L E S 5
Een held wordt god
Tekst 5C
Herakles gaat naar de Onderwereld
Geen mens komt levend terug uit de Onderwereld. Herakles moet er de waakhond van Hades gaan halen. Lukt dat?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 5
Een held wordt god
Tekst 5C
Herakles gaat naar de Onderwereld
Geen mens komt levend terug uit de Onderwereld. Herakles moet er de waakhond van Hades gaan halen. Lukt dat?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 5 Een held wordt god, tekst 5C Herakles gaat naar de Onderwereld. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Jebulon, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5C Herakles gaat naar de Onderwereld
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Herakles Kerberos haalt en hoe hij een god wordt.
2
Je kunt een zelfstandig naamwoord in alle vier de naamvallen herkennen.
3
Je kunt voorzetsels, voegwoorden en bijwoorden herkennen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
S T A R T V R A A G
De waakhond van de Onderwereld
Volgens de Grieken bewaakt een hond met drie koppen de poort van de Onderwereld. Niemand komt er zomaar langs. Hoe heet die hond?
Argos
Orthros
Kerberos
Lailaps
Startvraag: Kerberos is de waakhond van Hades. Volgens Apollodoros (Bibliotheke 2.5.12) heeft hij drie hondenkoppen, een drakenstaart en slangen op zijn rug; bij Hesiodos zijn het er zelfs vijftig. Argos is de oude hond van Odysseus, Orthros de tweekoppige hond van Geryon (zie 5A), Lailaps een jachthond die altijd zijn prooi vangt. Op de foto: kaap Tainaron, het zuidelijkste punt van het Griekse vasteland. Daar was volgens de Grieken een ingang naar de Onderwereld. Image credit: Angela Stefanoni, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Geen god, wel god
Na zijn twaalf opdrachten leeft Herakles nog lang. Zijn vrouw Deianeira geeft hem een mantel met gif van de hydra. Ze weet niet dat het gif is.
Herakles lijdt vreselijk en laat een brandstapel bouwen op de berg Oita.
Dan haalt Zeus hem naar de Olympos. Daar wordt Herakles een god. Hij trouwt met Hebe en sluit vrede met Hera.
Achtergrond: Apollodoros, Bibliotheke 2.7.7; ook Sofokles, De vrouwen van Trachis. Deianeira kreeg het 'liefdesmiddel' van de kentaur Nessos, die Herakles met een pijl vol hydragif had gedood (zie tekst 4C). Gevoelig: Herakles kiest zelf voor de brandstapel; vertel dat zakelijk. Hebe, de godin van de jeugd, is een dochter van Zeus en Hera. Herakles is zo de enige held die ook een god wordt: in les 4C was hij 'geen god, geen mens'. Foto: de vergoddelijking (apotheose) van Herakles op een vaas in het Louvre. Image credit: Marie-Lan Nguyen, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5C Woorden
Grieks
betekenis
ἡ ψυχή
ziel
ὁ κύων (acc. κύνα)
hond
ἡ πύλη
poort
τὸ ὅπλον
wapen
φυλάττει
(hij, zij) bewaakt
Grieks
betekenis
λύει
(hij, zij) maakt los, bevrijdt
ἄγει
(hij, zij) leidt, brengt
ἄνευ + gen.
zonder
κάτω
omlaag, beneden
πάλιν
weer, terug
Leerwoorden tekst 5C. ὁ κύων hoort bij de gemengde groep (later); daarom staat de accusativus erbij. ἄνευ, κάτω en πάλιν veranderen nooit: dat is de grammatica van deze tekst. Laat leerlingen de woorden sorteren in twee groepen: verandert wel, verandert niet. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5C Herakles gaat naar de Onderwereld (1)
Eurystheus bedenkt de moeilijkste opdracht van allemaal.
1
Τὸν τελευταῖον ἆθλον ὁ Εὐρυσθεὺς προστάττει.
Ὁ Ἡρακλῆς τὸν Κέρβερον ἄγειν ὀφείλει.
Ὁ Κέρβερος τρεῖς κεφαλὰς ἔχει
καὶ τὰς πύλας τοῦ Ἅιδου φυλάττει.
5
Ὁ Ἡρακλῆς διὰ τοῦ Ταινάρου κάτω βαδίζει.
τελευταῖος, τελευταία, τελευταῖον laatste
ὀφείλει moet
ὁ Ἅιδης Hades (god van de doden)
διά + gen. door, via
τὸ Ταίναρον Tainaron (kaap)
Vertaling regel 1-5: Eurystheus geeft (hem) de laatste zware opdracht. Herakles moet Kerberos (mee)brengen. Kerberos heeft drie koppen en bewaakt de poort van Hades. Herakles gaat via Tainaron naar beneden.
Tip: laat leerlingen per regel de vier naamvallen opsporen: τὸν ... ἆθλον (acc.), τοῦ Ἅιδου (gen.), enzovoort. In regel 5 staan twee woorden die niet veranderen: διά (voorzetsel) en κάτω (bijwoord). Volgens Apollodoros liet Herakles zich eerst inwijden in de mysteriën van Eleusis. Bron: Apollodoros, Bibliotheke 2.5.12. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5C Herakles gaat naar de Onderwereld (2)
Ἐκεῖ αἱ ψυχαὶ τῶν νεκρῶν φεύγουσιν.
Ὁ Ἡρακλῆς τὸν Θησέα λύει.
Ἔπειτα πρὸς τὸν Ἅιδην βαδίζει.
Ὁ δὲ Ἅιδης λέγει·
10
«Τὸν κύνα ἄνευ ὅπλων ἄγειν ἔξεστιν.»
Ὁ οὖν Ἡρακλῆς τὸν κύνα ταῖς χερσὶν ἄγχει
καὶ πρὸς τὸν Εὐρυσθέα ἄγει.
Ἔπειτα τὸν Κέρβερον πάλιν κάτω ἄγει.
ὁ νεκρός dode
ὁ Θησεύς Theseus
ἔξεστιν het is toegestaan
ταῖς χερσίν met de handen
ἄγχει knijpt de keel dicht
Vertaling regel 6-13: Daar vluchten de zielen van de doden. Herakles bevrijdt Theseus. Daarna gaat hij naar Hades. Hades zegt: 'Je mag de hond meenemen, (maar) zonder wapens.' Herakles grijpt de hond dus met zijn handen bij de keel en brengt hem naar Eurystheus. Daarna brengt hij Kerberos weer terug naar beneden.
Let op: Theseus zat in de Onderwereld vast op een stoel; Herakles kon hem bevrijden, zijn vriend Peirithoos niet. Theseus is de hoofdpersoon van les 6. Volgens Apollodoros vluchtten alle zielen, behalve die van Meleagros en de Gorgo Medusa. Regel 10 is letterlijk: 'het is toegestaan de hond zonder wapens te brengen'. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
K E N N I S
1
Hades staat toe dat Herakles de hond meeneemt. Op welke voorwaarde?
Zonder wapens.
Zonder leeuwenhuid.
Zonder vrienden.
Zonder licht.
Antwoord A: ἄνευ ὅπλων, zonder wapens (regel 10). Volgens Apollodoros droeg Herakles wel zijn borstpantser en leeuwenhuid; B klopt dus niet. Theseus ging wel mee terug, maar de tekst noemt geen verbod op vrienden (C); D staat niet in de tekst. Doorvraag: in welke naamval staat ὅπλων, en waarom? (genitivus, na ἄνευ)
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
V E R B U I G I N G E N W O O R D E N D I E N I E T V E R A N D E R E N
Je kent nu vier naamvallen: nominativus, genitivus, dativus en accusativus. In de tabel staat ἡ ψυχή (a/h-groep); ὁ φίλος (o-groep) ken je uit 5A en 5B.
Sommige woorden veranderen nooit:
voorzetsels: εἰς, πρός, ἐν, διά, ἄνευ
voegwoorden: καί, δέ, ἀλλά
bijwoorden: ἐκεῖ, κάτω, πάλιν, ἀεί
enkelvoud
meervoud
nom.
ἡ ψυχή
αἱ ψυχαί
gen.
τῆς ψυχῆς
τῶν ψυχῶν
dat.
τῇ ψυχῇ
ταῖς ψυχαῖς
acc.
τὴν ψυχήν
τὰς ψυχάς
O N T H O U D
Woorden die nooit veranderen, leer je als los woord. Bij een voorzetsel leer je ook de naamval die erna komt.
Grammatica: in les 5 sluit de verbuiging van de o-groep en de a/h-groep af. Laat leerlingen naast de tabel het rijtje van ὁ φίλος opschrijven: ὁ φίλος, τοῦ φίλου, τῷ φίλῳ, τὸν φίλον; οἱ φίλοι, τῶν φίλων, τοῖς φίλοις, τοὺς φίλους. Het onzijdige τὸ ἔργον verbuigt zo, behalve in nominativus en accusativus (τὸ ἔργον, τὰ ἔργα). Laat leerlingen ook de voorzetsels uit les 3 tot en met 5 verzamelen met hun naamval: εἰς en πρός + acc., μετά, διά en ἄνευ + gen., ἐν + dat., ἐπί + acc. Doorvraag: welk voorzetsel uit de tekst van vandaag heeft een genitivus na zich? (διά, ἄνευ) Image credit: LessonUp
Welk soort woord is het?
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
K E N N I S
2
In Ὁ Ἡρακλῆς διὰ τοῦ Ταινάρου κάτω βαδίζει is διά een voorzetsel.
κάτω is in die zin een bijwoord.
Het woord καί is een voegwoord.
Antwoord: voorzetsel, bijwoord, voegwoord. Een voorzetsel staat voor een woordgroep en bepaalt de naamval (διά + genitivus). Een bijwoord zegt iets over het werkwoord (waar, wanneer, hoe). Een voegwoord verbindt zinnen of zinsdelen. Wie 'zelfstandig naamwoord' kiest bij κάτω, vertaalt het misschien als 'de diepte'; wijs erop dat κάτω geen lidwoord en geen uitgang heeft.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke zin betekent: zonder wapens leidt de held de hond?
Ἄνευ τὰ ὅπλα ὁ ἥρως τὸν κύνα ἄγει.
Ἄνευ τῶν ὅπλων τὸν ἥρωα ὁ κύων ἄγει.
Ἄνευ τοῖς ὅπλοις ὁ ἥρως τὸν κύνα ἄγει.
Ἄνευ τῶν ὅπλων ὁ ἥρως τὸν κύνα ἄγει.
Antwoord D: na ἄνευ staat de genitivus (τῶν ὅπλων), ὁ ἥρως is onderwerp, τὸν κύνα lijdend voorwerp. A en C gebruiken de verkeerde naamval na ἄνευ (accusativus en dativus). B draait onderwerp en lijdend voorwerp om: dan leidt de hond de held. Doorvraag: waarom hoef je bij een voorzetsel altijd ook de naamval te leren?
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ἄνευ ὅπλων ὁ Ἡρακλῆς τὸν κύνα πάλιν κάτω ἄγει.
Vertaling: zonder wapens brengt Herakles de hond weer naar beneden. Laat leerlingen de woorden die niet veranderen omcirkelen: ἄνευ, πάλιν, κάτω. ὅπλων staat zonder lidwoord; dat mag, net als in het Nederlands 'zonder wapens'.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ἐν τῇ χώρᾳ τῶν νεκρῶν αἱ ψυχαὶ τὸν ἀνδρεῖον ἥρωα φεύγουσιν.
Vertaling: in het land van de doden vluchten de zielen voor de dappere held. φεύγω met een accusativus is 'vluchten voor'. In deze zin staan alle vier de naamvallen. Extra voor snelle leerlingen: benoem bij elk woord de naamval en tel de woorden die niet veranderen (ἐν).
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Ook de Onderwereld laat sporen na in het Nederlands.
ἡ ψυχή
ziel
psyche, psychologie
ὁ νεκρός
dode
necrologie, necropolis
τὸ ὅπλον
wapen
hopliet
Grieks in het Nederlands: psychologie is de leer van de ziel (de geest). Een necrologie is een stuk over iemand die net overleden is, een necropolis een 'dodenstad' (ἡ πόλις, stad), een begraafplaats. Een hopliet is een zwaarbewapende Griekse soldaat, genoemd naar zijn wapens. Doorvraag: wat doet een psychiater? (ὁ ἰατρός, arts) Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
T O E P A S S I N G
6
Herakles wordt na zijn dood een god. Waarom zouden de Grieken juist hem dat laten gebeuren?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: hij is een zoon van Zeus; hij heeft na alle pijn en straf een beloning verdiend; hij helpt de mensheid door monsters op te ruimen; in heel Griekenland werd hij vereerd. Deze les sluit les 3 tot en met 5 over Herakles af; in les 14 komt hij terug als symbool in de kunst.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Kerberos en het einde van Herakles
Vier naamvallen herkennen
Woorden die niet veranderen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 6A
Ontvangst op Kreta
Theseus vaart naar Kreta om de Minotauros te doden. Daar ziet de dochter van de koning hem.
G R A M M A T I C A
Werkwoord: praesens
Vooruitblik: 6A Ontvangst op Kreta. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Sailko, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp