AI, slim bekeken · Vmbo 1 · 1. AI om je heen

• newEditor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 1

Introductie

Leerlingen ontdekken waar AI zit: in hun telefoon, bij bedrijven, bij instellingen en bij de overheid. Ze zien wat AI met camerabeelden, spraak en tekst kan wat vroeger niet kon, en onderzoeken in groepjes hoe AI in een beroep helpt en wat de mens zelf blijft doen.

AI, SLIM BEKEKEN

AI om je heen

Waar zit AI in je telefoon, in de winkel, op je stage en bij de overheid?

VMBO 1 · LES 1 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Vmbo 1, les 1 van 4 (50 minuten). Lijn: herkennen.

Kerndoel: VO 21D: herkennen van veelvoorkomende AI-systemen en hun toepassingen door bedrijven, instellingen en overheden; 21C: reflecteren hoe AI nieuwe manieren om data te verwerken mogelijk maakt.

AILit: Engage 1, Engage 2.

Voorbereiding: Digibord met LessonUp. Optioneel een AI-chatbot met het schoolaccount voor de demo (voorbeeldantwoord staat in de les). Voor de groepsopdracht: een A4 per groepje. Schrijf vooraf een paar beroepen op het bord die bij jouw leerlingen passen (winkel, garage, zorg, bouw, horeca, logistiek).

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Vitaly Gariev / Unsplash

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Dit ga je leren

• Ik kan uitleggen wat AI is en wat AI met data kan.

• Ik kan AI herkennen bij bedrijven, instellingen en de overheid.

• Ik kan zeggen wat AI doet en wat een mens nog zelf doet.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Hoe vaak gebruik jij AI, denk je?

1

Nooit

2

Soms

3

Elke dag

4

Geen idee

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Start de poll zonder uitleg vooraf. 2. Zeg: 'Stem eerlijk, er is geen fout antwoord. Aan het eind van de les stemmen we nog een keer.' 3. Toon de uitslag en vraag: 'Wie koos Nooit? Waarom?' Verwacht: veel stemmen op Nooit of Soms. Misvatting: AI is alleen een chatbot zoals ChatGPT. Reageer: 'Bewaar die gedachte, we kijken straks of dat klopt.'

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Wat is AI?

• AI betekent kunstmatige intelligentie: computers die slim gedrag laten zien.

• AI leert van heel veel voorbeelden, dat heet data.

• Daarna kan AI zelf iets herkennen, voorspellen of maken.

• Een AI-systeem heeft drie onderdelen: data, een algoritme (het rekenrecept) en hardware.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets samen. 2. Zeg: 'Denk aan leren fietsen. Dat leer je niet uit een boekje, maar door vaak te oefenen. AI oefent met voorbeelden: dat noemen we data.' 3. Leg uit: 'Het algoritme is het recept waarmee de computer leert. De hardware is de computer of telefoon waarop het draait.' 4. Vraag: 'Wat kan AI herkennen?' Verwacht: gezichten, stemmen, liedjes, kentekens. Misvatting: AI denkt zoals een mens. Reageer: 'AI rekent met voorbeelden, het snapt niet echt wat het doet.'

Image credit: Akinyemi Gbadamosi / Unsplash

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

AI in jouw telefoon

For You-pagina

TikTok leert van wat jij kijkt en liket, en kiest de volgende video voor jou.

Filters

Snapchat en TikTok herkennen je gezicht en plakken er oren of make-up op.

Gezichtsontgrendeling

Je telefoon herkent jouw gezicht en gaat alleen voor jou open.

Chatbots

My AI in Snapchat of een andere chatbot schrijft antwoorden op je vragen.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de kaarten een voor een. 2. Vraag bij elke kaart: 'Steek je hand op als je dit gebruikt.' 3. Zeg: 'Al deze apps herkennen of voorspellen iets, op basis van data.' 4. Vraag: 'Wie weet nog meer apps met AI?' Verwacht: Spotify-mixen, Google Lens, vertaalapp, automatische ondertiteling. Misvatting: elke game-tegenstander is AI. Reageer: 'Soms wel, maar vaak volgt die gewoon vaste regels. Dat zoeken we volgende les uit.' 5. Zeg: 'Al deze apps werken met camerabeelden of spraak. Wat AI daarmee kan, zie je op de volgende dia.'

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Wat AI met data kan wat vroeger niet kon

• Vroeger werkte een computer vooral goed met nette tabellen en getallen.

• Nu kan AI ook camerabeelden, spraak, scans en heel veel tekst snel bekijken en doorzoeken.

• Daardoor kunnen bedrijven en de overheid veel meer met data doen dan vroeger.

• Dat geeft kansen, zoals snellere hulp, en risico's, zoals mensen die overal bekeken worden.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Vroeger moest een mens duizenden uren camerabeelden zelf bekijken, of elk gesprek zelf uittypen. Nu doet AI dat in een paar seconden.' 3. Geef voorbeelden: camerabeelden (de politiecamera die telefoons ziet), spraak (een huisarts die het gesprek laat uitschrijven), scans (ziekenhuis), tekst (een bedrijf dat duizenden klachten doorzoekt). 4. Vraag: 'Wat is hier een kans, en wat is een risico?' Verwacht kans: sneller geholpen, minder saai werk. Verwacht risico: je wordt vaker bekeken, fouten gaan meteen op grote schaal mis. Misvatting: AI begrijpt de beelden zoals een mens. Reageer: 'Het herkent patronen, het snapt niet wat het ziet.'

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

AI op het werk

Supermarkt

AI voorspelt hoeveel brood en fruit er morgen verkocht wordt, zodat er minder weggaat.

Garage

Een computer leest de storingscodes van een auto uit en helpt de monteur zoeken.

Zorg

AI helpt artsen om op scans plekken te vinden die ze moeten bekijken.

Pakketbezorging

AI plant de snelste route langs alle adressen van de bezorger.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de kaarten. 2. Vraag: 'Wie heeft een bijbaan of heeft stage gelopen? Zie je daar zulke systemen?' Verwacht: zelfscankassa, planningssoftware, kassa die voorraad bijhoudt. 3. Zeg: 'Niet alles wat een computer doet is AI. Storingscodes uitlezen is gewone techniek. AI komt erbij als het systeem van veel auto's leert wat de oorzaak waarschijnlijk is.' 4. Benadruk bij de zorgkaart: 'De arts kijkt altijd zelf nog.' Misvatting: AI neemt het werk helemaal over.

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

AI bij de overheid

• De politie gebruikt slimme camera's die zien of een bestuurder een telefoon vasthoudt.

• Een agent bekijkt elke foto zelf voordat er een boete komt.

• Gemeenten laten scanauto's rijden die kentekens lezen om parkeren te controleren.

• Op algoritmes.overheid.nl staat welke algoritmes de overheid gebruikt.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Sinds 2021 gebruikt de politie camera's die herkennen of iemand achter het stuur een telefoon vasthoudt. De camera doet een voorstel, een agent beslist.' 3. Laat eventueel algoritmes.overheid.nl kort zien op het digibord. 4. Vraag: 'Waarom zit er een mens tussen?' Verwacht: 'Omdat AI zich kan vergissen, bijvoorbeeld als iemand iets vasthoudt dat op een telefoon lijkt.' Misvatting: de overheid gebruikt geen AI.

Image credit: Fer Troulik / Unsplash

Wat doet de slimme camera van de politie?

A

Zelf boetes versturen zonder dat een mens kijkt

B

Bestuurders met telefoon in de hand herkennen

C

Alle gezichten in de auto opslaan en herkennen

D

Meten hoe hard een auto precies rijdt

1. Laat iedereen antwoorden. 2. Toon de uitslag. Goed: de camera herkent bestuurders met een telefoon in de hand. 3. Zeg bij 'zelf boetes versturen': 'Nee, een agent bekijkt elke foto.' 4. Zeg bij 'hoe hard een auto rijdt': 'Dat doet een flitspaal met gewone meettechniek en vaste regels. Dat is geen AI.'

Wie gebruikt deze AI?

Bedrijf

Overheid of instelling

Bonus-app van de supermarkt

Fraudecheck van je bank

Routeplanner pakketbezorger

Telefooncamera politie

Kentekenscanauto gemeente

Hulp bij scans in ziekenhuis

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Zeg: 'Een bedrijf wil geld verdienen, zoals een winkel of bank. Een overheid of instelling werkt voor iedereen, zoals de politie, de gemeente, een ziekenhuis of een school.' 2. Laat leerlingen sorteren. 3. Bespreek de bank: 'Je bank gebruikt AI om vreemde betalingen te zien, zodat oplichters minder kans hebben.' 4. Bespreek het ziekenhuis: 'Een ziekenhuis is geen gewone winkel, het is een instelling. De AI wijst plekken op een scan aan, de arts beslist.' 5. Vraag: 'Bij welke bak is het extra belangrijk dat je kunt zien wat de AI doet?' Verwacht: overheid, want die kan je een boete geven. Misvatting: alleen grote techbedrijven gebruiken AI.

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Vraag het de chatbot

PROBEER HET ZELF

Noem 4 manieren waarop een supermarkt AI gebruikt. Leg elke manier uit in één korte zin voor een leerling van 12.

1. Voorraad voorspellen: AI rekent uit hoeveel melk en brood er morgen nodig is.

2. Aanbiedingen: de app kijkt wat jij vaak koopt en toont passende bonussen.

3. Zelfscan-controle: een camera let op of je alles scant.

4. Prijzen: AI helpt bepalen wanneer producten afgeprijsd worden, zodat er minder weggegooid wordt.

AI-ANTWOORD

Praat erover

Welke van deze ken je uit een winkel? Mist er iets?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Typ de prompt in de AI-chatbot van school. Geen tool? Toon het voorbeeldantwoord. 2. Lees het antwoord voor. 3. Vraag: 'Wie werkt in een supermarkt? Herken je dit?' 4. Zeg: 'De chatbot schrijft het vlot en zeker op. Maar weet hij welke supermarkt wat precies doet? Nee. Hoe je dat checkt, leer je in les 3.' Verwacht: leerlingen herkennen de bonus-app en de zelfscan. Misvatting: wat de chatbot zegt, klopt altijd.

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

AI-speurtocht in een beroep

GROEPJES

1. Kies met je groepje een beroep: winkel, garage, zorg, bouw, horeca of iets anders.

2. Schrijf twee plekken op waar AI in dat werk kan helpen.

3. Schrijf bij elke plek: wat doet de AI en wat doet de mens nog zelf?

4. Kies je beste voorbeeld en vertel het in 30 seconden aan de klas.

10

minute

00

second

add30s

10 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Maak groepjes van 3 of 4 en geef elk groepje een A4. 2. Zeg: 'Kies een beroep. Bedenk waar in dat werk iets herkend, voorspeld of gepland moet worden. Daar kan AI helpen.' 3. Loop rond en help met de vraag: 'Wat moet in dit werk snel bekeken of voorspeld worden?' Voorbeelden: kapper (app die een kapsel laat zien), horeca (voorspellen hoeveel gasten komen), bouw (drone die een dak checkt), zorg (spraak die een verslag uittypt). 4. Geef 7 minuten voor stap 1 tot 3. Laat daarna drie groepjes hun beste voorbeeld in 30 seconden vertellen. Met AI-tool mogen groepjes om ideeën vragen, maar zelf kiezen wat klopt.

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

AI doet een voorstel, jij beslist

• AI is goed in snel veel data bekijken en patronen vinden.

• AI kan zich vergissen, net als mensen, maar zonder het te merken.

• Daarom controleert bij belangrijke dingen een mens wat AI voorstelt.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Vat de speurtocht samen. 2. Zeg: 'AI is snel en goed in patronen vinden. Maar het kan zich vergissen zonder het te merken. Bij belangrijke dingen beslist een mens.' 3. Vraag: 'Bij welk voorbeeld van jullie is het extra belangrijk dat een mens meekijkt?' Verwacht: zorg, politie, geld. Minder erg: filter of liedjesadvies.

Stelling: Ik vind het prima als een winkel met AI bijhoudt wat ik koop.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Lees de stelling voor. 2. Zeg: 'Eens? Ga staan. Oneens? Blijf zitten.' 3. Vraag aan beide kanten één argument. Verwacht voor: 'Aanbiedingen die bij me passen', 'De winkel gooit minder weg.' Verwacht tegen: 'Ze weten te veel over me', 'Ze willen dat ik meer koop.' 4. Zeg: 'Dat werkt via je klantenkaart of app. Daar geef je zelf toestemming voor. Alles wat je koopt wordt data.' 5. Koppel aan de datadia: 'Vroeger was een kassabon gewoon papier. Nu kan AI al je aankopen van jaren doorzoeken.'

Nu je dit weet: hoe vaak gebruik jij AI?

1

Nooit

2

Soms

3

Elke dag

4

Geen idee

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Start de poll opnieuw. 2. Vergelijk met de eerste uitslag. Verwacht: veel meer stemmen op Elke dag. 3. Vraag: 'Wie is van mening veranderd? Waardoor?'

Noem één AI-systeem bij een bedrijf en één bij de overheid. Wat doet het?

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

1. Laat iedereen het antwoord zelf typen. 2. Een goed antwoord noemt twee concrete voorbeelden en zegt wat de AI doet. Bijvoorbeeld: 'Supermarkt voorspelt hoeveel brood nodig is. Politiecamera ziet telefoon in de hand.' 3. Wie alleen 'computer' of 'chatbot' schrijft zonder uitleg, heeft het doel nog niet bereikt. Een extra sterk antwoord zegt ook met welke data de AI werkt, zoals camerabeelden of verkoopcijfers. Kom volgende les kort terug op wie het doel nog niet bereikte.

VMBO 1 · LES 1 · HERKENNEN

Woorden van vandaag

AI Kunstmatige intelligentie: een computer die van data leert en daarna iets herkent, voorspelt of maakt.

Data Gegevens, zoals foto's, teksten, klikjes en aankopen, waar AI van leert.

Algoritme Het rekenrecept dat de computer stap voor stap volgt.

Hardware De computer, telefoon of server waarop AI draait.

Algoritmeregister Website van de overheid met de algoritmes die overheden gebruiken.

Instelling Organisatie met een taak voor iedereen, zoals een ziekenhuis, school of bibliotheek.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.