Communicatie per levensfase
Communicatie per levensfase
Centrale vraag van de les: hoe pas je als verpleegkundige dezelfde communicatieve basis aan verschillende levensfasen en ontwikkelingsniveaus aan?
Leerdoel
Ik kan mijn communicatie als verpleegkundige aanpassen aan de ontwikkelingsfase van de zorgvrager, met passende en wetenschappelijk onderbouwde communicatieprincipes.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past voor jou bij afgestemde communicatie in de zorg?
Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Vraag kort door op woorden als luisteren, duidelijk, respect, leeftijd, tempo, autonomie of begrip.
Communicatie begint bij afstemmen
In verpleegkundige communicatie is niet alleen de kalenderleeftijd belangrijk, maar vooral wat iemand begrijpt, voelt en aankan.
Dezelfde basis blijft steeds gelijk:
duidelijk en eenvoudig taalgebruik
actief luisteren
doorvragen
samenvatten
begrip checken
aansluiten bij de belevingswereld
rekening houden met tempo en beperkingen
Benadruk dat evidence-based communicatieprincipes in elke levensfase terugkomen, maar anders worden toegepast.
Kalenderleeftijd en ontwikkelingsleeftijd
Kalenderleeftijd is het aantal jaren sinds de geboorte.
Ontwikkelingsleeftijd gaat over het niveau waarop iemand functioneert, bijvoorbeeld in taal, begrip, emotieregulatie of zelfstandigheid.
In de zorg vallen die twee niet altijd samen. Dan pas je je communicatie aan het functioneringsniveau aan, niet alleen aan de leeftijd op papier.
Gebruik hier alvast voorbeelden die later terugkomen: volwassen cliënt met verstandelijke beperking, oudere met dementie, adolescent met vertraagde ontwikkeling.
Dezelfde basis, andere uitwerking
Een verpleegkundige gebruikt in elke setting dezelfde kernvaardigheden, maar de nadruk verschuift.
Bij een baby ligt de focus op signalen van ouders en non-verbaal gedrag, bij een adolescent op autonomie en privacy, en bij een oudere soms op tempo, herhaling en ondersteuning van geheugen.
Koppel dit aan de verschillende werkvelden uit de les: ziekenhuiszorg, wijkverpleging, gehandicaptenzorg, ouderenzorg en ggz.
Waar stem je je communicatie vooral op af?
Functioneringsniveau
Kalenderleeftijd
Opleidingsniveau
Zorgsetting
Toetst het kernidee van slides 2–4: niet alleen leeftijd op papier, maar wat iemand begrijpt, voelt en aankan.
Basis van afstemmen
Goede verpleegkundige communicatie sluit aan bij het functioneringsniveau van de zorgvrager. De verpleegkundige gebruikt daarbij actief luisteren, vat samen en blijft het begrip checken in plaats van alleen naar leeftijd op papier te kijken.
Laat studenten de drie dragende begrippen uit de openingsslides ophalen.
Wanneer kunnen leeftijd en ontwikkeling uiteenlopen?
Bespreek dat antwoorden kunnen gaan over taalniveau, begrip, emotieregulatie, zelfstandigheid, geheugen of sociale/emotionele ontwikkeling. Koppel terug aan voorbeelden zoals verstandelijke beperking of dementie.
Prenataal en baby tot 18 maanden
De zorgvrager communiceert nog niet met woorden, maar wel via lichaamstaal, huilen, spanning, troostbaarheid en contactgedrag.
De communicatie richt zich daarom op:
observeren van signalen van de baby
luisteren naar ouders of verzorgers
rust, voorspelbaarheid en veiligheid
afstemmen op voeding, slaap en comfort
Prenataal kan slaan op communicatie met aanstaande ouders over zwangerschap, voorbereiding en zorgen rondom geboorte en hechting.
Communicatie met ouders bij baby's
Ouders zijn meestal de belangrijkste bron van informatie.
Passende aanpak:
stel concrete vragen over gedrag en ritme
erken onzekerheid of spanning
geef korte, duidelijke uitleg
laat ruimte voor herhaling en geruststelling
Voorbeeld ziekenhuiszorg: opname van een zuigeling met benauwdheid. Vraag ouders wat normaal gedrag is voor deze baby en wat nu anders is.
Aandachtspunten bij deze fase
Belangrijke kenmerken voor communicatie:
ouders kunnen overbelast of angstig zijn
informatie moet praktisch en overzichtelijk zijn
non-verbale signalen van de baby zijn cruciaal
een rustige stem en vaste volgorde geven veiligheid
De verpleegkundige checkt steeds of ouders de uitleg hebben begrepen en kunnen toepassen.
Evidence-based aandachtspunt: teach-back kan ook via ouders, bijvoorbeeld laten herhalen wanneer ze moeten bellen of waarop ze moeten letten.
Praktijkvoorbeeld: kraam- en kinderzorg
Bij een pasgeborene met voedingsproblemen richt de communicatie zich op de ouders:
wat zien zij thuis?
wanneer drinkt de baby wel of niet goed?
welke signalen van stress herkennen zij?
De baby staat centraal, maar het gesprek verloopt vooral via de naasten.
Deze slide heeft geen instructies
Wie is bij een baby meestal de belangrijkste informatiebron?
Broers of zussen
De fysiotherapeut
Ouders of verzorgers
Andere bezoekers
Sluit aan op slides 5–8: bij baby's verloopt veel communicatie via ouders/verzorgers, naast observatie van non-verbale signalen.
Communicatie bij baby's
Bij baby's let de verpleegkundige op non-verbale signalen en vraagt ouders naar gedrag en ritme. Uitleg blijft kort en duidelijk, met ruimte voor herhaling en geruststelling.
De volgorde van de blanks is inhoudelijk geforceerd door de context van de babyfase.
Peuterleeftijd
Peuters begrijpen eenvoudige taal, maar denken nog concreet en leven sterk in het hier en nu.
Kenmerken die communicatie beïnvloeden:
beperkte woordenschat
behoefte aan voorspelbaarheid
snel angst voor onbekende handelingen
groeiende eigen wil en weerstand
veel communicatie via spel en gedrag
Benadruk dat een peuter vaak niet bewust 'lastig' doet; weerstand is vaak spanning, onbegrip of behoefte aan controle.
Passende aanpak bij peuters
Gebruik korte, concrete zinnen
Benoem wat je gaat doen in eenvoudige woorden
Geef beperkte keuzes: 'eerst luisteren of eerst kijken?'
Sluit aan bij spel, knuffel of herkenbaar ritueel
Werk in rustig tempo
Laat zien dat beperkte keuzes autonomie geven zonder de zorghandeling onduidelijk te maken.
Omgaan met angst en weerstand
Bij peuters helpt het om spanning niet weg te praten, maar te erkennen en structureren.
Bijvoorbeeld:
eerst contact maken
dan kort uitleggen
daarna direct uitvoeren
achteraf benoemen dat het klaar is
Lange uitleg vooraf werkt vaak minder goed dan eenvoudig voordoen en rustig begeleiden.
Praktijkvoorbeeld ziekenhuiszorg: temperatuur meten of saturatie meten bij een angstige peuter.
Praktijkvoorbeeld: wijkverpleging
Bij wondzorg thuis terwijl een peuter aanwezig is, stem je af op zowel ouder als kind.
Je voorkomt extra spanning door:
eerst vertrouwen op te bouwen
handelingen zichtbaar te maken
het kind niet te overladen met uitleg
ouders mee te laten helpen als vertrouwd anker
Deze slide heeft geen instructies
Wat helpt vaak het best bij een angstige peuter?
Lange uitleg vooraf
Veel open keuzes
Erkennen en structureren
Streng corrigeren
Slides 9–12 benadrukken dat spanning erkennen, kort uitleggen en direct begeleiden vaak beter werkt dan veel praten.
Welke aanpak geeft een peuter het meeste houvast?
Beperkte keuzes
Medische details
Snelle handeling
Veel grapjes
Deze slide heeft geen instructies
Hoe geef je een peuter toch een beetje regie?
Bespreek elementen als: korte concrete taal, voorspelbaarheid, aansluiten bij spel of knuffel, ouder als vertrouwd anker, rustig tempo.
Kleuterleeftijd
Kleuters gebruiken meer taal dan peuters, maar denken nog vaak magisch en egocentrisch.
Dat beïnvloedt communicatie:
ze kunnen oorzaak en gevolg verkeerd interpreteren
ze vullen onbekende dingen met fantasie in
ze reageren sterk op toon en sfeer
schaamte en angst kunnen zich uiten in stil worden of druk gedrag
Leg zo nodig kort uit dat magisch denken betekent dat een kind verbanden ziet die er feitelijk niet zijn, zoals denken dat een prik straf is.
Hoe spreek je met een kleuter?
Gebruik eenvoudige, eerlijke woorden
Vermijd vage uitdrukkingen als 'dit doet geen pijn'
Laat zien met materialen of gebaren
Benoem gevoelens: 'je vindt dit spannend'
Geef stap voor stap uitleg
Belangrijk aandachtspunt: vermijd misleidende geruststelling. Eerlijke, kleine informatie-eenheden vergroten vertrouwen.
Rol van ouders en naasten
Ook in de kleuterleeftijd zijn ouders belangrijke gesprekspartners.
De verpleegkundige communiceert op twee niveaus:
met het kind in begrijpelijke taal
met ouders over medische inhoud, voorbereiding en nazorg
Zo voelt het kind zich gezien, terwijl ouders de verantwoordelijkheid kunnen dragen.
Voorbeeld kinderafdeling: voor een vernevelbehandeling leg je het masker eerst aan een pop of ouder uit en betrek je daarna het kind.
Praktijkvoorbeeld: kinderafdeling
Een kleuter die bloed moet laten prikken heeft baat bij:
korte uitleg vlak voor de handeling
een vertrouwd persoon dichtbij
concrete taal over wat er gebeurt
bevestiging achteraf
De uitleg moet spanning verminderen, niet vergroten.
Deze slide heeft geen instructies
Welke uitleg past het best bij een kleuter?
Eenvoudig en eerlijk
Vaag en geruststellend
Lang en technisch
Zakelijk en snel
Toetst slides 13–16: kleuters hebben eerlijke, concrete uitleg nodig; vermijd misleidende geruststelling.
Kleuters begrijpen anders
Kleuters denken soms magisch en kunnen onbekende dingen met fantasie invullen. Daarom geef je stap voor stap uitleg en benoem je gevoelens eerlijk.
Laat terugkomen waarom oorzaak-gevolg nog anders wordt geïnterpreteerd in deze fase.
Schoolkinderen 4–12 jaar
Schoolkinderen kunnen steeds beter logisch denken, vragen stellen en informatie onthouden.
Belangrijke kenmerken:
behoefte aan eerlijke uitleg
groeiende interesse in oorzaak en gevolg
gevoeligheid voor schaamte en falen
behoefte om serieus genomen te worden
toenemende zelfstandigheid, maar nog steun van ouders nodig
Hoewel de leeftijdsgroep breed is, blijft concrete uitleg belangrijk. Oudere schoolkinderen kunnen meer detail aan dan jongere.
Passende communicatie met schoolkinderen
Leg uit wat, waarom en hoe lang
Gebruik begrijpelijke medische taal
Moedig vragen aan
Check begrip door te laten navertellen
Betrek het kind actief bij eenvoudige keuzes
Teach-back werkt hier goed: laat het kind in eigen woorden zeggen wat er gaat gebeuren of wat thuis belangrijk is.
Schaamte en regie
In deze fase wordt lichaamsbewustzijn groter. Kinderen kunnen zich schamen voor onderzoek, bedplassen, ontlasting of 'anders zijn'.
Daarom helpt het om:
privacy te bewaken
neutrale woorden te gebruiken
niet over het kind heen te praten
succeservaringen te benoemen
Voorbeeld: bij diabeteszorg of stoma-uitleg kan schaamte veel invloed hebben op openheid in het gesprek.
Praktijkvoorbeeld: chronische zorg
Een schoolkind met astma leert vaak al mee over inhalatie.
De verpleegkundige stemt af door:
uitleg aan kind én ouder te geven
samen een routine te bespreken
te controleren of het kind de stappen begrijpt
ruimte te geven voor zorgen over school of sport
Deze slide heeft geen instructies
Wat past bij communicatie met schoolkinderen?
Alleen met ouders praten
Geen vragen toelaten
Begrip laten navertellen
Abstracte uitleg geven
Gebaseerd op slides 17–20: schoolkinderen kunnen meedenken en navertellen, maar hebben nog begrijpelijke uitleg nodig.
Schoolkinderen serieus nemen
Bij schoolkinderen leg je uit wat er gebeurt, waarom het nodig is en hoe lang het duurt. Je bewaakt privacy en checkt begrip door het kind te laten navertellen.
Beklemtoon ook het thema schaamte uit slides 19–20.
Adolescent 12–18 jaar
Adolescenten zoeken meer autonomie, identiteit en privacy.
Communicatie wordt beïnvloed door:
gevoeligheid voor oordeel of schaamte
behoefte aan serieus genomen worden
wisselende impulscontrole en planning
invloed van vrienden en sociale context
soms ambivalente houding: wel onafhankelijk willen zijn, maar ook steun nodig hebben
Noem dat cognitieve ontwikkeling vaak vooruitloopt op emotieregulatie; dat verklaart soms tegenstrijdig gedrag.
Passende aanpak bij adolescenten
Spreek de jongere direct aan
Wees duidelijk over privacy en grenzen daarvan
Gebruik open vragen en actief luisteren
Vermijd betutteling
Bespreek keuzes, gevolgen en eigen regie
In veel settings helpt het om een deel van het gesprek zonder ouders te voeren, binnen professionele en wettelijke kaders.
Weerstand betekent niet altijd onwil
Bij adolescenten kan weerstand voortkomen uit:
schaamte
angst voor verlies van controle
eerdere negatieve zorgervaringen
wantrouwen of behoefte aan zelfstandigheid
Doorvragen en samenvatten helpen om achter de reden van het gedrag te komen.
Voorbeeld ggz of somatische zorg: een jongere die kortaf reageert, kan spanning maskeren in plaats van niet te willen meewerken.
Praktijkvoorbeeld: jeugd-ggz
Bij een adolescent met somberheidsklachten werkt een directe, respectvolle stijl beter dan veel sturing.
De verpleegkundige:
erkent twijfel of terughoudendheid
vraagt door zonder te pushen
vat samen wat de jongere zelf zegt
checkt of afspraken haalbaar zijn
Deze slide heeft geen instructies
Wat is vaak een goede eerste stap bij adolescenten?
Ouders laten antwoorden
Direct de jongere aanspreken
Veel sturing geven
Weerstand negeren
Sluit aan op slides 21–24: autonomie, privacy en serieus genomen worden staan centraal.
Wat kan achter weerstand van een adolescent zitten?
Goede antwoorden noemen bijvoorbeeld schaamte, angst voor controleverlies, negatieve ervaringen, wantrouwen of behoefte aan zelfstandigheid. Koppel aan doorvragen en samenvatten.
Jongvolwassene 18–30 jaar
Jongvolwassenen zijn juridisch zelfstandig, maar zitten vaak in een fase van opleiding, werkopbouw, relaties en identiteitsontwikkeling.
Dat beïnvloedt communicatie door:
behoefte aan gelijkwaardig contact
sterke focus op zelfstandige keuzes
soms onzekerheid ondanks zelfstandige uitstraling
spanning tussen gezondheid, studie, werk en sociaal leven
Benadruk dat 'volwassen' taal niet automatisch betekent dat iemand alles begrijpt of overziet.
Communicatie die past
Leg opties en consequenties helder uit
Sluit aan bij dagelijks leven en haalbaarheid
Check begrip ook bij hoogopgeleide cliënten
Respecteer autonomie, maar bied structuur
Vraag wat iemand zelf belangrijk vindt
Veel studenten overschatten begrip bij verbaal sterke cliënten. Check begrip expliciet, zonder neerbuigend te zijn.
Praktijkvoorbeeld: ziekenhuiszorg
Een jongvolwassene na een operatie wil snel naar huis, maar moet ook instructies begrijpen.
Passende aanpak:
korte en concrete ontslaginformatie
bespreken wat thuis haalbaar is
samenvatten van alarmsignalen
laten herhalen wanneer contact nodig is
Koppel dit aan evidence-based principes: eenvoudige taal, chunking van informatie en teach-back.
Praktijkvoorbeeld: gehandicaptenzorg
Een cliënt van 24 jaar met een verstandelijke beperking heeft een volwassen kalenderleeftijd, maar een lagere ontwikkelingsleeftijd.
De verpleegkundige gebruikt dan volwassen respect én eenvoudige communicatie die past bij het begripsniveau.
Dit is een kernvoorbeeld van verschil tussen kalenderleeftijd en ontwikkelingsleeftijd. Vermijd kinderlijk taalgebruik; houd de benadering volwassen en waardig.
Wat blijft belangrijk bij een verbaal sterke jongvolwassene?
Begrip checken
Meer vaktaal gebruiken
Naasten laten beslissen
Uitleg overslaan
Verwijst naar slides 25–28: zelfstandige uitstraling betekent niet automatisch volledig begrip of overzicht.
Jongvolwassene en ontwikkelingsniveau
Een jongvolwassene met een verstandelijke beperking heeft een volwassen kalenderleeftijd, maar mogelijk een lagere ontwikkelingsleeftijd. De verpleegkundige kiest dan voor volwassen respect én eenvoudige communicatie.
Belangrijk nuancepunt: niet infantiliseren, wel aanpassen aan begripsniveau.
Waarom bespreek je haalbaarheid bij een jongvolwassene?
Bespreek antwoorden als: ontslaginstructies koppelen aan studie, werk, thuis wonen, pijn, vermoeidheid, planning en haalbaarheid.
Volwassene 30–65 jaar
Volwassenen brengen vaak veel levenservaring, verantwoordelijkheid en eerdere zorgervaringen mee.
Communicatie wordt beïnvloed door:
behoefte aan duidelijke informatie en keuzevrijheid
combinatie van zorg met werk en gezin
eerdere overtuigingen of ervaringen met zorg
soms weerstand door stress, pijn of tijdsdruk
Maak duidelijk dat ervaring zowel kan helpen als hinderen: iemand kan goed geïnformeerd zijn, maar ook vastzitten in eerdere negatieve ervaringen.
Passende aanpak bij volwassenen
Communiceer gelijkwaardig en doelgericht
Vraag naar voorkennis en verwachtingen
Luister actief naar zorgen en bezwaren
Vat opties en afspraken helder samen
Houd rekening met stress, pijn en beperkte aandacht
Vooral bij pijn of overbelasting verwerken volwassenen informatie vaak slechter dan je op basis van hun niveau verwacht.
Naasten: wel belangrijk, niet vanzelfsprekend leidend
Bij volwassenen staan autonomie en toestemming centraal.
Naasten kunnen steun geven, maar de verpleegkundige blijft letten op:
wat de zorgvrager zelf wil
wie aanwezig mag zijn
welke informatie gedeeld mag worden
hoe gezamenlijke besluitvorming verloopt
Goed moment om beroepshouding te koppelen aan respect voor regie en vertrouwelijkheid.
Praktijkvoorbeeld: wijkverpleging
Bij een volwassene met diabetes in de wijkverpleging speelt vaak meer dan alleen uitleg over leefstijl.
De verpleegkundige onderzoekt ook motivatie, haalbaarheid, weerstand en steun vanuit thuis of werk.
Deze slide heeft geen instructies
Wat staat bij volwassenen centraal naast duidelijke info?
Toestemming en autonomie
Spel en afleiding
Volledige sturing
Ouders als aanspreekpunt
Slides 29–32 leggen nadruk op gelijkwaardigheid, keuzevrijheid en toestemming bij het betrekken van naasten.
Wat belemmert begrip bij volwassenen vaak het meest?
Stress of pijn
Te weinig autonomie
Te veel privacy
Te weinig levenservaring
Deze slide heeft geen instructies
Oudere 65+
Bij ouderen lopen gezondheid, levenservaring en kwetsbaarheid sterk uiteen.
Factoren die communicatie beïnvloeden:
gehoor- of gezichtsproblemen
trager tempo van informatieverwerking
multimorbiditeit en veel informatie tegelijk
waarde van routine en levenservaring
soms onzekerheid, verlieservaringen of afhankelijkheid
Benadruk heterogeniteit: een oudere groep is geen uniforme groep. Vermijd stereotypen.
Passende communicatie met ouderen
Spreek duidelijk en in rustig tempo
Gebruik korte eenheden informatie
Controleer horen en zien
Vat samen en herhaal waar nodig
Sluit aan bij gewoonten, waarden en levenservaring
Maak onderscheid tussen harder praten en duidelijker praten. Schreeuwen helpt niet; articulatie, tempo en omgeving wel.
Dementie en ontwikkelingsniveau
Bij dementie kan de kalenderleeftijd hoog zijn, terwijl begrip, geheugen en overzicht afnemen.
Dan past de verpleegkundige de communicatie aan door:
één boodschap tegelijk te geven
concrete woorden te gebruiken
aan te sluiten bij het moment
onnodige correctie of discussie te vermijden
Dit is het tweede kernvoorbeeld van verschil tussen kalenderleeftijd en ontwikkelingsleeftijd. Leg uit dat bejegening respectvol volwassen blijft.
Praktijkvoorbeeld: ouderenzorg
Bij een oudere met beginnende dementie en medicatie-uitleg helpt het om:
uitleg te doseren
begrip direct te checken
een naaste te betrekken als steun
rekening te houden met spanning en geheugenproblemen
Deze slide heeft geen instructies
Wat helpt bij communicatie met een oudere met dementie?
Snel veel uitleg
Eén boodschap tegelijk
Steeds corrigeren
Abstracte taal gebruiken
Gebaseerd op slides 33–36: doseren, concretiseren en onnodige discussie vermijden.
Afstemmen bij ouderen
Bij ouderen let je op horen en zien, spreek je in rustig tempo en geef je informatie in korte eenheden. Bij dementie helpt het om begrip direct te checken en zo nodig een naaste te betrekken.
Laat eventueel het verschil bespreken tussen harder praten en duidelijker praten.
Wat blijft in elke levensfase gelijk?
Goede verpleegkundige communicatie is steeds afgestemd op:
wat iemand begrijpt
wat iemand voelt
hoeveel regie iemand aankan
welke ondersteuning nodig is
De basisvaardigheden veranderen niet, maar de manier waarop je ze inzet wel.
Dit is de inhoudelijke landing van de les: niet leeftijd op zichzelf, maar afgestemde communicatie op ontwikkelingsfase en situatie.
Overzicht van passende keuzes
Jonge kinderen - kort, concreet, voorspelbaar, met ouders dichtbij
Schoolkinderen - eerlijk uitleggen, vragen toelaten, begrip checken
Adolescenten - direct aanspreken, privacy en autonomie respecteren
Jongvolwassenen en volwassenen - gelijkwaardig, doelgericht, haalbaarheid bespreken
Ouderen - tempo aanpassen, herhalen, rekening houden met zintuigen en geheugen
Gebruik deze slide als samenvattend schema over de levensfasen heen.
Wat is de kern van communicatie in elke levensfase?
Afstemmen op begrip en regie
Dezelfde uitleg voor iedereen
Altijd via naasten spreken
Leeftijd exact volgen
Eindcontrole op slides 37–38: de basis blijft gelijk, de uitwerking verschilt per ontwikkelingsfase en situatie.
Welke aanpak kies je bij twee heel verschillende leeftijden?
Verwachte elementen: jonge kinderen kort en voorspelbaar; schoolkinderen eerlijk en met navertellen; adolescenten direct, privacy en autonomie; volwassenen gelijkwaardig en haalbaar; ouderen tempo, herhaling, zintuigen/geheugen.
Wat neem jij mee uit deze les?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat studenten één concreet inzicht noemen dat zij in stage of praktijk kunnen toepassen.
Welke levensfase vond jij het lastigst om op af te stemmen?
Gebruik deze vraag om zicht te krijgen op leerbehoeften of onderdelen die herhaling vragen.
Begrippenlijst
Kalenderleeftijd - het aantal jaren sinds iemands geboorte
Ontwikkelingsleeftijd - het niveau waarop iemand functioneert in begrip, taal, emotie en zelfstandigheid
Actief luisteren - aandachtig luisteren en laten merken dat je de ander volgt
Doorvragen - verder vragen om behoeften, zorgen of onduidelijkheden helder te krijgen
Samenvatten - kort teruggeven wat de ander heeft verteld of wat is afgesproken
Begrip checken - nagaan of informatie echt is begrepen
Belevingswereld - de manier waarop iemand de situatie ervaart en betekenis geeft
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
Autonomie - zelf keuzes kunnen maken over zorg en behandeling
Naasten - ouders, partner, familie of anderen die betrokken zijn bij de zorgvrager
Weerstand - afwerend of terughoudend gedrag dat vaak een achterliggende reden heeft
Cognitieve ontwikkeling - ontwikkeling van denken, begrijpen, onthouden en redeneren
Eenvoudig taalgebruik - taal die kort, duidelijk en goed te begrijpen is
Ontwikkelingsfase - een levensfase met kenmerkende behoeften en mogelijkheden voor communicatie
Deze slide heeft geen instructies