L E S 1 2
De held Ajax
Tekst 12B
Odysseus, een man van het woord
Spierkracht of slimme woorden: wat telt het zwaarst als je wilt bewijzen dat jij de beste bent?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 2
De held Ajax
Tekst 12B
Odysseus, een man van het woord
Spierkracht of slimme woorden: wat telt het zwaarst als je wilt bewijzen dat jij de beste bent?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 12 De held Ajax, tekst 12B Odysseus, een man van het woord. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Jastrow, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12B Odysseus, een man van het woord
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Ajax en Odysseus strijden om de wapens van Achilles.
2
Je kunt een genitivus van vergelijking herkennen en vertalen met 'dan'.
3
Je kunt een vergelijking met ἤ omzetten in een vergelijking met de genitivus.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
S T A R T V R A A G
De slimste van allemaal
Odysseus is beroemd om zijn slimme plannen. Welk plan bedenkt hij later om Troje toch in te nemen?
Een tunnel onder de muur
Een brief aan Priamos
Het houten paard
Gif in de waterput
Startvraag: het houten paard, dat in tekst 13A aan bod komt (Apollodoros, Epitome 5, 14: Odysseus bedenkt het, Epeios bouwt het). De andere plannen klinken slim, maar staan niet in de mythe. Doorvraag: waarom past juist zo'n list bij Odysseus en niet bij Ajax?
Op de foto: een drinkschaal van de schilder Douris (ca. 490 v.Chr.). Aan de buitenkant stemmen de Grieken met steentjes over de wapens van Achilles.
Foto: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons. Image credit: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Een wedstrijd met woorden
De wapens van Achilles zijn de prijs voor de beste held. Ajax en Odysseus willen ze allebei.
Er komt geen gevecht, maar een woordenstrijd. Elk van de twee houdt een toespraak over wat hij gedaan heeft. Daarna beslist een jury.
Ajax is sterk en dapper. Odysseus kan goed praten en overtuigen. Wie wint er?
Achtergrond: Apollodoros (Epitome 5, 6) vertelt dat de Trojanen, of volgens anderen de bondgenoten, als jury optreden en Odysseus kiezen. In andere versies stemmen de Griekse aanvoerders met steentjes, zoals op de schaal van Douris. De beroemdste versie van de twee toespraken staat bij de Romeinse dichter Ovidius (Metamorfosen, boek 13). De kop van Odysseus komt uit de grot van keizer Tiberius in Sperlonga.
Doorvraag: wie zou jij als jury kiezen, en waarom?
Foto: Jastrow, publiek domein, Wikimedia Commons. Image credit: Jastrow, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12B Woorden
Grieks
betekenis
ὁ λόγος
woord, toespraak, verhaal
ἡ χείρ, τῆς χειρός
hand
κρείττων
sterker, beter
ὁ κριτής
jurylid, rechter
ὁ αἰχμάλωτος
krijgsgevangene
Grieks
betekenis
ἐρίζω
ruziën, wedijveren
μένω
blijven
χαλεπαίνω
boos zijn
ἐγώ
ik
πρῶτον
eerst
Leerwoorden tekst 12B. κρείττων is een onregelmatige comparativus (bij ἀγαθός, naast ἀμείνων). ἡ χείρ hoort bij de gemengde groep (les 9). Laat leerlingen bij ὁ λόγος al raden welke Nederlandse woorden erbij horen; dat komt aan het eind van de les terug. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12B Odysseus, een man van het woord (1)
De wapens van Achilles liggen klaar. Ajax spreekt als eerste.
1
Ὁ Αἴας καὶ ὁ Ὀδυσσεὺς ἤριζον
περὶ τῶν ὅπλων.
Κριταὶ δὲ ἦσαν αἰχμάλωτοι Τρῶες.
Πρῶτον ὁ Αἴας ἔλεξεν·
5
«Ἐγὼ ἰσχυρότερός εἰμι τοῦ Ὀδυσσέως.
Ἐγὼ τὸν νεκρὸν ἔφερον,
ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς ὄπισθεν ἔμενεν.»
περί + gen. over, om
ἤριζον imperf. van ἐρίζω
ἔλεξεν aor. van λέγω
τοῦ Ὀδυσσέως gen. van ὁ Ὀδυσσεύς
ὄπισθεν achteraan, achter
Vertaling regel 1-7: Ajax en Odysseus streden om de wapens. De juryleden waren gevangen Trojanen. Eerst zei Ajax: 'Ik ben sterker dan Odysseus. Ik droeg het lijk, maar Odysseus bleef achteraan.'
Tip: in regel 5 staat na de comparativus geen ἤ, maar een genitivus: τοῦ Ὀδυσσέως. Laat leerlingen eerst letterlijk vertalen ('sterker van Odysseus') en dan zelf ontdekken dat 'dan' beter klinkt. Ajax vertelt het verhaal van tekst 12A wel erg in zijn eigen voordeel: Odysseus vocht juist de Trojanen weg. Bron: Apollodoros, Epitome 5, 6. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12B Odysseus, een man van het woord (2)
Ἔπειτα ὁ Ὀδυσσεὺς ἔλεξεν·
«Ὁ μὲν Αἴας ἰσχυρός ἐστιν,
10
ἐγὼ δὲ σοφώτερός εἰμι τοῦ Αἴαντος.
Ὁ γὰρ νοῦς κρείττων ἐστὶ τῆς χειρός.»
Οἱ κριταὶ τὰ ὅπλα τῷ Ὀδυσσεῖ ἔδοσαν.
Ὁ δὲ Αἴας σφόδρα ἐχαλέπαινεν.
τοῦ Αἴαντος gen. van ὁ Αἴας
ὁ νοῦς verstand
τῷ Ὀδυσσεῖ dat. van ὁ Ὀδυσσεύς
ἔδοσαν (zij) gaven
σφόδρα erg, heel
Vertaling regel 8-13: Daarna zei Odysseus: 'Ajax is wel sterk, maar ik ben slimmer dan Ajax. Want het verstand is sterker dan de hand.' De juryleden gaven de wapens aan Odysseus. Maar Ajax was erg boos.
Let op: ἔδοσαν is de aoristus van δίδωμι (geven), een werkwoord dat pas in Pallas 2 aan bod komt; leerlingen hoeven de vorm alleen te herkennen. In regel 11 heeft ἐστί een eigen accent na het woord κρείττων, met een gravis omdat er nog een woord volgt. Doorvraag: wat bedoelt Odysseus met 'de hand'? Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
K E N N I S
1
In welke naamval staat het woord na σοφώτερος in deze zin?
Ὁ Ὀδυσσεὺς σοφώτερός ἐστι τοῦ Αἴαντος.
genitivus
accusativus
dativus
nominativus
Antwoord A: τοῦ Αἴαντος is genitivus (lidwoord τοῦ, uitgang -ος van de gemengde groep). Wie nominativus kiest, denkt aan ὁ Αἴας en kijkt niet naar het lidwoord. Wie accusativus kiest, denkt dat Ajax lijdend voorwerp is. Doorvraag: hoe schrijf je dezelfde vergelijking met ἤ? (ἢ ὁ Αἴας)
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
G E N I T I V U S V A N V E R G E L I J K I N G
Na een comparativus kan ἤ (dan) staan. Het Grieks kan ἤ ook weglaten. Wat je vergelijkt, staat dan in de genitivus: de genitivus van vergelijking.
Vertaal die genitivus met 'dan'.
Met ἤ staan de twee dingen die je vergelijkt in dezelfde naamval. Zonder ἤ staat het tweede in de genitivus.
met ἤ
met genitivus
betekenis
σοφώτερος ἢ ὁ Αἴας
σοφώτερος τοῦ Αἴαντος
slimmer dan Ajax
ἰσχυρότερος ἢ ὁ Ὀδυσσεύς
ἰσχυρότερος τοῦ Ὀδυσσέως
sterker dan Odysseus
κρείττων ἢ ἡ χείρ
κρείττων τῆς χειρός
sterker dan de hand
μείζων ἢ οἱ Τρῶες
μείζων τῶν Τρώων
groter dan de Trojanen
O N T H O U D
Comparativus + genitivus? Vertaal met 'dan': κρείττων τῆς χειρός = sterker dan de hand.
Grammatica: de genitivus van vergelijking is eigenlijk een genitivus van scheiding, 'gemeten vanaf'. Dat hoeven leerlingen niet te weten. Wel belangrijk: na een superlativus betekent een genitivus 'van (alle)': ἄριστος τῶν Ἑλλήνων, de beste van de Grieken (12A). Laat leerlingen per rij de genitivus omcirkelen. Doorvraag: waarom staat er bij 'met ἤ' steeds een nominativus? Image credit: LessonUp
Vul de genitivus van vergelijking in.
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
T O E P A S S I N G
2
Ajax is groter dan Odysseus: ὁ Αἴας μείζων ἐστὶ τοῦ Ὀδυσσέως.
Odysseus is slimmer dan de Trojanen: ὁ Ὀδυσσεὺς σοφώτερός ἐστι τῶν Τρώων.
Het verstand is sterker dan de hand: ὁ νοῦς κρείττων ἐστὶ τῆς χειρός.
Antwoord: τοῦ Ὀδυσσέως, τῶν Τρώων, τῆς χειρός. De afleiders staan in de accusativus of nominativus: wie die kiest, denkt aan lijdend voorwerp of onderwerp in plaats van aan 'dan'. Doorvraag: schrijf de eerste zin met ἤ (ἢ ὁ Ὀδυσσεύς).
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse zin betekent: ik ben sterker dan Hektor?
Ἐγὼ ἰσχυρότερός εἰμι τὸν Ἕκτορα.
Ὁ Ἕκτωρ ἰσχυρότερός ἐστιν ἐμοῦ.
Ἐγὼ ἰσχυρότατός εἰμι τοῦ Ἕκτορος.
Ἐγὼ ἰσχυρότερός εἰμι τοῦ Ἕκτορος.
Antwoord D: comparativus + genitivus τοῦ Ἕκτορος. A heeft een accusativus: wie die kiest, denkt aan een lijdend voorwerp. B draait de vergelijking om: Hektor is sterker dan ik (ἐμοῦ is genitivus van ἐγώ). C heeft een superlativus: de sterkste. Doorvraag: wie zou deze zin in de Ilias kunnen zeggen? (Achilles)
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Ἀχιλλεὺς ἀνδρειότερος ἦν τοῦ Ἕκτορος.
Vertaling: Achilles was dapperder dan Hektor. Wie 'dapperder van Hektor' vertaalt, heeft de genitivus herkend; vraag dan om goed Nederlands. Doorvraag: zeg dezelfde zin met ἤ (ἢ ὁ Ἕκτωρ).
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ κριταὶ ἔλεξαν· «Ὁ Ὀδυσσεὺς σοφώτερός ἐστι τῶν ἄλλων Ἑλλήνων.»
Vertaling: de juryleden zeiden: 'Odysseus is slimmer dan de andere Grieken.' τῶν ἄλλων Ἑλλήνων is een genitivus van vergelijking in het meervoud. ἔλεξαν is de aoristus meervoud van λέγω. Extra voor snelle leerlingen: maak er een superlativus van (σοφώτατός ἐστι τῶν Ἑλλήνων).
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ὁ λόγος
woord, redenering
logica, dialoog, biologie
ὁ κριτής
rechter, beoordelaar
criticus, kritiek
ἡ χείρ
hand
chirurg
Grieks in het Nederlands: de uitgang -logie (biologie, de leer van het leven, βίος) komt van λόγος. Een dialoog is een gesprek tussen (δια-) mensen. Een criticus beoordeelt, net als de jury in de tekst. Een chirurg is letterlijk iemand die met de hand werkt (χείρ + ἔργον). Doorvraag: noem nog drie schoolvakken op -logie. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
T O E P A S S I N G
6
Odysseus wint met woorden, niet met kracht. Wanneer zijn woorden volgens jou sterker dan spierkracht?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: bij ruzie, in de politiek, in de rechtszaal, bij een sollicitatie. Je kunt ook de andere kant bespreken: Ajax vindt het oneerlijk dat praten meer telt dan doen. Wie heeft volgens de klas gelijk? Dat komt terug in tekst 12C.
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De strijd om de wapens vertellen
Genitivus van vergelijking vertalen
ἤ omzetten in een genitivus
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 12C
Ajax' laatste daad
Ajax kan zijn nederlaag niet verdragen. Hij wil wraak, maar zijn plan loopt heel anders af dan hij denkt.
G R A M M A T I C A
Herhaling: comparativus, superlativus en genitivus van vergelijking
Vooruitblik: 12C Ajax' laatste daad. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp