2.4 Taalbewustzijn

• newEditor

Taalbewustzijn: voor- en achtervoegsels

Lesdoel

Ik kan een voorvoegsel en een achtervoegsel herkennen en uitleggen wat ze doen in een woord.

Aan welke woorddelen denk jij bij voor- en achtervoegsels?

Gebruik de reacties als start: leerlingen noemen mogelijk on-, her-, be-, -tje, -lijk, -er, basiswoord. Koppel daarna terug aan het lesdoel.

Wat is taalbewustzijn?

Taalbewustzijn betekent dat je let op hoe woorden zijn opgebouwd.

Je kijkt niet alleen naar het hele woord, maar ook naar de delen van een woord.

Zo kun je woorden beter begrijpen en soms ook zelf nieuwe woorden maken.

Koppel dit kort aan bekende woorden uit de klas, zoals 'onhandig' of 'vriendelijk'. Het gaat hier om bewust kijken naar woorddelen.

Wat is een voorvoegsel?

Een voorvoegsel staat voor het basiswoord.

Het verandert vaak de betekenis van het woord.

Voorbeelden:

• ongelukkig

• herlezen

• bekijken

Benadruk dat het basiswoord meestal zonder het voorvoegsel ook nog herkenbaar is: gelukkig, lezen, kijken.

Voorvoegsels in woorden

• on- = niet of het tegenovergestelde

• her- = opnieuw

• be- maakt van een woord vaak een werkwoord

Voorbeeld:

herlezen = opnieuw lezen

Houd het eenvoudig: leerlingen hoeven hier niet alle taalregels te kennen, maar vooral het effect van het voorvoegsel te zien.

Welk woord heeft een voorvoegsel?

A

vriendelijk

B

bakker

C

herlezen

D

speeltje

Controleert of leerlingen voorvoegsel herkennen tegenover achtervoegsels uit de voorbeelden op de slides.

Vul de juiste woorddelen in

Een voorvoegsel staat voor het basiswoord. In herlezen betekent her- opnieuw lezen. Het basiswoord is lezen.

voorvoegsel

herlezen

her-

lezen

achtervoegsel

bakker

on-

vriendelijk

Alle woorden en betekenissen komen direct uit de behandelde voorbeelden van de slides over voorvoegsels.

Wat is een achtervoegsel?

Een achtervoegsel staat achter het basiswoord.

Het kan de betekenis veranderen, maar ook de woordsoort.

Voorbeelden:

• speeltje

• vriendelijk

• bakker

Leg 'woordsoort' alleen heel kort uit als dat nodig is: bijvoorbeeld dat van een werkwoord soms een zelfstandig naamwoord wordt gemaakt, zoals bak → bakker.

Achtervoegsels in woorden

• -tje maakt iets vaak kleiner

• -lijk maakt vaak een bijvoeglijk naamwoord

• -er kan een persoon aanduiden

Voorbeeld:

bakker = iemand die bakt

Kies eventueel nog één extra voorbeeld: vriendelijk, eerlijk, boompje. Houd het tempo hoog en de uitleg kort.

Wat doet -tje meestal in een woord?

A

maakt kleiner

B

betekent opnieuw

C

maakt negatief

D

duidt persoon aan

Plausibele afleiders komen uit andere behandelde woorddelen: her-, on- en -er.

Maak de uitleg compleet

Een achtervoegsel staat achter het basiswoord. In bakker laat -er zien dat het om een persoon kan gaan.

achtervoegsel

bakker

-er

persoon

voorvoegsel

herlezen

-lijk

basiswoord

Sluit aan bij de uitleg dat -er een persoon kan aanduiden.

Basiswoord, voorvoegsel, achtervoegsel

Je kunt woorden opdelen in stukken.

• on + gelukkig

• her + lezen

• speel + tje

• vriend + elijk

Het basiswoord blijft het belangrijkste deel van het woord.

Laat leerlingen zien dat het handig is om eerst het basiswoord te zoeken. Daarna kijk je wat ervoor of erachter staat.

Waarom is dit handig?

Als je voor- en achtervoegsels herkent:

• begrijp je sneller moeilijke woorden

• zie je hoe een woord is opgebouwd

• kun je beter spellen en schrijven

Maak de koppeling naar lezen en woordenschat. Dit is de afrondende inhoudelijke slide: waarom deze kennis nuttig is.

Wat is het basiswoord in ongelukkig?

A

on

B

gelukkig

C

lijk

D

her

Toetst of leerlingen eerst het basiswoord kunnen vinden, zoals op de slide over opdelen van woorden.

Waarom zijn voor- en achtervoegsels handig?

Goede antwoorden noemen dat je woorden sneller begrijpt, ziet hoe ze zijn opgebouwd, of beter kunt spellen en schrijven.

Wat heb jij vandaag geleerd over woorden?

Laat leerlingen kort terugkijken op hun leerproces. Mogelijke antwoorden: voorvoegsel herkennen, achtervoegsel herkennen, basiswoord zoeken, verschil uitleggen.

Wat vond je het lastigst in deze les?

Metacognitieve reflectie. Verwachte thema's: basiswoord vinden, verschil tussen voor- en achtervoegsel, betekenis van woorddelen.

Begrippenlijst

taalbewustzijn - bewust kijken naar hoe taal en woorden zijn opgebouwd

basiswoord - het belangrijkste deel van een woord

voorvoegsel - een woorddeel dat voor het basiswoord staat

achtervoegsel - een woorddeel dat achter het basiswoord staat

woordsoort - het soort woord, zoals een werkwoord of zelfstandig naamwoord