Speltheorie (Economie havo), les 1: Uitleg

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Speltheorie

Examenstof economie havo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEconomieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van speltheorie voor twee spelers met complete informatie: opbrengstenmatrix, dominante strategie, evenwicht, gevangenendilemma, een keer herhalen en het ultimatumspel met terugredeneren in de spelboom. Leerlingen controleren elke matrix per speler.

Onderdelen in deze les

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Speltheorie

Examenstof economie havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: F1 (1.1-1.8). Image credit: Jorge Royan / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Wat ga je kunnen?

Ik kan in een opbrengstenmatrix en een spelboom de keuzes en uitkomst bepalen van een gevangenendilemma, een spel met meerdere evenwichten, een herhaald spel en het ultimatumspel.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden horen bij een spel tussen twee bedrijven?

Verwacht: winnen, verliezen, keuze, strategie, concurrent, winst, afspraak, tegelijk, na elkaar. Sorteer de woorden: wat kies je, wat levert het op, wie kiest wanneer. Die drie vragen komen terug in deze les.

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Schaker in de Jardin du Luxembourg, Parijs

Wat is een spel?

  • In een spel kiezen twee spelers, bijvoorbeeld twee bedrijven, elk een actie.

  • Elke speler heeft een doelstelling: zoveel mogelijk opbrengst, bijvoorbeeld winst, voor zichzelf.

  • De opbrengst van een speler hangt af van zijn eigen actie en van de actie van de ander.

  • Bij complete informatie kent elke speler alle acties en opbrengsten van beide spelers.

Syllabus F1.1. Alleen spelen met twee spelers en complete informatie. Bij het duopolie in het onderwerp marktvormen kwam dit al kort voorbij; hier werken we het uit. Veelgemaakte fout: denken dat een speler weet welke actie de ander kiest. Hij kent alleen de mogelijke acties en opbrengsten. Image credit: Jorge Royan / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Opbrengstenmatrix: reclame van twee supermarkten

De opbrengstenmatrix

  • Twee supermarkten, Noord en Zuid, kiezen allebei: geen reclame of reclame.

  • In een opbrengstenmatrix staat in elk vak de opbrengst van beide spelers bij die combinatie van acties.

  • De rijen zijn de acties van Noord, de kolommen de acties van Zuid. In elk vak staat Noord boven Zuid.

  • Bij een simultaan spel kiezen de spelers tegelijk, zonder de keuze van de ander te kennen.

Syllabus F1.1. Lees het voor: Noord kiest reclame en Zuid kiest geen reclame, dan is dat het vak linksonder: Noord 50 en Zuid 20 (winst per maand, x 1000 euro). Veelgemaakte fout: de getallen van de spelers omdraaien. Laat leerlingen bij elk vak eerst zeggen welke speler welk getal krijgt. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Een kleine Hoogvliet-supermarkt in Alphen aan den Rijn (2022)

Dominante strategie

  • Een dominante strategie is de beste actie, welke actie de ander ook kiest.

  • Kiest Zuid geen reclame? Dan krijgt Noord met reclame 50 en zonder 40. Kiest Zuid reclame? Dan 30 tegen 20.

  • Reclame is dus altijd beter voor Noord: een dominante strategie. Voor Zuid geldt hetzelfde.

  • Een speler met een dominante strategie hoeft niet te raden wat de ander doet.

Controle van de matrix: Noord vergelijkt per kolom. Kolom geen reclame van Zuid: Noord 40 (geen) of 50 (reclame). Kolom reclame: Noord 20 of 30. Reclame wint beide keren. Voor Zuid per rij: rij geen reclame van Noord: Zuid 40 of 50; rij reclame: Zuid 20 of 30. Ook reclame. Veelgemaakte fout: de hoogste opbrengst in de hele matrix kiezen in plaats van per keuze van de ander vergelijken. Image credit: Donald Trung Quoc Don / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Vul in

In een simultaan spel kiezen de spelers tegelijk; de opbrengsten staan in de opbrengstenmatrix.

simultaan spel
spelers
opbrengsten
acties
evenwicht

Simultaan spel, spelers en opbrengsten komen uit F1.1. Verwachte fout: opbrengsten en acties omdraaien; de matrix toont opbrengsten, de acties staan bij de rijen en kolommen.

Wanneer heeft een speler een dominante strategie?

A

Een actie met de hoogste opbrengst van alle vakken

B

Een actie die beide spelers samen het meest oplevert

C

Een actie die altijd de beste is, wat de ander ook doet

D

Een actie die dezelfde is als die van de ander

Dominant betekent: per keuze van de ander vergelijken en steeds dezelfde actie beter vinden. Verwachte fout: het hoogste getal in de matrix kiezen; dat kan een vak zijn dat de ander nooit toelaat.

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Een kleine Hoogvliet-supermarkt in Alphen aan den Rijn (2022)

Het gevangenendilemma

  • Beide supermarkten hebben reclame als dominante strategie, dus kiezen ze reclame: 30 en 30.

  • Beide geen reclame had 40 en 40 opgeleverd: voor beiden beter dan 30 en 30.

  • Zo'n spel heet een gevangenendilemma: eigenbelang geeft samen een slechtere uitkomst.

  • Kiest de ander geen reclame, dan levert afwijken (reclame) zelfs 50 op in plaats van 40.

Syllabus F1.2 en F1.4. Het spel wordt hier eenmalig gespeeld. Twee voorwaarden: beide spelers hebben een dominante strategie en de uitkomst daarvan is voor beiden slechter dan een andere uitkomst. Veelgemaakte fout: denken dat de spelers vanzelf geen reclame kiezen omdat dat samen beter is. Zonder bindende afspraak is dat niet hun beste keuze. Afspraken maken komt in het onderwerp samenwerken en onderhandelen aan bod. Image credit: Donald Trung Quoc Don / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Opbrengstenmatrix: verzendkosten van twee webwinkels

Een evenwicht zoeken

  • Een evenwicht: keuzes waarbij geen speler wil wisselen, gegeven de keuze van de ander.

  • Groot: gratis verzending is altijd beter (50 tegen 40 en 70 tegen 45).

  • Klein heeft geen dominante strategie, maar weet dat Groot gratis kiest. Dan kiest hij gratis: 20 tegen 10.

  • Het evenwicht is dus gratis en gratis: Groot krijgt 50 en Klein 20.

Syllabus F1.3 en F1.5. Controle: Groot vs Klein gratis: 50 of 40; vs Klein betaald: 70 of 45; gratis is dominant. Klein vs Groot gratis: 20 of 10 (gratis); vs Groot betaald: 10 of 30 (betaald); dus geen dominante strategie. Andere vakken zijn geen evenwicht: bij gratis en betaald stapt Klein over naar gratis, bij betaald en gratis en bij betaald en betaald stapt Groot over naar gratis. In het gevangenendilemma is het evenwicht reclame en reclame. Tip: loop elk vak langs en vraag per speler of wisselen meer oplevert. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Opbrengstenmatrix: de stekker van twee fabrikanten

Meerdere evenwichten

  • Twee fabrikanten kiezen tegelijk een stekker: rond of plat. Passen ze bij elkaar, dan verkopen ze beter.

  • Dezelfde stekker geeft beiden 40. Verschillende stekkers geven beiden 10 (winst per jaar, x miljoen euro).

  • Geen dominante strategie: de beste keuze hangt af van de keuze van de ander.

  • Wel twee evenwichten: rond en rond, en plat en plat. Bij elk wil niemand wisselen.

Syllabus F1.3 en F1.5. Controle: Lumo vs Nova rond: rond 40, plat 10; vs Nova plat: rond 10, plat 40. Dus geen dominante strategie, en Nova heeft hetzelfde patroon. Evenwichten: rond-rond en plat-plat. Bij rond-plat wil Lumo naar plat of Nova naar rond. Zonder overleg weten de spelers niet welk evenwicht gekozen wordt. Dat een speler een voorkeur kan hebben voor een van de evenwichten komt later aan bod. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0

Zet op volgorde: hoe het gevangenendilemma ontstaat

1

Elke speler vergelijkt zijn opbrengsten per keuze

2

Beide kiezen reclame: het evenwicht

3

Elke speler vindt reclame dominant

4

Samen krijgen ze minder dan bij geen reclame

Eerst vergelijken, dan de dominante strategie vinden, dan de keuze en het evenwicht, dan de slechtere uitkomst. Verwachte fout: de slechtere uitkomst voor het evenwicht zetten.

Groot kiest gratis. Klein: 20 bij gratis, 10 bij betaald. Wat kiest Klein?

A

Gratis verzending: 20 is meer dan 10

B

Betaalde verzending: dat is zijn dominante strategie

C

Betaalde verzending: dan krijgt Groot minder

D

Klein heeft geen beste keuze in dit spel

Klein kiest het beste antwoord op de keuze van Groot. Verwachte fout: betaald kiezen omdat betaald in het andere geval 30 oplevert; maar dat geval speelt niet, want Groot kiest gratis.

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Het spel herhalen

  • Bij een herhaald spel spelen dezelfde spelers het spel een tweede keer, en ze weten dat vooraf.

  • Ronde 2 is de laatste: daarna komt er geen vervolg, dus geen reden om samen te werken.

  • In ronde 2 kiest elke speler daarom zijn dominante strategie: reclame.

  • Weten ze dat, dan kunnen ze in ronde 1 ook niets afdwingen: ook daar kiezen beide reclame.

  • Uitkomst: twee keer reclame en twee keer 30 en 30. Een keer herhalen verandert dus niets.

Syllabus F1.6. Het spel wordt precies twee keer gespeeld (een keer herhaald). Terugredeneren: ronde 2 is een gewoon spel met als evenwicht reclame en reclame. Omdat dat vaststaat, is in ronde 1 ook reclame de beste keuze. Veelgemaakte fout: in ronde 1 geen reclame kiezen om de ander te belonen. Beloning of straf kan alleen als er een volgende ronde is waarin het iets verandert.

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Een taart in drie stukken verdeeld

Het ultimatumspel

  • In een sequentieel spel kiezen de spelers na elkaar: de tweede ziet wat de eerste koos.

  • Het ultimatumspel is een sequentieel spel waarin elke speler eenmalig kiest.

  • Speler 1 stelt een verdeling voor, bijvoorbeeld van een taart of 10 euro. Speler 2 accepteert of weigert.

  • Weigert speler 2, dan krijgen beide spelers niets. Elke speler wil zoveel mogelijk voor zichzelf.

Syllabus F1.7. Alleen twee spelers met complete informatie en eenmalige keuzes. In het model wil elke speler zo veel mogelijk opbrengst voor zichzelf. In werkelijkheid weigeren mensen soms een oneerlijk voorstel; het model bekijkt alleen de eigen opbrengst. Image credit: DrThneed / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Spelboom van het ultimatumspel: Lisa en Tim verdelen 10 euro

Terugredeneren in de spelboom

  • Lisa verdeelt 10 euro met Tim: 5 en 5, of 8 voor Lisa en 2 voor Tim.

  • In de spelboom kiest eerst Lisa (bovenaan), dan Tim. Onderaan staan de opbrengsten (Lisa, Tim).

  • Terugredeneren: begin bij Tim. Accepteren geeft hem 2 of 5 euro, weigeren 0. Hij accepteert beide voorstellen.

  • Lisa weet dat en kiest 8 en 2: dat levert haar 8 euro op in plaats van 5.

Syllabus F1.8. Terugredeneren: lees de boom van onder naar boven. Tim wil zo veel mogelijk euro's, dus accepteert hij elk voorstel waarbij hij meer dan 0 krijgt. Lisa kiest dan het voorstel dat haar het meest oplevert. Uitkomst: Lisa 8 en Tim 2. Veelgemaakte fout: bovenaan beginnen en denken dat Lisa 5 en 5 kiest omdat dat eerlijk is. Image credit: LessonUp Studio (eigen afbeelding), CC0

Het supermarktspel wordt twee keer gespeeld. Wat kiezen beide in ronde 1?

A

Beide geen reclame, om in ronde 2 samen 40 te krijgen

B

Eerst geen reclame en in ronde 2 reclame

C

Dat is niet te voorspellen zonder een afspraak

D

Beide reclame, want in ronde 2 kiezen ze toch reclame

Ronde 2 is de laatste, dus dominante strategie. Daardoor is er in ronde 1 niets te belonen of te straffen. Verwachte fout: geen reclame in ronde 1 kiezen in de hoop op samenwerking.

Waarom accepteert Tim het voorstel 8 en 2?

Goed antwoord: weigeren levert hem 0 op en accepteren 2; hij wil zoveel mogelijk euro's. Verwachte fout: zeggen dat hij het eerlijk vindt of dat hij Lisa wil helpen.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

De opbrengstenmatrix lezen

2

Een dominante strategie vinden

3

Het evenwicht en het dilemma

4

Het ultimatumspel en de spelboom

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Bedenk zelf een gevangenendilemma

Goed antwoord: twee partijen met elk een dominante strategie die samen slechter uitkomen, bijvoorbeeld twee winkels die allebei in reclame investeren. Let erop dat beide spelers echt een dominante strategie hebben.

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Begrippen (1/2)

  • speler en actie: Een speler is een deelnemer aan het spel (hier steeds twee); een actie is een keuze die hij kan maken.

  • opbrengstenmatrix: Tabel met in elk vak de opbrengsten van beide spelers bij een combinatie van acties.

  • simultaan en sequentieel spel: Simultaan: tegelijk kiezen. Sequentieel: na elkaar kiezen, de tweede ziet de keuze van de eerste.

  • complete informatie: Elke speler kent de acties en opbrengsten van beide spelers.

  • dominante strategie: De beste actie, welke actie de ander ook kiest.

Deze slide heeft geen instructies

SAMENWERKEN · SPELTHEORIE

Begrippen (2/2)

  • evenwicht: Een combinatie van keuzes waarbij geen speler wil wisselen, gegeven de keuze van de ander.

  • gevangenendilemma: Beide spelers hebben een dominante strategie en komen samen slechter uit dan bij een andere uitkomst.

  • herhaald spel: Hetzelfde spel nog een keer spelen; bij een gevangenendilemma kiezen beide in beide rondes hun dominante strategie.

  • ultimatumspel: Sequentieel spel: speler 1 stelt een verdeling voor, speler 2 accepteert of weigert (dan krijgen beiden niets).

  • spelboom: Schema van keuzes en opbrengsten van een sequentieel spel; je redeneert terug van onder naar boven.

Deze slide heeft geen instructies