Examentraining 3 tv 1-6 en HC Steden en Burgers in de Lage Landen 1050-1700

Examentraining 3 tv 1-6 en HC Steden en Burgers in de Lage Landen 1050-1700


1 / 46
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 6

In deze les zitten 46 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 150 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Examentraining 3 tv 1-6 en HC Steden en Burgers in de Lage Landen 1050-1700


Welkom bij de examentraining Geschiedenis

Vandaag werk je aan jouw voorbereiding op het Centraal Examen. We behandelen stap voor stap de historische ontwikkelingen, kenmerkende aspecten en bronvaardigheden die je nodig hebt om CE‑vragen zelfstandig en zeker te beantwoorden.

Wat doen we vandaag?

  • Examentraining 2: HC Verlichting, HC China, Tijdvak 7

  • Examentraining 3: HC Steden & Burgers in de Lage Landen, Tijdvakken 1 t/m 6

Kies één van de drie manieren van werken:

  1. Oefentoets (op papier)
    → Stil en zelfstandig, als in het echte examen.

  2. Interactieve uitleg (LessonUp)
    → Uitleg → bron → opdracht → antwoordmodel → CE‑strategie.

  3. Werken met de Examenbundel
    → CE‑vragen maken, zelf nakijken, zwakke plekken ontdekken.

Wat moet je meenemen?

  • Samengevat Geschiedenis vwo

  • Examenbundel Geschiedenis vwo
    Deze mag je gebruiken in werkvorm 3 of naast de uitleg.

Voorwaarde: je werkt geconcentreerd, zonder afleiding.

BLOK 1 – Van jagers tot stedelijke samenlevingen

Tijdvakken 1 t/m 4
Duur: ca. 70 minuten

In dit blok leer je:

  • hoe de levenswijze van mensen samenhing met de manier waarop samenlevingen waren georganiseerd;

  • waarom steden in sommige perioden wel en in andere perioden nauwelijks voorkwamen;

  • welke ideeën over burgerschap, bestuur en gemeenschap ontstonden vóór de middeleeuwen;

  • waardoor vanaf de 11e eeuw in West‑Europa weer stedelijke samenlevingen konden ontstaan.

Tijdvak 1: leven zonder steden


In de prehistorie tot grofweg 3000 v.c. leefden mensen als jagers-verzamelaars.

  • Ze trokken rond en hadden geen vaste woonplaatsen.

  • Er was geen structureel voedseloverschot.

  • Iedereen was direct betrokken bij voedselvoorziening.

Daardoor was er geen ruimte voor specialisatie, bestuur of stedelijke gemeenschappen.

Bron (beschrijving):
“Mensen leefden in kleine groepen en trokken achter voedsel aan.”

Leg uit waarom deze levenswijze het ontstaan van complexe samenlevingen onmogelijk maakte.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Overgang naar landbouw

Vanaf 10.000 vc.

  • Mensen gaan landbouw bedrijven.

  • Er ontstaan vaste nederzettingen.

  • De bevolking groeit.

Landbouw maakt meer mensen en nieuwe vormen van samenwerking mogelijk, maar brengt ook ongelijkheid.

Bron (beschrijving):
“Door landbouw konden sommige mensen meer produceren dan zij zelf nodig hadden.”

Leg uit hoe deze ontwikkeling leidde tot sociale verschillen.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Oudheid: nieuwe ideeën over stad en burger

  • In Griekse stadstaten staat politieke deelname centraal.

  • Burgerschap betekent meebeslissen over bestuur.

  • Dit gold slechts voor een beperkte groep vrije mannen.

Bij de Romeinen ligt de nadruk anders.

  • Burgerschap is vooral juridisch.

  • Het Romeinse rijk verspreidt wetten, bestuur en stedelijke cultuur over grote gebieden.

Hier ontstaat het idee dat burgers rechten hebben binnen een politieke gemeenschap.

Oefenvraag met bron (tijdvak 2)

Bron: “Alleen wie burger is, mag deelnemen aan de volksvergadering.”
(Athene, 5e eeuw v.Chr.)

Leg uit wat deze bron laat zien over het burgerschapsbegrip in de Griekse stadstaat.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Vroege Middeleeuwen

Na de val van het Romeinse Rijk verandert de samenleving ingrijpend.

  • In West‑Europa verdwijnt de stedelijke infrastructuur grotendeels.

  • De economie wordt zelfvoorzienend en agrarisch, georganiseerd via hofstelsel en horigheid.

  • Bestuur is lokaal georganiseerd via feodale verhoudingen.

Steden verdwijnen niet volledig, maar spelen lange tijd geen centrale rol meer.

Oefenvraag tijdvak 3

Leg uit waarom de Romeinse stedelijke cultuur in West‑Europa niet direct werd voortgezet na de val van het Romeinse Rijk.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Herleving van handel en steden

Vanaf de 11e eeuw verandert de situatie opnieuw.

  • Landbouwopbrengsten stijgen.

  • De bevolking groeit.

  • Handel en geldgebruik nemen toe.

Hierdoor ontstaat opnieuw ruimte voor steden, vooral in gebieden als Vlaanderen.


Bron:
“Door hoge landbouwproductiviteit en schapenhouderij groeide Atrecht uit tot een centrum van lakennijverheid.”

Leg uit waarom juist Atrecht zich tot een belangrijke stad kon ontwikkelen.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Ontstaan van stedelijke burgerij

Stedelingen organiseerden zich om hun belangen te beschermen.

  • Ze kregen of kochten stadsrechten.

  • Steden verkregen zelfbestuur.

  • Er ontstond een stedelijke burgerij met juridische en economische rechten.

Niet iedereen kon zomaar burger worden.


Bron:
“De stad had een constante toestroom nodig van kapitaalkrachtige of kundige aspirant‑poorters.”

Leg uit wat deze bron laat zien over de samenstelling van de stedelijke burgerij.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Sociale spanningen rond 1300


Economische groei leidde niet alleen tot welvaart.

  • Een stedelijke elite kreeg steeds meer macht.

  • Ambachtslieden hadden weinig politieke invloed.

  • Dit veroorzaakte spanningen en opstanden.

De Guldensporenslag (1302) laat zien dat stedelijke groepen politiek zelfbewust werden.


Leg uit waarom economische groei in Vlaamse steden leidde tot sociale conflicten.
(max. 4 punten, ± 8 min)

PAUZE – 10 minuten


BLOK 2 – Steden, macht en de Republiek

In dit blok leer je:

  • hoe economische, religieuze en politieke ontwikkelingen elkaar beïnvloedden;

  • waarom spanningen ontstonden tussen lokale machthebbers en centrale overheden;

  • hoe deze spanningen leidden tot conflict, staatsvorming en nieuwe machtsverhoudingen;

  • hoe welvaart en ongelijkheid naast elkaar konden bestaan in de vroegmoderne tijd.

Steden als netwerk

Vanaf de late middeleeuwen functioneren steden niet los.

  • Elke stad heeft een eigen specialisatie.

  • Samen vormen zij een economisch netwerk.

  • Groei van de ene stad versterkt vaak ook andere steden.

Dit netwerkdenken is belangrijker dan het idee van één dominante stad.

Bron (beschrijving):
“Brugge functioneerde als handelscentrum binnen een netwerk van steden, waarbij elke stad een eigen economische rol had.”

Leg uit wat deze beschrijving laat zien over de manier waarop steden economisch samenhingen.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Van Brugge naar Antwerpen

In de 14e en 15e eeuw verschuift het zwaartepunt.

  • Brugge verliest langzaam zijn centrale positie.

  • Antwerpen profiteert van betere bereikbaarheid.

  • Schaalvergroting in handel wordt steeds belangrijker.

Economische macht is dus veranderlijk.

Bron:
“Antwerpen was toegankelijk voor grotere zeeschepen en had goede verbindingen met het Europese achterland.”

Leg uit waarom juist deze factoren belangrijk werden voor het succes van Antwerpen.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Steden en bestuur: spanning met vorsten

Vanaf de 15e eeuw proberen vorsten hun macht te vergroten.

  • Zij willen belastingen, rechtspraak en bestuur centraliseren.

  • Steden willen hun oude rechten behouden.

  • Dit leidt tot blijvende spanningen.

Hier botsen twee machtslogica’s: lokaal versus centraal.

Bron:
“De hertog streeft ernaar om rechtspraak en bestuur in zijn gebieden te centraliseren.”

Leg uit vanuit welke belangen deze bron is geschreven.
(max. 2 punten, ± 4 min)

Ideeën en religie

In de 16e eeuw veranderen niet alleen machtsstructuren, maar ook ideeën.

  • De Renaissance verandert het mens- en wereldbeeld.

  • De Reformatie zet religieuze eenheid onder druk.

  • Geloof wordt een politieke kwestie.

Religie wordt een bron van conflict én legitimatie.

“De protestantse Reformatie leidde tot scherpe conflicten over geloof en gezag.”

Leg uit waarom religieuze veranderingen ook politieke gevolgen hadden.
(max. 3 punten, ± 6 min)

De Nederlanden in conflict

In de Nederlanden komen meerdere spanningen samen vanaf 1566 (Beeldenstorm), die de inleiding vormen voor de Nederlandse Opstand (1568-1648).

  • Centralisatiepolitiek van de Habsburgers vs. bestaande privileges en rechten.

  • Religieuze verdeeldheid: calvinisme vs. katholicisme

  • Economische achteruitgang en verhoogde belastingen door de Spaanse vorst.

Dit leidt tot verzet en uiteindelijk tot een langdurig conflict.

Bron:
“De Opstand in de Nederlanden was het gevolg van religieuze, politieke en economische spanningen.”

Leg uit waarom het conflict niet tot één oorzaak te herleiden is.
(max. 4 punten, ± 8 min)

De Republiek: stedelijke staat

In 1588 ontstaat een bijzondere staatsvorm in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

  • Geen koning, maar bestuur door gewesten.

  • Macht verdeeld over verschillende bestuurslagen.

  • Vrijheden worden gezien als voorwaarde voor welvaart.

De Republiek wijkt af van absolute monarchieën in Europa.

De Republiek is geen gecentraliseerde staat, gewesten overleggen veel.

“De Republiek kende geen absolute vorst, maar een bestuur van regenten en gewesten.”

Leg uit wat dit zegt over de politieke organisatie van de Republiek.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Economische bloei en handelskapitalisme

In de 17e eeuw groeit de economie sterk.

  • Wereldwijde handelscontacten.

  • Grote kapitaalstromen.

  • Investeringen in handel, landbouw en infrastructuur.

Welvaart is zichtbaar, maar ongelijk verdeeld.

“Rijke investeerders haalden hun winst steeds vaker uit internationale handel en leningen.”

Leg uit waarom dit zowel economische groei als sociale spanningen kon veroorzaken.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Politieke spanningen in de Gouden Eeuw

Welvaart leidt niet automatisch tot stabiliteit.

  • Bestuur raakt geconcentreerd bij kleine elites.

  • Politieke inspraak blijft beperkt.

  • Kritiek op het bestuur groeit.

Deze spanningen blijven lange tijd onder de oppervlakte.

Leg uit waarom het Rampjaar 1672 een breukmoment vormde in de politieke verhoudingen.
(max. 3 punten, ± 6 min)

Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde:

1

Ontwikkeling van burgerschap en politiek denken in de Griekse stadstaat

2

Ontstaan van landbouwsamenlevingen

3

Herleving van handel en ambacht in West‑Europa

4

De vrijwel volledige overgang naar een zelfvoorzienende agrarische samenleving in West‑Europa

5

Mensen leven als jagers-verzamelaars

6

Het conflict in de Nederlanden dat leidt tot de stichting van een Nederlandse staat

Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde:

1

De stichting van een republiek zonder vorst

2

Het ontstaan van religieuze verdeeldheid door de Reformatie

3

Het Rampjaar, waarin militaire en politieke spanningen samenkomen

4

Wereldwijde handelscontacten en het begin van handelskapitalisme

5

Pogingen van vorsten om bestuur en rechtspraak te centraliseren

Historisch denken en brongebruik

Doel van dit blok

Dit blok is bedoeld om leerlingen bewust te maken van de vaardigheden die zij op het centraal examen moeten toepassen, los van de inhoud.
Leerlingen leren hier:

  • wat een vaardigheid precies inhoudt,

  • hoe je die vaardigheid herkent in een examenvraag,

  • hoe je een antwoord gestructureerd opbouwt.

Dit blok versterkt vooral Domein A: tijd, causaliteit, interpretatie, betekenisgeving en brongebruik.

Overzicht: welke vaardigheden toetst het examen?


In vrijwel elke examenvraag zitten één of meerdere van deze vaardigheden verstopt:

  1. Tijd & chronologie

  2. Oorzaak–gevolg (causaliteit)

  3. Continuïteit & verandering

  4. Betrouwbaarheid van bronnen

  5. Representativiteit van bronnen

  6. Bruikbaarheid van bronnen

  7. Standplaatsgebondenheid

  8. Redeneringen reconstrueren uit bronnen

  9. Vergelijken van standpunten


Belangrijk voor leerlingen:

Het examen vraagt zelden “wat is dit?”, maar bijna altijd
“leg uit”, “verklaar”, “beoordeel”, “laat zien dat”.

Vaardigheid 1 – Tijd & chronologie


Bij chronologie gaat het niet om jaartallen uit je hoofd leren, maar om:

  • gebeurtenissen relatief in de tijd plaatsen;

  • verband zien tussen gebeurtenissen in verschillende tijdvakken.

Hoe herken je deze vaardigheid in een vraag?

Formuleringen zoals:

  • “Zet in de juiste volgorde”

  • “Wat gebeurde eerder/later?”

  • “Welke ontwikkeling past het best vóór/na …?”

Vaardigheid 2 – Oorzaak–gevolg (causaliteit)


Bij oorzaak–gevolg moet je:

  • onderscheid maken tussen oorzaak en gevolg;

  • vaak meerdere oorzaken noemen (economisch, politiek, sociaal);

  • laten zien hoe iets tot iets anders leidt.

Veelgemaakte fout

Leerlingen noemen alleen een oorzaak, maar leggen het verband niet uit.

Vaardigheid 3 – Continuïteit & verandering


Deze vaardigheid vraagt:

  • wat verandert er?

  • wat blijft hetzelfde?

  • soms: verandering op één terrein, continuïteit op een ander.

Typische examenvraag

  • “Laat zien dat er sprake is van verandering, maar ook van continuïteit.”

Vaardigheid 4 – Betrouwbaarheid van bronnen


Een bron is betrouwbaar voor iets, nooit “gewoon betrouwbaar”.

Je kijkt naar:

  • maker

  • doel

  • publiek

  • context

Vaardigheid 5 – Representativiteit van bronnen

Hier gaat het om de vraag:

Geldt wat ik hier zie voor meer mensen, of slechts voor één groep/persoon?

Vaardigheid 6 – Standplaatsgebondenheid

Standplaatsgebondenheid betekent dat iemands oordeel wordt beïnvloed door:

  • sociale positie

  • politieke overtuiging

  • tijd en plaats

  • belangen

Vaardigheid 7 – Redeneringen reconstrueren (“Ik zie – Ik weet – Dus”)

Deze vaardigheid helpt bij vragen als:

  • “Wat wil de bron duidelijk maken?”

  • “Welke redenering ligt hierachter?”