Formatief handelen:
Wat levert het op voor leerling & docent?
Di 6 Jan 2026
Formatief handelen:
Wat levert het op voor leerling & docent?
Di 6 Jan 2026
Deze slide heeft geen instructies
Wat gaan we vandaag doen?
Het veranderverhaal: Formatief handelen op Duinzigt.
Uitleg over formatief handelen
Succesverhalen uit de praktijk door Renske en Matthijs
Het maken van je eigen HOP-je.
Exit ticket..
Deze slide heeft geen instructies
De weg naar formatief handelen op Duinzigt
Sept '24: Kleine werkgroep: (op eigen initiatief) elkaar inspireren met formatieve proeftuintjes.
Mei 2025: Aanvraag voor scholing via toetsrevolutie.
Sept 2025 zijn 18 collega's gestart met de basistraining.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom willen we eigenlijk formatief handelen?
Onze leerlingen zijn veelal summatief ingesteld: ze werken van toets naar toets: " Zweten, weten en vergeten." Zij verliezen hierdoor de samenhang van het geleerde uit het oog.
Een docent kan in de les zaken verduidelijken, maar als het niet binnenkomt bij de leerling – om wat voor reden dan ook – betekent behandelen niet automatisch beheersen door de leerling. En dat is toch uiteindelijk waar het om gaat in het onderwijs: het (lange termijn) leren van de leerling.
Hoe zorgen wij als docenten er nu voor dat kennis beklijft en dat de leerling uiteindelijk zelfstandig in staat is taken uit te voeren zonder de hulp van een docent?
Formatief handelen kan met al deze vraagstukken helpen.
Deze slide heeft geen instructies
Leerlingen maken een formatieve / oefentoets, het resultaat zet je met weging 0 in SOM.
Formatieve handeling of niet?
Wel formatief handelen
Niet formatief handelen
Niet formatief omdat de oefentoets voor de docent vooral veel werk oplevert qua administreren. Hier zijn handiger manieren voor.
Proeftoets prima, maar dan met elkaar antwoorden vergelijken en de leerling verbetert zijn fouten.
Je stelt al vroeg in het leerproces kwaliteitseisen, zodat de leerling precies weet wanneer het resultaat van zijn werk voldoende is.
Wel formatief handelen
Niet formatief handelen
Wel formatief: beginnen met kwaliteitseisen schept duidelijkheid voor de leerling. Dan is het helder waar we naartoe moeten en waar het product of niveau van beheersing aan moet voldoen.
Aan het einde van je les check je middels een exit ticket of de leerlingen de les hebben begrepen. De volgende les start je met een nieuw / ander onderwerp.
Wel formatief handelen
Niet formatief handelen
Een exit ticket of checkvraag geeft je info over het niveau van beheersing van de leerling. Op basis van de uitkomst van de checkvraag stel je vervolgacties op. Je gebruikt de uitkomst van je exit ticket als startpunt.
Startopdracht aan het begin van de les: 5 specifieke vragen over hetgeen je gaat behandelen. De leerlingen blijken er al best veel over te weten. Je besluit om de introductie van het onderwerp over te slaan en gaat gelijk door naar de kern van je les.
Wel formatief handelen
Niet formatief handelen
Yes! startopdracht: dit kan je veel opleveren. Je krijgt helder wat er al aan kennis aanwezig is en kan zo je niveau van instappen bepalen: winst voor jou en voor de leerlingen.
Startopdracht: Ik wil graag van mijn collega's weten welke kennis over formatief handelen er al aanwezig is, zodat ik weet wat mijn beginsituatie is.
Op basis van de info die ik van mijn collega's terugkrijg, bepaal ik de vervolgactie.
Mijn winst is dat ik sneller weet welke / of voorwaardelijke kennis aanwezig is om door te kunnen. Door nieuwe kennis op te hangen aan al aanwezige kennis, wordt de samenhang groter.
Vervolgactie: ik denk van tevoren na over mogelijke vervolgstappen: repareren, extra oefenen, door met nieuwe stof, enz enz.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is dan precies formatief handelen?
Geen vervanger van summatief toetsen | wel manier van lesgeven
Niet cijferloos werken | wel toewerken naar beheersing.
Niet tijdrovend administreren | wel tijdwinnend handelen in de praktijk
Geen cijfers terug geven en klaar | wel transformatieve feedback: De leerling blijft werken aan verbetering en ervaart dat hij beter wordt. .
Niet een bomvol en onsamenhangend curriculum | wel een overzichtelijk en samenhangend curriculum
Kortom: Formatief handelen gaat over het inzetten van didactische strategieën om de leerlingen verder te helpen in het leerproces op weg naar zelfstandige beheersing.
Deze slide heeft geen instructies
Voordeel van een checkvraag:
Alle leerlingen betrokken, iedereen denkt zelf na.
Je weet welke kennis aanwezig is.
Je weet wat evt. misvattingen van leerlingen zijn.
Kleine opdracht: helder doel.
Antwoorden snel te interpreteren voor vervolgstappen.
Daarna: Handelen: verder gaan, stof herhalen, oefenen, toepassen in nieuwe situaties, differentieren enz.
Deze slide heeft geen instructies
Verhalen uit de praktijk: Matthijs en Renske
Matthijs: Een exit ticket gebruiken
Renske: Checkvragen..
Deze slide heeft geen instructies
Praktisch: Wat is een handelingsgericht onderzoeks proces (HOP) en hoe kan ik dat inzetten in mijn lessen
Stel: je wilt in je les onderzoeken of nieuw aangeboden stof geland is bij je leerlingen. Hiervoor is het inzetten van een HOP een waardevol instrument.
Een belangrijk onderdeel van formatief handelen is het werken met een Handelingsgericht onderzoeks proces. Klinkt ingewikkeld, maar kun je in 5 min. toepassen in je les. Het geeft je snel inzicht in wat de leerling kan en / of weet over een onderwerp.
Het gaat om een stappenplan van 5 stappen, waarmee je de leerlingen aan het werk zet en je gerichte info krijgt over wat ze kunnen / weten.
Bijvoorbeeld: Ik wil graag weten of de 1e jaars leerlingen (na uitleg) zelfstandig de noten in de G-sleutel op de notenbalk kunnen tekenen.
Stap 1: ik denk na over mijn lesdoel: Wat wil ik van hen weten, wat zijn de mogelijke misvattingen, hoe krijg ik snel in beeld of ze het kunnen?
Deze slide heeft geen instructies
Stap 2: Ik laat alle leerlingen zelf een notenbalk tekenen met de noten en nootnamen erin. (Alle leerlingen moeten aan de slag)
Ik houd de opdracht kort en zorg dat ik snel kan zien of ze het begrijpen.
Deze slide heeft geen instructies
Stap 3: Ik laat de leerlingen hun notenbalk vergelijken met die van hun buurman en de evt. verschillen bespreken. Ik toon de meest gemaakte misvattingen op het bord (heb ik van tevoren al over nagedacht). Ik neem aan de hand van het werk van de leerlingen de beslissing: gaan we door, of moeten we kennis repareren. Hierin kun je differentiëren.
Deze slide heeft geen instructies
Stap 4: Ik geef aan dat de leerling die het al snapt, doorkan met de speelopdracht. De leerling die het nog lastig vindt krijgt een extra oefenopdracht / brengt verbeteringen aan. Daarna pas door naar de speelopdracht.
Deze slide heeft geen instructies
Stap 5: Ik check of iedereen het nu wel kan en vertel wat het belang is van het beheersen van deze skill en wat de volgende stap is die we gaan leren. Ik zorg dat de noten op de notenbalk hier weer in terugkomen. Evt. geef ik extra oefeningen op aan leerlingen die verder willen, of nog meer moeten oefenen.
Deze slide heeft geen instructies
Opdracht: ontwerp nu zelf een HOP waar je morgen mee aan de slag kunt.
Deze slide heeft geen instructies
Welke voordelen kan formatief handelen jou en de leerlingen opleveren?
Geef aan dat de winst zit in het weten en meten van het niveau van beheersing, zodat het maken van een toets als afsluitende kwalificerende activiteit gezien kan worden.
Je weet namelijk al dat ze het beheersen.
Meer weten / leren / zelf aan de slag met praktische tips over formatief handelen?
Deze slide heeft geen instructies