeskundige. Belangrijk: het perspectief van de cliënt hoort er altijd bij.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0
S T E L L I N G
LES 10
Een slot op de deur is soms de veiligste en ook de beste keuze.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Soms is een slot de veiligste keuze, maar is het dan ook de beste? De Wzd vraagt eerst alternatieven, en onvrijwillige zorg alleen als uiterste middel, zo kort mogelijk en met een plan om af te bouwen. Sluit af met de startvraag: zou je nu anders stemmen?
T E R U G B L I K
LES 10
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Uitleggen wat onvrijwillige zorg is en voor wie de Wet zorg en dwang geldt
De stappen noemen die nodig zijn voordat onvrijwillige zorg mag, volgens het principe nee, tenzij
Een ethisch dilemma herkennen en het in je team bespreekbaar maken
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Samenwerken en coördineren
Je werkt nooit alleen: met collega's, andere disciplines, stagiaires en vrijwilligers. Volgende les leer je hoe je samenwerkt, het werk verdeelt en feedback geeft.
Je kan uitleggen hoe je samenwerkt in een multidisciplinair team en wat jouw inbreng is.
Je kan werkzaamheden plannen en verdelen, met oog voor ervaring en werkdruk.
Volgende les: les 11 van de serie, werkprocessen B1-K1-W7 Werkt samen en stemt de werkzaamheden af, P2-K1-W5 Organiseert en coördineert organisatiegebonden taken en P2-K1-W6 Begeleidt (nieuwe) collega's, stagiaires en vrijwilligers.
Image credit: LessonUp