L E S 4
Gevaarlijke opdrachten
Tekst 4A
Herakles en de slang
Een waterslang met negen koppen. Hak je er één af, dan krijg je er twee terug. Hoe versla je zo'n monster?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 4
Gevaarlijke opdrachten
Tekst 4A
Herakles en de slang
Een waterslang met negen koppen. Hak je er één af, dan krijg je er twee terug. Hoe versla je zo'n monster?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 4 Gevaarlijke opdrachten, tekst 4A Herakles en de slang. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Gustave Moreau, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Tekst 4A Herakles en de slang
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Herakles de hydra, de vogels en de stal van Augias aanpakt.
2
Je kunt een bijvoeglijk naamwoord herkennen en zeggen bij welk woord het hoort.
3
Je kunt een bijvoeglijk naamwoord in de juiste vorm zetten.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een monster met veel koppen
Voor zijn tweede opdracht moet Herakles naar het moeras van Lerna. Daar woont een slang met negen koppen. Hoe noemen de Grieken dit monster?
Kerberos
Hydra
Chimaira
Medusa
Startvraag: de hydra (ἡ ὕδρα, waterslang) woont in het moeras van Lerna, bij Argos. Kerberos is de hond van de Onderwereld (les 5), de Chimaira is een monster met een leeuwenkop en een geitenkop, Medusa heeft slangen als haar. Doorvraag: waarom zou juist een waterslang in een moeras wonen? Op de foto: een Griekse vaas met Herakles en de hydra. Image credit: Dagrappler, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Vogels en een vieze stal
Herakles krijgt nog meer vreemde opdrachten.
Bij het meer van Stymfalos wonen enorme vogels die mensen aanvallen. Athena geeft Herakles bronzen ratels. Met het lawaai jaagt hij de vogels op en schiet hij ze neer.
Koning Augias heeft een stal vol mest. Herakles maakt hem in één dag schoon: hij leidt twee rivieren door de stal.
Achtergrond: Apollodoros, Bibliotheke 2.5.5 (de stal van Augias) en 2.5.6 (de vogels van Stymfalos). Dat de vogels mensen eten, staat bij Pausanias (8.22). Bij Augias vroeg Herakles loon; daarom telde Eurystheus die opdracht niet mee. Doorvraag: wat bedoelen we vandaag met 'een Augiasstal opruimen'? Foto: zwartfigurige amfoor, British Museum B163. Image credit: E Group, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Tekst 4A Woorden
Grieks
betekenis
δεινός, δεινή, δεινόν
vreselijk, gevaarlijk
μακρός, μακρά, μακρόν
lang, groot
ἀνδρεῖος, ἀνδρεία, ἀνδρεῖον
dapper
χαλεπός, χαλεπή, χαλεπόν
moeilijk
νέος, νέα, νέον
nieuw, jong
Grieks
betekenis
ἡ κεφαλή
hoofd, kop
ἔχει
(hij, zij) heeft
φεύγει
(hij, zij) vlucht
λαμβάνει
(hij, zij) neemt, pakt
ἀεί
altijd, steeds
Leerwoorden tekst 4A. Bij een bijvoeglijk naamwoord leren de leerlingen de drie vormen: mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. Laat ze hardop δεινός, δεινή, δεινόν zeggen en vragen welk lidwoord bij elke vorm past (ὁ, ἡ, τό). Na ε, ι en ρ krijgt het vrouwelijk -α in plaats van -η: μακρά, ἀνδρεία, νέα. Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Tekst 4A Herakles en de slang (1)
Eurystheus geeft Herakles een nieuwe opdracht. Waar moet hij heen?
1
Ὁ Εὐρυσθεὺς δεύτερον ἆθλον προστάττει.
Ὁ Ἡρακλῆς εἰς τὴν Λέρνην βαδίζει.
Ἐκεῖ ὕδρα δεινὴ οἰκεῖ.
Μακρὰ ἡ ὕδρα καὶ ἐννέα κεφαλὰς ἔχει.
5
Ἡ ὕδρα τὴν χώραν διαφθείρει.
δεύτερος, δευτέρα, δεύτερον tweede
ἡ Λέρνη Lerna (moeras bij Argos)
ἡ ὕδρα waterslang, hydra
οἰκεῖ woont
ἐννέα negen
ἡ χώρα land, gebied
διαφθείρει vernielt
Vertaling regel 1-5: Eurystheus geeft (hem) een tweede zware opdracht. Herakles gaat naar Lerna. Daar woont een vreselijke waterslang. De waterslang is lang en heeft negen koppen. De waterslang vernielt het land.
Tip: laat leerlingen in elke zin de bijvoeglijke naamwoorden onderstrepen (δεύτερον, δεινή, μακρά) en met een pijl verbinden met het woord waar ze bij horen. In regel 3 en 4 staat het bijvoeglijk naamwoord zonder lidwoord. In regel 4 ontbreekt ἐστί: μακρά is het naamwoordelijk deel van het gezegde, de slang ís lang. Bron: Apollodoros, Bibliotheke 2.5.2. Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Tekst 4A Herakles en de slang (2)
Ὁ δὲ ἀνδρεῖος Ἡρακλῆς οὐ φεύγει.
Τὸ ῥόπαλον λαμβάνει
καὶ τὰς δεινὰς κεφαλὰς κόπτει.
Ἡ δὲ ὕδρα ἀεὶ νέας κεφαλὰς ἔχει.
10
Χαλεπὸς οὖν ὁ ἆθλος.
Ὁ Ἡρακλῆς ἀπορεῖ.
τὸ ῥόπαλον knots
κόπτει slaat, hakt (af)
ἀπορεῖ weet geen raad
Vertaling regel 6-11: Maar de dappere Herakles vlucht niet. Hij pakt zijn knots en slaat de vreselijke koppen af. Maar de waterslang heeft steeds nieuwe koppen. De opdracht is dus moeilijk. Herakles weet geen raad.
Let op: in regel 6 staat ἀνδρεῖος tussen lidwoord en zelfstandig naamwoord, de bijvoeglijke plaats: de dappere Herakles. In regel 10 ontbreekt ἐστί weer. Volgens Apollodoros groeiden er voor elke afgeslagen kop twee nieuwe. Laat leerlingen voorspellen hoe Herakles dit oplost; tekst 4B geeft het antwoord. Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
K E N N I S
1
Waarom lukt het Herakles niet om de hydra met zijn knots te doden?
Zijn knots breekt in twee stukken.
De hydra vlucht weg in het moeras.
Hera neemt zijn knots af.
Er komen steeds nieuwe koppen bij.
Antwoord D: ἡ ὕδρα ἀεὶ νέας κεφαλὰς ἔχει (regel 9). Wie A of C kiest, heeft regel 7 niet goed gelezen: Herakles pakt zijn knots en gebruikt hem ook. B klinkt logisch bij een moeras, maar regel 6 zegt juist dat Herakles niet vlucht; over de hydra staat niets van vluchten. Doorvraag: welk Grieks woord vertelt dat het telkens gebeurt? (ἀεί)
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
H E T B I J V O E G L I J K N A A M W O O R D
Een bijvoeglijk naamwoord zegt iets over een zelfstandig naamwoord. Het past zich aan: zelfde geslacht, getal en naamval. Dat heet congruentie.
Mannelijk volgt de o-groep: δεινός.
Vrouwelijk volgt de a/h-groep: δεινή; na ε, ι, ρ: μακρά.
Onzijdig: δεινόν, meervoud δεινά.
Tussen lidwoord en zelfstandig naamwoord is het bijvoeglijk: ὁ ἀνδρεῖος ἥρως, de dappere held.
mannelijk
vrouwelijk
onzijdig
nom. ev.
δεινός
δεινή
δεινόν
acc. ev.
δεινόν
δεινήν
δεινόν
nom. mv.
δεινοί
δειναί
δεινά
acc. mv.
δεινούς
δεινάς
δεινά
nom. ev.
μακρός
μακρά
μακρόν
O N T H O U D
Zoek bij een bijvoeglijk naamwoord altijd het woord met hetzelfde geslacht, getal en dezelfde naamval.
Grammatica: in les 4 komen de bijvoeglijke naamwoorden van de o-groep en de a/h-groep. De laatste rij laat zien dat na ρ (en na ε en ι) de α blijft. Laat leerlingen bij τὰς δεινὰς κεφαλάς uit regel 8 zeggen waarom het δεινάς is en niet δεινούς. Doorvraag: waarom kan een Griekse schrijver het bijvoeglijk naamwoord ver van het zelfstandig naamwoord zetten zonder dat de zin onduidelijk wordt? Image credit: LessonUp
Kies de juiste vorm van het bijvoeglijk naamwoord.
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
K E N N I S
2
Ἡ ὕδρα ἐστὶ δεινή.
Ὁ ἥρως ἐστὶν ἀνδρεῖος.
Τὸ τέκνον ἐστὶ νέον.
Antwoord: δεινή (ἡ ὕδρα is vrouwelijk), ἀνδρεῖος (ὁ ἥρως is mannelijk), νέον (τὸ τέκνον is onzijdig). Vertaling: de waterslang is vreselijk; de held is dapper; het kind is jong. Wie de verkeerde vorm kiest, kijkt vaak naar het Nederlands, waar 'vreselijk' en 'dapper' niet veranderen. Wijs dan op het lidwoord: dat geeft het geslacht. Let op: hier staat ἐστί vóór het bijvoeglijk naamwoord; in het Grieks mag dat.
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke zin betekent: de dappere godin pakt de lange knots?
Ἡ ἀνδρεία θεὰ τὸ μακρὸν ῥόπαλον λαμβάνει.
Ἡ ἀνδρεῖος θεὰ τὸ μακρὸν ῥόπαλον λαμβάνει.
Ἡ ἀνδρεία θεὰ τὸν μακρὸν ῥόπαλον λαμβάνει.
Ἡ ἀνδρεία θεὰ τὸ μακρὰ ῥόπαλον λαμβάνει.
Antwoord A: ἀνδρεία is vrouwelijk zoals θεά, μακρόν is onzijdig zoals ῥόπαλον. B gebruikt de mannelijke vorm bij een vrouwelijk woord. C zet een mannelijk lidwoord bij een onzijdig woord. D zet de vrouwelijke vorm μακρά bij ῥόπαλον. Doorvraag: welke dappere godin zou dit kunnen zijn? (Athena, die Herakles helpt bij de vogels van Stymfalos.)
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ἡ δεινὴ ὕδρα τὴν χώραν διαφθείρει.
Vertaling: de vreselijke waterslang vernielt het land. Let op: δεινή staat tussen lidwoord en zelfstandig naamwoord en wordt dus 'de vreselijke waterslang', niet 'de waterslang is vreselijk'.
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Τὰς νέας κεφαλὰς ὁ ἀνδρεῖος ἥρως ἀεὶ κόπτει.
Vertaling: de dappere held slaat de nieuwe koppen steeds af. Het lijdend voorwerp staat vooraan; de accusativus τὰς νέας κεφαλάς laat zien dat de koppen niet het onderwerp zijn. Extra voor snelle leerlingen: maak van de held een godin (ἡ ἀνδρεία θεά) en pas de zin aan.
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Ook deze woorden uit de les leven verder in het Nederlands.
δεινός
vreselijk
dinosaurus
νέος
nieuw
neon, neologisme
ἡ κεφαλή
hoofd
hydrocefalus, encefalitis
Grieks in het Nederlands: een dinosaurus is een 'vreselijke hagedis' (ὁ σαῦρος, hagedis). Neon is het 'nieuwe' gas, een neologisme een nieuw woord. Hydrocefalus is 'water in het hoofd'; daarin zie je ook ὕδωρ, water, net als in ὕδρα. Doorvraag: wat betekent dan neolithicum (ὁ λίθος, steen)? Image credit: LessonUp
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
T O E P A S S I N G
6
Iets dat erger wordt als je het bestrijdt, heet soms een hydra. Noem een voorbeeld en leg uit.
Reflectie: voorbeelden zijn een roddel die groter wordt als je hem ontkent, onkruid dat terugkomt, of een probleem met nepnieuws. Laat leerlingen ook bedenken wat de 'fakkel' van Iolaos in hun voorbeeld zou zijn: hoe stop je dat het terugkomt? Dat sluit aan bij tekst 4B en 4C.
L E S 4 · G E V A A R L I J K E O P D R A C H T E N
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Drie opdrachten van Herakles vertellen
Bijvoeglijk naamwoord herkennen
De juiste vorm kiezen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 4B
De slang krijgt hulp
Hera stuurt een reuzenkrab om de hydra te helpen. Herakles roept zijn neef Iolaos. Samen bedenken ze een plan.
G R A M M A T I C A
Het werkwoord (praesens, alle personen); Infinitivus
Vooruitblik: 4B De slang krijgt hulp. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Antonio del Pollaiuolo, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp