AI, slim bekeken · Vmbo 2-3 · 3. Echt, nep of gejat?

AI, SLIM BEKEKEN

Echt, nep of gejat?

Deepfakes doorzien, en wie de eigenaar is van wat AI maakt

VMBO 2-3 · LES 3 · 50 MIN

1 / 18
volgende
Slide 1: Slide
newEditorDigitale geletterdheidMiddelbare schoolvmboLeerjaar 2,3

In deze les zitten 18 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Introductie

Leerlingen starten met een echte zaak waarin een medewerker geld overmaakte aan een nepbaas in een videogesprek. Ze leren wat deepfakes zijn, hoe je verdachte beelden en berichten checkt, wat de wet zegt, van wie AI-werk is en hoe je eerlijk vermeldt dat je AI gebruikte.

Instructies

Onderdelen in deze les

AI, SLIM BEKEKEN

Echt, nep of gejat?

Deepfakes doorzien, en wie de eigenaar is van wat AI maakt

VMBO 2-3 · LES 3 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Vmbo 2-3, les 3 van 4 (50 minuten). Lijn: herkennen.

Kerndoel: VO 21D: kritisch interacteren met AI; 21B: betrouwbaarheid van informatie; 22A: auteursrecht en bronvermelding; 23A; 23C.

AILit: Engage 1, Engage 3, Create 3, Create 4.

Voorbereiding: Digibord met LessonUp. Lees vooraf de casus over de nepbaas in het videogesprek (achtergrond in de handleiding). Optioneel de AI-chatbot van school voor de demo en een beeldtool van school voor de posteropdracht.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Attentie Attentie / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Dit ga je leren

  • Ik kan uitleggen wat een deepfake is en waarom die gevaarlijk kan zijn.

  • Ik kan zeggen wat ik doe bij een verdacht bericht, beeld of telefoontje.

  • Ik kan uitleggen wat wel en niet mag met AI-beelden en werk van anderen.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Echt gebeurd: de nepbaas

  • Hongkong, begin 2024: een medewerker zit in een videogesprek met zijn baas en een paar collega's.

  • De baas vraagt om snel en in het geheim geld over te maken. Hij doet het, in 15 betalingen.

  • Samen ongeveer 25 miljoen dollar. Later blijkt: de anderen in het gesprek waren nep, gemaakt met AI.

  • De oplichters gebruikten filmpjes van de echte mensen die online stonden.

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Begin zonder inleiding. Zeg: 'Ik vertel jullie een echt verhaal.' Lees de bullets langzaam voor. 2. Zeg: 'De man twijfelde eerst, want hij kreeg een vreemde mail. Maar toen zag en hoorde hij zijn baas en collega's in een videogesprek. Toen geloofde hij het.' 3. Vraag: 'Waarom trapte hij erin?' Verwacht: 'Hij zag zijn baas', 'Het moest snel', 'Het was geheim.' 4. Zeg: 'Oplichters zetten je onder druk: snel, geheim, van iemand die je vertrouwt. Dat zijn alarmsignalen.' Misvatting: dit overkomt alleen domme mensen. Reageer: 'Het was een gewone medewerker op kantoor. Het kan iedereen overkomen.'

Zou jij in zo'n videogesprek getrapt zijn?

1

Ja, waarschijnlijk wel

2

Misschien

3

Nee, ik zie dat meteen

4

Geen idee

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

  1. Start de poll. 2. Toon de uitslag. 3. Vraag aan iemand die 'Nee, ik zie dat meteen' koos: 'Waaraan zou je het zien?' Verwacht: 'Aan de mond', 'Aan de stem', 'Het beeld hapert.' 4. Zeg: 'Dat hielp vroeger. Nu wordt het steeds echter. Daarom leer je vandaag vooral wat je doet, en niet alleen waar je op let.' Misvatting: nep is altijd duidelijk te zien.

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Wat is een deepfake?

  • Een deepfake is een nepbeeld, nepvideo of nepstem van een echt persoon, gemaakt met AI.

  • Het lijkt alsof iemand iets zegt of doet wat nooit gebeurd is.

  • Je hebt er geen dure computer voor nodig: een app is genoeg.

  • Een filter dat je gezicht verandert, gebruikt dezelfde soort techniek.

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Bij de nepbaas gebruikten ze filmpjes die online stonden. De AI heeft van heel veel foto's en video's geleerd hoe gezichten en stemmen eruitzien en klinken. Daarmee kan hij nieuwe beelden maken.' 3. Vraag: 'Welke filters of apps ken je die je gezicht of stem veranderen?' Verwacht: Snapchat-filters, TikTok-effecten, face swap-apps, stemveranderaars. 4. Zeg: 'Met je eigen gezicht voor de lol is dat prima. Het wordt anders als het om iemand anders gaat.'

Image credit: Peter Stumpf / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Waarvoor worden deepfakes gebruikt?

Grap of meme

Een bekende persoon die een gek liedje zingt. Vaak duidelijk als grap.

Film en reclame

Een acteur jonger maken of een stem in een andere taal laten praten.

Oplichting

Een nagemaakte stem of video van een baas of familielid die om geld vraagt.

Pesten

Nepfoto's of nep-naaktbeelden van iemand maken en delen. Dat is strafbaar.

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Toon de kaarten. 2. Zeg bij 'Oplichting': 'Denk aan de nepbaas. Ook bij gewone mensen gebeurt het: een nagemaakte stem van een kind of kleinkind dat belt om geld. Oplichters hebben soms maar een paar seconden van iemands stem nodig. Spreek met je familie een codewoord af.' 3. Zeg bij 'Pesten', rustig en duidelijk: 'Een nep-naaktbeeld van iemand maken of delen is strafbaar, ook als het een grap zou zijn. Krijg je zoiets? Niet doorsturen, wel melden bij een volwassene. Ben je zelf slachtoffer? Het is nooit jouw schuld. Je kunt terecht bij Helpwanted.nl.' 4. Vraag: 'Welke van deze vier kan het meeste schade doen?'

Je baas belt via video en wil snel geld overgemaakt hebben. Wat doe je?

A

Zelf terugbellen op een nummer dat je kent

B

Goed letten of zijn lippen goed bewegen

C

Hem vragen even naar de camera te zwaaien

D

Snel betalen, want je ziet hem toch echt

  1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: zelf terugbellen op een nummer dat je al kent, of het via een ander kanaal checken. 3. Zeg bij 'lippen' en 'zwaaien': 'Dat hielp vroeger. Nu kan AI dat steeds beter nadoen. Je ogen zijn niet meer genoeg.' 4. Zeg: 'Hetzelfde geldt thuis. Belt je moeder met een raar verzoek? Hang op en bel haar zelf terug.' Misvatting: als je iemand ziet en hoort, is het echt.

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Zo check je of het echt is

Snel en geheim?

Haast, geheim houden of geld vragen? Dat zijn alarmsignalen. Neem eerst rust.

Wie plaatste het?

Zoek wie het als eerste postte. Een onbekend account zonder bron? Oppassen.

Check het anders

Bel of app iemand terug op een nummer dat je al kent. Melden nieuwssites het ook?

Zoek het beeld

Zoek de foto terug met Google Lens of omgekeerd zoeken op afbeelding.

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Toon de kaarten. 2. Zeg: 'Rare handen of lippen zien helpt soms nog, maar steeds minder. Deze vier checks werken ook als het beeld perfect is.' 3. Doe als het kan omgekeerd zoeken voor op het digibord met een bekende foto. 4. Vraag: 'Welke check had de medewerker uit de casus gered?' Verwacht: terugbellen, of letten op haast en geheim. 5. Vraag: 'Wat doe je als je het na deze checks nog niet weet?' Verwacht: 'Niet delen, niet betalen.' Zeg: 'Precies. Twijfel? Niet doen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Wat doe jij?

TWEETALLEN

  1. Je leraar leest 3 situaties voor. Kies per situatie: wat doe je eerst?

  2. Schrijf bij elke situatie welke check je gebruikt.

  3. Vergelijk met een ander tweetal. Wie heeft de slimste aanpak?

6

minute

00

second

6 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Lees de situaties een voor een voor, 1 minuut per situatie. A: 'Je krijgt een spraakbericht van je broer: hij is zijn telefoon kwijt en heeft nu 100 euro nodig via een betaalverzoek.' B: 'In de klassenapp gaat een nepfoto rond van een klasgenoot, die is gemaakt met AI.' C: 'Een bekende rapper raadt in een video een app aan waarmee je snel geld verdient.' 2. Verwacht A: niet betalen, zelf terugbellen op zijn oude nummer of het aan je ouders vragen. B: niet doorsturen, niet reageren, melden bij mentor of ouder; slachtoffer kan naar Helpwanted.nl. C: niet installeren, nazoeken bij nieuwssites, vaak is het oplichting. 3. Zeg bij B: 'Wie zo'n beeld doorstuurt, doet ook mee. Ook als je het niet maakte.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Wat zegt de wet?

  • Een nep-naaktbeeld van iemand maken of delen is strafbaar.

  • Iemands foto of video gebruiken zonder toestemming mag vaak niet: dat is portretrecht.

  • Sinds augustus 2026 moet volgens de Europese AI-verordening bij een deepfake staan dat het AI is.

  • Ook een 'grapje' kan dus gevolgen hebben.

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Portretrecht betekent: als jij herkenbaar in beeld bent, mag je soms bezwaar maken als iemand dat beeld gebruikt. Zeker als het je schade doet.' 3. Zeg: 'De AI-verordening is een Europese wet. Wie een deepfake publiceert, moet laten weten dat het nep is.' 4. Vraag: 'Waarom zou die regel er zijn?' Verwacht: 'Zodat mensen niet voor de gek worden gehouden.' Misvatting: online is alles toegestaan.

Image credit: Sasun Bughdaryan / Unsplash

Stelling: Een deepfake van je leraar maken als grap is oké, als je hem niet deelt.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

  1. Lees de stelling. Laat leerlingen gaan staan (eens) of blijven zitten (oneens). 2. Vraag argumenten. Verwacht voor: 'Niemand ziet het', 'Het is maar een grapje.' Verwacht tegen: 'Hij heeft geen toestemming gegeven', 'Het lekt toch uit', 'Het kan iemand pijn doen.' 3. Zeg: 'De vraag is steeds: zou die persoon het oké vinden? Vraag toestemming, en deel nooit iets wat iemand kan kwetsen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Van wie is het?

  • Auteursrecht: wie een tekst, foto, liedje of tekening maakt, is de eigenaar.

  • AI leerde van werk van miljoenen makers, vaak zonder hun toestemming. Veel makers zijn daar boos over.

  • Een beeld dat helemaal door AI is gemaakt, heeft volgens de meeste juristen geen auteursrecht.

  • Op school vermeld je altijd dat je AI hebt gebruikt.

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Stel: een tekenaar maakt al jaren strips. Een AI leert van al die strips en maakt nu in een seconde iets in dezelfde stijl. Is dat eerlijk?' 3. Laat twee leerlingen reageren. 4. Zeg: 'Er lopen rechtszaken over. Wat wel duidelijk is: AI-werk inleveren alsof je het zelf maakte, is op school fraude.' Misvatting: wat op internet staat, is van iedereen.

Is dit oké of niet oké?

Oké

Niet oké

AI-plaatje met vermelding

Nepfoto van klasgenoot delen

Nepliedje met rapperstem

Idee opdoen voor tekening

AI-tekst inleveren als eigen

Filter op je eigen foto

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

  1. Laat leerlingen sorteren. 2. Bespreek het nepliedje: 'De stem van een artiest nadoen en dat online zetten of verkopen, zonder toestemming, mag niet. Muzieklabels en artiesten laten zulke nummers weghalen.' 3. Bespreek 'Idee opdoen': 'AI gebruiken voor inspiratie is prima, zolang je daarna zelf maakt.' 4. Vraag: 'Wat is het verschil tussen de oké-items en de rest?' Verwacht: 'Eerlijk zeggen dat het AI is, en geen andere mensen schaden.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Bronvermelding voor AI

PROBEER HET ZELF

Ik heb een plaatje met AI gemaakt voor mijn werkstuk over de haven. Hoe schrijf ik een bronvermelding? Geef een kort voorbeeld.

Zet onder het plaatje wat het is, welke tool je gebruikte, wat je vroeg en wanneer. Voorbeeld: 'Afbeelding: vrachtschip in de haven bij zonsondergang. Gemaakt met [naam AI-tool] op 30 september 2026. Opdracht: maak een realistische foto van een vrachtschip bij zonsondergang.' Zo weet de lezer dat het geen echte foto is.

AI-ANTWOORD

Praat erover

Wat moet er allemaal in een goede vermelding staan?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

  1. Typ de prompt in de chatbot van school of toon het voorbeeldantwoord. 2. Vraag: 'Wat staat er in de vermelding?' Verwacht: wat het is, welke tool, welke opdracht, welke datum. 3. Zeg: 'Vraag je docent welke vorm jullie school wil. Het belangrijkste is: eerlijk zijn dat het AI is.' 4. Wijs erop: 'De naam van de tool vul je zelf in.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Eerlijk maken met AI

MET AI

  1. Bedenk een poster voor een open dag, bijvoorbeeld voor de afdeling techniek of zorg.

  2. Laat AI een plaatje of slogan maken. Gebruik geen echte personen.

  3. Schrijf eronder een bronvermelding: tool, opdracht, datum.

  4. Schrijf op: wat deed de AI en wat deed jij zelf?

6

minute

00

second

6 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

  1. Tweetallen werken met de AI-tool van school. 2. Zeg: 'Geen gezichten van echte mensen, geen bekende figuren of merken. Verzin iets nieuws.' 3. Loop rond en check de bronvermeldingen. 4. Als het goed gaat, schrijven leerlingen: 'AI maakte het plaatje, ik bedacht het idee, koos de beste versie en schreef de tekst.' 5. Laat twee tweetallen hun antwoord op de laatste vraag voorlezen. Geen beeldtool? Laat leerlingen de chatbot om een slogan vragen, of beschrijven welk beeld ze zouden laten maken, en daarbij de vermelding schrijven.

Wat moet er volgens de AI-verordening bij een deepfake?

A

De naam van degene die het bekeken heeft

B

Hoeveel het maken van het beeld kostte

C

Dat het beeld door AI is gemaakt of bewerkt

D

Niets, deepfakes zijn helemaal verboden

  1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: er moet bij staan dat het door AI is gemaakt of bewerkt. 3. Zeg bij 'helemaal verboden': 'Niet alle deepfakes zijn verboden, bijvoorbeeld in films of als duidelijke grap. Maar ze moeten herkenbaar zijn, en nep-naaktbeelden en oplichting zijn wel strafbaar.'

Wat had de medewerker uit de casus moeten doen? Noem twee dingen.

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

  1. Laat iedereen het antwoord zelf typen. 2. Een goed antwoord noemt minstens twee dingen, zoals: letten op haast en geheimhouding, de baas zelf terugbellen op een bekend nummer, een collega of leidinggevende om raad vragen, niet betalen bij twijfel. 3. Lees een paar antwoorden voor. 4. Zeg tot slot: 'Dit werkt ook voor jou, bij een raar berichtje van een vriend of familielid. Stop, check via een ander kanaal, en twijfel? Niet doen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Woorden van vandaag

Deepfake Nepbeeld, nepvideo of nepstem van een echt persoon, gemaakt met AI.

Desinformatie Nepinformatie die expres verspreid wordt om mensen te misleiden.

Portretrecht Het recht om bezwaar te maken als iemand jouw herkenbare beeld zonder toestemming gebruikt.

Auteursrecht Het recht van een maker op zijn of haar eigen werk.

Bronvermelding Opschrijven waar iets vandaan komt, ook als het met AI is gemaakt.

AI-verordening Europese wet met regels voor AI, zoals: deepfakes moeten herkenbaar zijn.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.