AI, slim bekeken · Vmbo 2-3 · 3. Echt, nep of gejat?

• newEditor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 2,3

Introductie

Leerlingen testen of ze echte en nepbeelden uit elkaar houden, leren deepfakes checken via de bron en ontdekken wat de wet zegt. Ze bespreken van wie AI-werk is en oefenen met een eerlijke bronvermelding.

Instructies

Handleiding Vmbo 2-3 les 3, Echt, nep of gejat.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

Echt, nep of gejat?

Deepfakes herkennen, en wie de eigenaar is van wat AI maakt

VMBO 2-3 · LES 3 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Vmbo 2-3, les 3 van 4 (50 minuten). Lijn: herkennen.

Kerndoel: VO 21D: kritisch interacteren met AI; 21B: betrouwbaarheid van informatie; 22A: auteursrecht en bronvermelding; 23A; 23C.

AILit: Engage 1, Engage 3, Create 3, Create 4.

Voorbereiding: Digibord met LessonUp. Zoek vooraf 6 beelden voor 'Echt of nep?': 3 echte foto's en 3 AI-beelden, bijvoorbeeld van een nieuwssite die AI-beelden heeft ontmaskerd, of maak zelf AI-beelden met de beeldtool van school. Zet ze genummerd in een presentatie of document. Optioneel de AI-chatbot van school voor de demo.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Attentie Attentie / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Dit ga je leren

• Ik kan uitleggen wat een deepfake is en waarom die gevaarlijk kan zijn.

• Ik kan checken of een beeld of filmpje echt is.

• Ik kan uitleggen wat wel en niet mag met AI-beelden en werk van anderen.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Heb jij weleens een nepfoto of nepvideo geloofd?

1

Ja, zeker

2

Misschien, weet ik niet

3

Nee, nooit

4

Ik zie het altijd meteen

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

1. Start de poll. 2. Toon de uitslag. 3. Vraag: 'Wie koos Ik zie het altijd meteen? Zo meteen gaan we testen of dat klopt.' Verwacht: een deel denkt dat ze nep altijd herkennen. Misvatting: nep is altijd duidelijk te zien. 4. Zeg: 'Veel nepbeelden worden juist gedeeld omdat mensen ze geloven.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Wat is een deepfake?

• Een deepfake is een nepbeeld, nepvideo of nepstem van een echt persoon, gemaakt met AI.

• Het lijkt alsof iemand iets zegt of doet wat nooit gebeurd is.

• Je hebt er geen dure computer voor nodig: een app is genoeg.

• Een filter dat je gezicht verandert, gebruikt dezelfde soort techniek.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'De AI heeft van heel veel foto's en video's geleerd hoe gezichten en stemmen eruitzien en klinken. Daarmee kan hij nieuwe beelden maken.' 3. Vraag: 'Welke filters of apps ken je die je gezicht of stem veranderen?' Verwacht: Snapchat-filters, TikTok-effecten, face swap-apps, stemveranderaars. 4. Zeg: 'Met je eigen gezicht voor de lol is dat prima. Het wordt anders als het om iemand anders gaat.'

Image credit: Peter Stumpf / Unsplash

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Waarvoor worden deepfakes gebruikt?

Grap of meme

Een bekende persoon die een gek liedje zingt. Vaak duidelijk als grap.

Film en reclame

Een acteur jonger maken of een stem in een andere taal laten praten.

Oplichting

Een nagemaakte stem van een familielid die belt en om geld vraagt.

Pesten

Nepfoto's of nep-naaktbeelden van iemand maken en delen. Dat is strafbaar.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de kaarten. 2. Zeg bij 'Oplichting': 'Oplichters hebben soms maar een paar seconden van iemands stem nodig, bijvoorbeeld uit een filmpje online. Spreek met je familie een codewoord af.' 3. Zeg bij 'Pesten', rustig en duidelijk: 'Een nep-naaktbeeld van iemand maken of delen is strafbaar, ook als het een grap zou zijn. Krijg je zoiets? Niet doorsturen, wel melden bij een volwassene. Ben je zelf slachtoffer? Het is nooit jouw schuld. Je kunt terecht bij Helpwanted.nl.' 4. Vraag: 'Welke van deze vier kan het meeste schade doen?'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Zo check je of het echt is

Kijk naar details

Rare handen, wazige tekst, vreemde schaduwen, oren of sieraden die niet kloppen.

Wie plaatste het?

Zoek wie het als eerste postte. Een onbekend account zonder bron? Oppassen.

Zoek het na

Melden betrouwbare nieuwssites het ook? Of staat het op een factcheck-site?

Zoek het beeld

Zoek de foto terug met Google Lens of omgekeerd zoeken op afbeelding.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de kaarten. 2. Zeg: 'Details worden steeds beter nagemaakt. Dus de kaarten rechts zijn eigenlijk het belangrijkst: check de bron.' 3. Doe als het kan omgekeerd zoeken voor op het digibord met een bekende foto. 4. Vraag: 'Wat doe je als je het na deze checks nog niet weet?' Verwacht: 'Niet delen.' Zeg: 'Precies. Twijfel? Niet delen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Echt of nep?

TWEETALLEN

1. Je leraar laat 6 beelden zien. Schrijf bij elk nummer: echt of nep.

2. Schrijf bij elk beeld waarom je dat denkt.

3. Vergelijk met een ander tweetal. Waar verschillen jullie?

4. Hoeveel had je goed? Wat hielp het meest?

8

minute

00

second

add30s

8 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de 6 beelden een voor een, ongeveer 30 seconden per beeld. 2. Zeg: 'Schrijf echt of nep, en een reden. Gokken mag, maar schrijf er een reden bij.' 3. Laat tweetallen vergelijken. 4. Geef de antwoorden en laat handen opsteken per score. Verwacht: de meeste tweetallen hebben er 3 of 4 goed, bijna niemand alles. 5. Zeg: 'Zie je hoe lastig het is? Alleen kijken is niet genoeg. Daarom check je de bron.' Geen beelden kunnen vinden? Gebruik de beschrijvingen van bekende nepbeelden die op nieuwssites zijn ontmaskerd, en laat leerlingen redeneren welke checks ze zouden doen.

Wat is de beste manier om te checken of een filmpje echt is?

A

Nagaan wie het als eerste plaatste

B

Kijken hoeveel likes het filmpje heeft

C

Alleen goed letten op de handen

D

Vragen of je vrienden het ook geloven

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: nagaan wie het als eerste plaatste, en of betrouwbare bronnen het melden. 3. Zeg bij 'likes': 'Nepfilmpjes krijgen juist vaak veel likes, omdat ze spannend zijn.' 4. Zeg bij 'handen': 'Dat hielp vroeger, maar AI wordt steeds beter in handen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Wat zegt de wet?

• Een nep-naaktbeeld van iemand maken of delen is strafbaar.

• Iemands foto of video gebruiken zonder toestemming mag vaak niet: dat is portretrecht.

• Sinds augustus 2026 moet volgens de Europese AI-verordening bij een deepfake staan dat het AI is.

• Ook een 'grapje' kan dus gevolgen hebben.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Portretrecht betekent: als jij herkenbaar in beeld bent, mag je soms bezwaar maken als iemand dat beeld gebruikt. Zeker als het je schade doet.' 3. Zeg: 'De AI-verordening is een Europese wet. Wie een deepfake publiceert, moet laten weten dat het nep is.' 4. Vraag: 'Waarom zou die regel er zijn?' Verwacht: 'Zodat mensen niet voor de gek worden gehouden.' Misvatting: online is alles toegestaan.

Image credit: Sasun Bughdaryan / Unsplash

Stelling: Een deepfake van je leraar maken als grap is oké, als je hem niet deelt.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

1. Lees de stelling. Laat leerlingen gaan staan (eens) of blijven zitten (oneens). 2. Vraag argumenten. Verwacht voor: 'Niemand ziet het', 'Het is maar een grapje.' Verwacht tegen: 'Hij heeft geen toestemming gegeven', 'Het lekt toch uit', 'Het kan iemand pijn doen.' 3. Zeg: 'De vraag is steeds: zou die persoon het oké vinden? Vraag toestemming, en deel nooit iets wat iemand kan kwetsen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Van wie is het?

• Auteursrecht: wie een tekst, foto, liedje of tekening maakt, is de eigenaar.

• AI leerde van werk van miljoenen makers, vaak zonder hun toestemming. Veel makers zijn daar boos over.

• Een beeld dat helemaal door AI is gemaakt, heeft volgens de meeste juristen geen auteursrecht.

• Op school vermeld je altijd dat je AI hebt gebruikt.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Stel: een tekenaar maakt al jaren strips. Een AI leert van al die strips en maakt nu in een seconde iets in dezelfde stijl. Is dat eerlijk?' 3. Laat twee leerlingen reageren. 4. Zeg: 'Er lopen rechtszaken over. Wat wel duidelijk is: AI-werk inleveren alsof je het zelf maakte, is op school fraude.' Misvatting: wat op internet staat, is van iedereen.

Is dit oké of niet oké?

Oké

Niet oké

AI-plaatje met vermelding

Nepfoto van klasgenoot delen

Nepliedje met rapperstem

Idee opdoen voor tekening

AI-tekst inleveren als eigen

Filter op je eigen foto

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

1. Laat leerlingen sorteren. 2. Bespreek het nepliedje: 'De stem van een artiest nadoen en dat online zetten of verkopen, zonder toestemming, mag niet. Muzieklabels en artiesten laten zulke nummers weghalen.' 3. Bespreek 'Idee opdoen': 'AI gebruiken voor inspiratie is prima, zolang je daarna zelf maakt.' 4. Vraag: 'Wat is het verschil tussen de oké-items en de rest?' Verwacht: 'Eerlijk zeggen dat het AI is, en geen andere mensen schaden.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Bronvermelding voor AI

PROBEER HET ZELF

Ik heb een plaatje met AI gemaakt voor mijn werkstuk over de haven. Hoe schrijf ik een bronvermelding? Geef een kort voorbeeld.

Zet onder het plaatje wat het is, welke tool je gebruikte, wat je vroeg en wanneer. Voorbeeld: 'Afbeelding: vrachtschip in de haven bij zonsondergang. Gemaakt met [naam AI-tool] op 30 september 2026. Opdracht: maak een realistische foto van een vrachtschip bij zonsondergang.' Zo weet de lezer dat het geen echte foto is.

AI-ANTWOORD

Praat erover

Wat moet er allemaal in een goede vermelding staan?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Typ de prompt in de chatbot van school of toon het voorbeeldantwoord. 2. Vraag: 'Wat staat er in de vermelding?' Verwacht: wat het is, welke tool, welke opdracht, welke datum. 3. Zeg: 'Vraag je docent welke vorm jullie school wil. Het belangrijkste is: eerlijk zijn dat het AI is.' 4. Wijs erop: 'De naam van de tool vul je zelf in.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Eerlijk maken met AI

MET AI

1. Bedenk een poster voor een open dag, bijvoorbeeld voor de afdeling techniek of zorg.

2. Laat AI een plaatje of slogan maken. Gebruik geen echte personen.

3. Schrijf eronder een bronvermelding: tool, opdracht, datum.

4. Schrijf op: wat deed de AI en wat deed jij zelf?

7

minute

00

second

add30s

7 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Tweetallen werken met de AI-tool van school. 2. Zeg: 'Geen gezichten van echte mensen, geen bekende figuren of merken. Verzin iets nieuws.' 3. Loop rond en check de bronvermeldingen. 4. Als het goed gaat, schrijven leerlingen: 'AI maakte het plaatje, ik bedacht het idee, koos de beste versie en schreef de tekst.' 5. Laat twee tweetallen hun antwoord op de laatste vraag voorlezen. Geen beeldtool? Laat leerlingen de chatbot om een slogan vragen, of beschrijven welk beeld ze zouden laten maken, en daarbij de vermelding schrijven.

Wat moet er volgens de AI-verordening bij een deepfake?

A

De naam van degene die het bekeken heeft

B

Hoeveel het maken van het beeld kostte

C

Dat het beeld door AI is gemaakt of bewerkt

D

Niets, deepfakes zijn helemaal verboden

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: er moet bij staan dat het door AI is gemaakt of bewerkt. 3. Zeg bij 'helemaal verboden': 'Niet alle deepfakes zijn verboden, bijvoorbeeld in films of als duidelijke grap. Maar ze moeten herkenbaar zijn, en nep-naaktbeelden en oplichting zijn wel strafbaar.'

Je ziet een schokkend filmpje. Wat doe je voordat je het deelt?

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

1. Laat iedereen het antwoord zelf typen. 2. Een goed antwoord noemt minstens twee checks: wie plaatste het, melden nieuwssites het ook, omgekeerd zoeken, en bij twijfel niet delen. 3. Lees een paar antwoorden voor en vat samen: 'Twijfel? Niet delen.'

VMBO 2-3 · LES 3 · HERKENNEN

Woorden van vandaag

Deepfake Nepbeeld, nepvideo of nepstem van een echt persoon, gemaakt met AI.

Desinformatie Nepinformatie die expres verspreid wordt om mensen te misleiden.

Portretrecht Het recht om bezwaar te maken als iemand jouw herkenbare beeld zonder toestemming gebruikt.

Auteursrecht Het recht van een maker op zijn of haar eigen werk.

Bronvermelding Opschrijven waar iets vandaan komt, ook als het met AI is gemaakt.

AI-verordening Europese wet met regels voor AI, zoals: deepfakes moeten herkenbaar zijn.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.