Samenvatting sanitair module 4, 5 en 6

• newEditor
• Installatietechniek
• MBO
• Studiejaar 1,2

Sanitair: ontwerp, materiaal, montage

Lesdoel

Ik kan de belangrijkste regels voor gebouwriolering, leidingmaterialen en montage van sanitaire leidingen uitleggen en toepassen.

Welk woord past voor jou bij goede afvoer of riolering?

Gebruik de opbrengst om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als stank, afschot, verstopping, sifon, PVC of geluid.

Ontwerpen gebouwriolering

Bij het ontwerp van gebouwriolering let je op vier punten:

• soort leiding

• dimensionering van de leiding

• aansluitvolgorde van sanitaire toestellen

• afvoer van afvalwater

Open met het nut van goed ontwerp: een afvoer moet betrouwbaar, stil en hygiënisch werken. Verbind deze vier ontwerpuitgangspunten aan storingen die leerlingen kennen, zoals verstopping, borrelende sifons of stank.

Goede afvalwaterafvoer

Een goede afvoer wordt vooral bepaald door:

• volumestroom: de basisafvoer van het toestel

• vullingsgraad: hoeveel van de leiding met water gevuld is

• afschot: de helling van de leiding

Deze drie moeten samen kloppen voor een goede doorstroming.

Vullingsgraad van leidingen

• Horizontale leidingen: maximaal 70% gevuld

• Grondleidingen en hemelwaterafvoeren: maximaal 100%

• Bij volvulling kunnen overdruk en onderdruk ontstaan

• Daardoor kunnen stankafsluiters gaan borrelen of leeggezogen worden

Benadruk dat 100% vulling bij gewone horizontale afvoerleidingen ongunstig is, omdat luchttransport dan verdwijnt. Koppel dit aan stankoverlast in de praktijk.

Afschot en stroomsnelheid

• Minimale helling van verzamel- en grondleidingen: 1:200

• Dat is 5 mm per meter leiding

• Gewenste stroomsnelheid: 0,70 tot 0,80 m/s

• Te weinig afschot geeft slechte afvoer; te veel kan ook ongunstig zijn

Leg 1:200 praktisch uit: bij 4 meter leiding is dat 20 mm hoogteverschil. Noem dat juiste stroomsnelheid helpt om vuil mee te nemen zonder problemen met water en lucht.

Toestelleidingen

• Op een toestelleiding is maar één lozingstoestel aangesloten

• Maximale lengte: 3,5 meter

• Is de leiding langer dan 3,5 meter, dan moet deze als verzamelleiding worden berekend

Belangrijke aansluitregels

• Binnen 1 meter van een toiletaansluiting mag geen ander toestel aansluiten

• Een liggende leiding op een standleiding sluit je aan onder 90°

• Een aansluiting op een liggende leiding gebeurt onder 45°

• Tussen tegenoverliggende aansluitingen op een standleiding zit minimaal 0,5 meter hoogteverschil

Deze maat- en hoekregels zijn typische toets- en praktijkkennis. Laat leerlingen het verschil zien tussen aansluiting op een standleiding en op een liggende leiding.

Stankafsluiter en gebouwaansluiting

• Minimale waterslothoogte van een stankafsluiter: 50 mm

• Het waterslot voorkomt leegzuigen en stankoverlast

• De gebouwaansluiting heeft minimaal diameter 117 mm

• Standaard diepte: 800 mm onder maaiveld

Verbind hier binnenriolering met de aansluiting naar buiten. Benoem dat een te klein waterslot of fout drukgedrag direct merkbaar is voor de gebruiker.

Wat is de maximale vullingsgraad van een horizontale leiding?

A

100%

B

70%

C

50%

D

90%

De afleider 100% past bij grondleidingen en hemelwaterafvoeren, niet bij gewone horizontale leidingen.

Vul de juiste woorden in

Een goede afvoer hangt af van vullingsgraad en afschot. Een toestelleiding is voor één lozingstoestel en mag maximaal 3,5 meter lang zijn.

vullingsgraad

afschot

één lozingstoestel

3,5 meter

volvulling

standleiding

1 meter

90°

Alle woorden komen letterlijk uit het blok over gebouwriolering. Laat leerlingen ook benoemen waarom te lange toestelleidingen anders berekend worden.

Waarom is volvulling in een leiding ongunstig?

Bespreek: door volvulling kunnen overdruk en onderdruk ontstaan. Daardoor kunnen stankafsluiters borrelen of leeggezogen worden, met stankoverlast als gevolg.

Leidingmaterialen in sanitair

Veelgebruikte materialen zijn:

• PVC

• PP

• PE

Soms worden ook SML (gietijzer) en RVS toegepast.

Plaats de materialen in context: PVC komt het meest voor, maar materiaalkeuze hangt af van temperatuur, verbindingstechniek, geluid en toepassing.

PVC: plus- en minpunten

Voordelen

Nadelen

• bros bij vorst

• wordt zacht boven 70°C

• grote uitzetting

• giftige stoffen bij brand

• lichtgewicht

• goedkoop

• eenvoudig te lijmen

• chemisch redelijk bestendig

Benadruk dat PVC in sanitair veel gekozen wordt door prijs en eenvoudige verwerking, maar dat temperatuur en brandgedrag belangrijke beperkingen zijn.

PVC lijmverbindingen

Voor een goede lijmverbinding:

• buis haaks afzagen

• ontbramen en afschuinen

• onderdelen goed reinigen

• lijm gelijkmatig aanbrengen

• verbinding direct in elkaar schuiven

Noem dat slordig voorbereiden vaak lekkage of slechte passing geeft. De volgorde is hier belangrijker dan veel extra theorie.

Veilig werken met PVC-lijm

• zorg voor goede ventilatie

• werk zonder open vuur

• bescherm huid en ogen

• voer chemisch afval correct af

Koppel dit aan Arbo en veilig vakmanschap. Laat zien dat verwerking van materiaal niet alleen technisch, maar ook veilig en milieubewust moet gebeuren.

PP en PE vergeleken

• bestand tot 100°C

• flexibel en chemisch resistent

• vorstbestendig

• niet te lijmen, moeilijker te verbinden

• grote uitzetting en extra ondersteuning nodig

PE

• temperatuurbestendig tot 120°C

• chemisch beter bestand dan PVC

• behoudt slagvastheid bij vorst

• verbinding via rubbermanchetten

PP

Benadruk de keuzevraag: PP is handig bij hogere temperatuur en manchetverbindingen; PE is sterk en flexibel, maar vraagt meer aandacht bij montage en ondersteuning.

PE verbindingstechnieken

PE wordt niet gelijmd.

De belangrijkste verbindingstechnieken zijn:

• spiegellassen

• elektromoflassen

• bij grotere diameters gebruik je een lasmachine

Verwijs eventueel naar vraag 11 uit de samenvatting: de juiste temperatuur van een PE-lasspiegel is 210°C. Dat detail hoeft niet groot op de slide, maar kan mondeling worden genoemd.

Welk materiaal wordt meestal gelijmd?

A

PE

B

PP

C

PVC

D

RVS

PP wordt vaak met rubbermanchetten verbonden en PE wordt gelast, niet gelijmd.

Vul de juiste woorden in

PVC wordt vaak gekozen omdat het goedkoop is en eenvoudig te lijmen. PP kan temperaturen aan tot 120°C. PE is niet te lijmen en wordt verbonden door spiegellassen of elektromoflassen.

goedkoop

lijmen

120°C

spiegellassen

70°C

rubbermanchetten

afschot

117 mm

Controleert de kernverschillen tussen PVC, PP en PE zonder alles letterlijk te laten opdreunen.

Welk materiaal lijkt jou het handigst om mee te werken?

1

PVC

2

PP

3

PE

4

Weet ik nog niet

Thermische uitzetting van PVC

PVC zet uit met 0,06 mm per meter per °C.

Dat betekent dat een leiding langer wordt bij warmte en krimpt bij afkoeling. Daar moet je bij montage rekening mee houden.

Geef een simpel rekenvoorbeeld als steun: 10 meter leiding bij 20°C temperatuurverschil geeft 12 mm uitzetting. Zo wordt duidelijk waarom expansieruimte nodig is.

Expansiestukken

• vangen uitzetting en krimp op

• tussen twee vaste punten zit minimaal één expansiemogelijkheid

• in standleidingen komt minimaal één expansiestuk per verdieping

Beugelafstanden

Voor PVC/PP gelden deze afstanden:

• standleiding: 20 × buitendiameter

• liggende leiding: 10 × buitendiameter

Zo blijft de leiding goed ondersteund.

Maak het concreet met een voorbeeld op het bord als nodig. De verhouding is hier belangrijker dan een losse afstand uit het hoofd.

Leidingen inbetonneren

• leidingen goed verankeren

• tijdens het storten voldoende ondersteunen

• geen expansiestukken instorten

• temperatuur rondom kunststof leidingen maximaal 50°C

Benadruk dat fouten vóór het storten later moeilijk te herstellen zijn. Dit is een montage- en kwaliteitsmoment.

Geluid in afvoerleidingen

• sanitaire ruimtes gunstig plaatsen

• geluidsisolatiematten toepassen

• schachten voorzien van absorberend materiaal

Beperken van geluid

Soorten geluid

• valgeluid

• klettergeluid

• stromingsgeluid

Koppel elk geluidstype aan een herkenbare situatie in een gebouw. Zo snappen leerlingen waarom plaatsing en isolatie al in ontwerp en montage meespelen.

Brandveiligheid en PVC-milieu

Brandveiligheid

• onbrandbare materialen toepassen

• brandwerende schachten

• brandmanchetten gebruiken

PVC en milieu

• PVC is recyclebaar

• recycling heeft voorkeur boven storten of verbranden

Noem bij brandmanchetten dat ze bij verhitting uitzetten en de buis dichtknijpen. Vermeld ook dat PVC zelfdovend is, maar dat verwerking en afvalbeheer belangrijk blijven.

Hoe groot is de beugelafstand bij een liggende PVC/PP-leiding?

A

5 × buitendiameter

B

20 × buitendiameter

C

10 × buitendiameter

D

15 × buitendiameter

Vergelijk met de standleiding: daar geldt 20 × buitendiameter.

Vul de juiste woorden in

PVC zet uit met 0,06 mm per meter per °C. Daarom moet tussen twee vaste punten minimaal één expansiemogelijkheid zitten. Bij het inbetonneren mag je geen expansiestukken instorten en rond kunststof leidingen blijft de temperatuur maximaal 50°C.

0,06 mm

expansiemogelijkheid

expansiestukken

50°C

0,02 mm

waterslot

70°C

rubbermanchetten

Leg de koppeling tussen uitzetting en correcte montage expliciet na afloop nog eens uit.

Noem één maatregel tegen geluid of brand.

Bespreek mogelijke elementen: geluidsisolatiematten, absorberend materiaal in schachten, gunstige plaatsing van sanitaire ruimtes, brandwerende schachten, brandmanchetten, onbrandbare materialen.

Wat is één regel die jij zeker wilt onthouden?

Laat leerlingen in eigen woorden terugblikken. Mogelijke punten: afschot, vullingsgraad, verschillen tussen PVC/PP/PE, expansiestukken, brandmanchetten.

Welk onderdeel vond jij het lastigst vandaag?

Gebruik de antwoorden om te zien waar herhaling nodig is. Verwacht vaak: aansluithoeken, maten, materiaalverschillen of montage-eisen.

Begrippenlijst

gebouwriolering - Het leidingstelsel in een gebouw dat afvalwater afvoert.

dimensionering - Het bepalen van de juiste maat van een leiding.

volumestroom - De hoeveelheid water die per tijdseenheid door een leiding gaat.

vullingsgraad - Het deel van de leidingdoorsnede dat met water gevuld is.

afschot - De helling van een leiding zodat water kan wegstromen.

toestelleiding - Een afvoerleiding waarop maar één lozingstoestel is aangesloten.

verzamelleiding - Een leiding die afvalwater van meerdere aansluitingen verzamelt.

Begrippenlijst

standleiding - Verticale afvoerleiding in een gebouw.

stankafsluiter - Afsluiter met waterslot die rioollucht tegenhoudt.

waterslot - De waterlaag in een stankafsluiter die stank tegenhoudt.

expansiestuk - Onderdeel dat uitzetting en krimp van leidingen opvangt.

rubbermanchet - Flexibele verbinding waarmee leidingen worden gekoppeld.

spiegellassen - Lasmethode waarbij PE-delen door verhitting aan elkaar worden verbonden.

brandmanchet - Hulpstuk dat bij brand uitzet en een kunststof buis afsluit.