L E S 1 2
De held Ajax
Tekst 12A
Ajax, een man van de daad
Achilles is dood. Wie draagt zijn lichaam weg uit het gevecht, en wie is nu de beste van de Grieken?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 2
De held Ajax
Tekst 12A
Ajax, een man van de daad
Achilles is dood. Wie draagt zijn lichaam weg uit het gevecht, en wie is nu de beste van de Grieken?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 12 De held Ajax, tekst 12A Ajax, een man van de daad. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Antimenes Painter, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12A Ajax, een man van de daad
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Achilles sterft en wat Ajax en Odysseus daarna doen.
2
Je kunt een comparativus en een superlativus herkennen en vertalen.
3
Je kunt een Griekse zin met een vergelijking met ἤ (dan) vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
S T A R T V R A A G
De beste Griek valt
Achilles is de beste strijder van de Grieken bij Troje. Toch sterft hij nog voor de stad valt. Wie schiet de pijl af die hem doodt?
Hektor
Paris
Aeneas
Priamos
Startvraag: Paris, de Trojaanse prins die Helena ontvoerde, schiet de pijl af; Apollo stuurt hem naar de enkel van Achilles (Apollodoros, Epitome 5, 3). Hektor is al dood (les 11), Aeneas en Priamos leven nog. Wie Hektor kiest, kent het verhaal van les 11 nog niet goed: vraag dan wie Hektor gedood heeft.
Op de foto: de beroemde vaas van Exekias (ca. 540-530 v.Chr.) met Achilles en Ajax die een bordspel spelen. Doorvraag: waarom zou een schilder twee helden in een rustig moment tekenen, midden in een oorlog?
Foto: Daderot, publiek domein, Wikimedia Commons. Image credit: Daderot, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
De dood van Achilles
Na de dood van Hektor vecht Achilles nog door. Dan schiet Paris een pijl af, en de god Apollo stuurt die naar de enkel van Achilles. Achilles sterft.
Later vertelt men dat Thetis haar baby in de rivier de Styx dompelde. Alleen de hiel, waar ze hem vasthield, bleef kwetsbaar.
Rond zijn lichaam ontstaat een zwaar gevecht. Zijn wapens worden de prijs voor de beste held.
Achtergrond: Apollodoros (Epitome 5, 3-6) vertelt dat Paris en Apollo Achilles in de enkel treffen. Het verhaal van de Styx is veel later (de Romeinse dichter Statius); bij Homeros is Achilles gewoon sterfelijk. Vandaar ons woord achilleshiel: een zwakke plek. De wapens van Achilles zijn gemaakt door de smid-god Hefaistos (Ilias 18) en gebracht door Thetis, zoals op deze vaas.
Doorvraag: wat is jouw achilleshiel bij Grieks?
Foto: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons. Image credit: ArchaiOptix, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12A Woorden
Grieks
betekenis
ἄριστος
(de) beste
ὁ νεκρός
dode, lijk
ἡ μάχη
gevecht, strijd
τὰ ὅπλα
wapens, wapenrusting
ἰσχυρός
sterk
Grieks
betekenis
σοφός
wijs, slim
ἀνδρεῖος
dapper
δεινός
vreselijk, geducht
ἀποθνῄσκω, ἀπέθανον
sterven
ἤ
dan (bij vergelijken); of
Leerwoorden tekst 12A. ἰσχυρός, σοφός, ἀνδρεῖος en δεινός komen in deze les ook als comparativus en superlativus terug; laat leerlingen ze nu al hardop vergelijken: sterk, sterker, sterkst. ἀπέθανον is de thematische aoristus van ἀποθνῄσκω (les 11). Let op de iota subscriptum in ἀποθνῄσκω. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12A Ajax, een man van de daad (1)
Achilles heeft Hektor gedood, maar ook zijn eigen dood komt dichtbij.
1
Ὁ Ἀχιλλεὺς ἄριστος τῶν Ἑλλήνων ἦν.
Ὁ δὲ Πάρις τὸν Ἀχιλλέα
εἰς τὸ σφυρὸν ἐτόξευσεν·
ὁ γὰρ Ἀπόλλων τῷ Πάριδι ἐβοήθει.
5
Οὕτως ὁ Ἀχιλλεὺς ἀπέθανεν.
Περὶ δὲ τοῦ νεκροῦ μάχη δεινοτάτη ἦν.
τῷ Πάριδι dat. van ὁ Πάρις
τὸ σφυρόν enkel
τοξεύω (met een pijl) raken
γάρ want
βοηθέω + dat. helpen
οὕτως zo, op die manier
περί + gen. om, rond
Vertaling regel 1-6: Achilles was de beste van de Grieken. Maar Paris raakte Achilles met een pijl in de enkel; want Apollo hielp Paris. Zo stierf Achilles. Rond het lijk was er een zeer hevig gevecht.
Tip: ἄριστος τῶν Ἑλλήνων is een superlativus met een genitivus: de beste van (alle) Grieken. δεινοτάτη is een vrouwelijke superlativus bij μάχη. Laat leerlingen de vormen op -τατος en -τερος in de hele tekst onderstrepen voordat jullie vertalen. Bron: Apollodoros, Epitome 5, 3-4. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Tekst 12A Ajax, een man van de daad (2)
Ὁ Αἴας μέγιστος καὶ ἰσχυρότατος ἦν
μετὰ τὸν Ἀχιλλέα.
Ὁ οὖν Αἴας τὸν νεκρὸν ἔφερεν,
10
ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς τοὺς Τρῶας ἀπήλαυνεν.
Ὁ μὲν Αἴας ἀνδρειότερος ἦν ἢ ὁ Ὀδυσσεύς,
ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς σοφώτερος.
Τὰ δὲ ὅπλα ἆθλον ἦν τῷ ἀρίστῳ.
Τίς οὖν ἄριστός ἐστιν;
ὁ Αἴας Ajax
μέγιστος de grootste
μετά + acc. na
ἀπελαύνω wegjagen, verdrijven
τοὺς Τρῶας de Trojanen
μέν ... δέ (de een) ... maar (de ander)
τὸ ἆθλον prijs
τίς; wie?
Vertaling regel 7-14: Ajax was de grootste en de sterkste na Achilles. Ajax droeg dus het lijk, maar Odysseus verdreef de Trojanen. Ajax was dapperder dan Odysseus, maar Odysseus (was) slimmer. De wapens waren de prijs voor de beste. Wie is nu dus de beste?
Let op: ἆθλον (prijs, onzijdig) is een ander woord dan ὁ ἆθλος (zware opdracht) uit les 3. In regel 12 ontbreekt ἦν: dat vult de lezer zelf aan. Homeros noemt Ajax al in de Ilias de beste na Achilles; die woorden komen in tekst 12C terug. Bron: Apollodoros, Epitome 5, 4. Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
K E N N I S
1
Welk woord uit de tekst is een comparativus?
ἄριστος
δεινοτάτη
μετά
ἀνδρειότερος
Antwoord D: ἀνδρειότερος, dapperder (uitgang -τερος). ἄριστος en δεινοτάτη zijn superlativus: wie die kiest, ziet wel dat het om een trap van vergelijking gaat, maar haalt -τερος en -τατος door elkaar. μετά is een voorzetsel (na). Doorvraag: wat is de superlativus van ἀνδρεῖος?
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
C O M P A R A T I V U S E N S U P E R L A T I V U S
Een bijvoeglijk naamwoord heeft drie trappen: sterk, sterker, sterkst.
comparativus: -τερος, -τέρα, -τερον (sterker)
superlativus: -τατος, -τάτη, -τατον (sterkst, zeer sterk)
Is de lettergreep ervoor kort, dan wordt -ο- een -ω-: σοφώτερος.
Sommige woorden zijn onregelmatig. Die leer je apart.
comparativus
superlativus
ἰσχυρός, sterk
ἰσχυρότερος
ἰσχυρότατος
σοφός, wijs
σοφώτερος
σοφώτατος
ἀνδρεῖος, dapper
ἀνδρειότερος
ἀνδρειότατος
μέγας, groot
μείζων
μέγιστος
ἀγαθός, goed
ἀμείνων
ἄριστος
καλός, mooi
καλλίων
κάλλιστος
O N T H O U D
Vergelijken doe je met ἤ (dan): ὁ Αἴας ἀνδρειότερος ἦν ἢ ὁ Ὀδυσσεύς. Ajax was dapperder dan Odysseus.
Grammatica: de regel voor -ω- werkt zo: in σοφός is σο- kort, dus σοφώτερος; in ἰσχυρός is ἰσχυ- lang door twee medeklinkers, dus ἰσχυρότερος. Bij ἀνδρεῖος maakt de tweeklank ει de lettergreep lang. De onregelmatige vormen (μείζων, ἀμείνων, καλλίων) hebben een andere verbuiging, die later aan bod komt; herkennen is nu genoeg. Een superlativus kan ook 'zeer' betekenen: μάχη δεινοτάτη, een zeer hevig gevecht. Doorvraag: welke Nederlandse woorden hebben ook een onregelmatige trap (goed, beter, best)? Image credit: LessonUp
Vul de goede vorm in.
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
K E N N I S
2
vreselijk = δεινός, vreselijker = δεινότερος
dapper = ἀνδρεῖος, het dapperst = ἀνδρειότατος
jong = νέος, jonger = νεώτερος
Antwoord: δεινότερος, ἀνδρειότατος, νεώτερος. De afleiders zijn precies de fouten met -ο- en -ω-: δει- en ἀνδρει- zijn lang (tweeklank ει), dus -ο-; νε- is kort, dus -ω-. νέος (jong, nieuw) is nieuw voor de leerlingen, maar de regel werkt hetzelfde. Doorvraag: wat is de superlativus van νέος?
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse zin betekent: Ajax is sterker dan Odysseus?
Ὁ Αἴας ἰσχυρότερός ἐστιν ἢ ὁ Ὀδυσσεύς.
Ὁ Αἴας ἰσχυρότατός ἐστιν ἢ ὁ Ὀδυσσεύς.
Ὁ Ὀδυσσεὺς ἰσχυρότερός ἐστιν ἢ ὁ Αἴας.
Ὁ Αἴας ἰσχυρός ἐστιν, ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς οὔ.
Antwoord A. B gebruikt de superlativus: wie die kiest, kent het verschil tussen -τερος en -τατος nog niet. C draait de vergelijking om (Odysseus is sterker dan Ajax). D betekent: Ajax is sterk, maar Odysseus niet; dat is geen vergelijking. Let op het accent: ἰσχυρότερός krijgt een tweede accent door het enclitische ἐστιν.
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Ὀδυσσεὺς σοφώτερος ἦν ἢ ὁ Αἴας.
Vertaling: Odysseus was slimmer (wijzer) dan Ajax. Wie 'de slimste' vertaalt, ziet -τερος aan voor -τατος. Doorvraag: maak er een zin van met dapperder in plaats van slimmer (ἀνδρειότερος).
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ μὲν Αἴας μέγιστος ἦν, ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς σοφώτατος.
Vertaling: Ajax was de grootste, maar Odysseus de slimste (of: Ajax was heel groot, maar Odysseus heel slim). Beide vertalingen van de superlativus zijn goed. Bij het tweede deel ontbreekt ἦν. Extra voor snelle leerlingen: zet beide superlativi om in een comparativus.
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ἄριστος
beste
aristocratie, aristocraat
ὁ νεκρός
dode
necrologie, necropool
τὸ ὅπλον
wapen, schild
hopliet
Grieks in het Nederlands: aristocratie is de macht (κράτος) van de besten, in de praktijk van de rijke families. Een necropool is een stad (πόλις) van de doden: een grote begraafplaats. Een hopliet is een zwaarbewapende Griekse soldaat. Doorvraag: wat zou een necrologie in de krant zijn? Image credit: LessonUp
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
T O E P A S S I N G
6
Ajax draagt het lichaam, Odysseus houdt de vijand tegen. Wie verdient de wapens van Achilles? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Ajax is sterker en draagt de held zelf; zonder Odysseus waren ze allebei gedood; de wapens zijn een prijs voor de beste, maar wat is 'de beste'? Deze vraag leidt naar tekst 12B, waar Ajax en Odysseus om de wapens strijden. Bewaar de antwoorden en kom er dan op terug.
L E S 1 2 · D E H E L D A J A X
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De dood van Achilles vertellen
Comparativus en superlativus vertalen
Vergelijking met ἤ vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 12B
Odysseus, een man van het woord
Ajax en Odysseus willen allebei de wapens van Achilles. Wie wint: de sterkste of de slimste?
G R A M M A T I C A
Genitivus van vergelijking
Vooruitblik: 12B Odysseus, een man van het woord. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Jastrow, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp