§4.4 Overmaat en ondermaat (Chemie Overal 3 havo)

4

Reacties en energie

Paragraaf 4.4

Overmaat en ondermaat

Bij een verbranding kan het vuur uitgaan terwijl er nog brandstof is. Of juist giftig gas ontstaan. Wat bepaalt dat?

Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo

Foto: Kansieelina (CC BY 4.0)

1 / 15
volgende
Slide 1: Slide
newEditorScheikundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 3

In deze les zitten 15 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Leerlingen leren dat een reactie stopt als één beginstof op is, onderscheiden overmaat en ondermaat, rekenen met massaverhoudingen en kennen onvolledige verbranding en koolstofmono-oxide. Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 4 Reacties en energie, paragraaf 4.4. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

Onderdelen in deze les

4

Reacties en energie

Paragraaf 4.4

Overmaat en ondermaat

Bij een verbranding kan het vuur uitgaan terwijl er nog brandstof is. Of juist giftig gas ontstaan. Wat bepaalt dat?

Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo

Foto: Kansieelina (CC BY 4.0)

Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 4 Reacties en energie, paragraaf 4.4 Overmaat en ondermaat. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Kansieelina, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

4.4  Overmaat en ondermaat

Leerdoelen

4.4.1

Je kunt uitleggen wat overmaat en ondermaat is bij een reactie.

4.4.2

Je kunt met een massaverhouding bepalen welke stof overblijft en hoeveel er ontstaat.

4.4.3

Je kunt uitleggen wat onvolledige verbranding is en waarom CO gevaarlijk is.

Practica en vaardigheden

V A A R D I G H E I D

Rekenen met massaverhoudingen

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Startvraag

Fietsen bouwen

Een fietsenmaker heeft 10 frames en 14 wielen. Elke fiets heeft 1 frame en 2 wielen. Hoeveel fietsen kan hij maken?

A

10 fietsen

B

14 fietsen

C

7 fietsen, 3 frames blijven over

D

7 fietsen, 4 wielen blijven over

Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Er zijn 14 wielen, genoeg voor 7 fietsen. Daar horen 7 frames bij, dus 3 frames blijven over. Dit is de analogie voor de les: de wielen zijn de ondermaat, ze raken als eerste op en bepalen hoeveel er gemaakt wordt. De frames zijn de overmaat.

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Overmaat en ondermaat

Stoffen reageren in een vaste verhouding. Heb je van één beginstof minder dan nodig, dan stopt de reactie zodra die op is.

  • de stof die als eerste op is heet de ondermaat

  • de stof die overblijft heet de overmaat

De hoeveelheid product wordt bepaald door de ondermaat.

Verwijs naar de fietsen: de wielen zijn de ondermaat. In het lab is dit het geval als je een stof afweegt: je kunt van de ene stof bewust meer nemen om zeker te zijn dat de andere helemaal reageert. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Opdrachten Kennis

1

Wat is de ondermaat bij een reactie?

A

de beginstof die als eerste op is

B

de beginstof waarvan er te veel is

C

het reactieproduct dat ontstaat

D

een stof die niet meedoet

De ondermaat bepaalt hoe ver de reactie komt. B is de overmaat, C een reactieproduct en D een stof die niet meedoet, zoals stikstof bij een kaarsvlam.

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Voorbeeldopdracht 1

6 g magnesium reageert met 6 g zuurstof (Mg : O₂ : MgO = 3 : 2 : 5). Wat blijft over en hoeveel MgO ontstaat?

gegeven

6 g Mg en 6 g O₂, verhouding 3 : 2 : 5

gevraagd

overmaat en m(MgO)

uitwerking

6 g Mg vraagt 6 : 3 x 2 = 4 g O₂

Er is 6 g O₂, dus 6 - 4 = 2 g O₂ over

m(MgO) = 6 + 4 = 10 g

antwoord

Zuurstof is overmaat: 2 g blijft over.

Er ontstaat 10 g MgO.

Controle: voor 10 g MgO is 6 g Mg en 4 g O₂ nodig, samen 10 g. Daarnaast blijft 2 g O₂ onbenut: 6 + 6 = 12 g voor de reactie, 10 g na de reactie plus 2 g die is overgebleven. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Onvolledige verbranding

Foto: Arthur Jan Fijałkowski (CC BY-SA 3.0)

Bij te weinig zuurstof (ondermaat) verbrandt een brandstof onvolledig. Er ontstaan roet (koolstof) en het giftige gas koolstofmono-oxide (CO).

2 CH₄ + 3 O₂ → 2 CO + 4 H₂O

Een gele vlam wijst op onvolledige verbranding, een blauwe vlam op volledige.

CO is reukloos en kleurloos, en bindt zich in het bloed beter dan zuurstof. Daarom zijn koolmonoxidemelders belangrijk bij geisers en gaskachels. Let erop dat de roet zichtbaar is, maar het CO niet. Image credit: Arthur Jan Fijałkowski, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Volledig of onvolledig

Het verschil zit in de hoeveelheid zuurstof die beschikbaar is.

Volledig

Genoeg zuurstof. Blauwe vlam, CO₂ en H₂O, veel energie.

Onvolledig

Te weinig zuurstof. Gele vlam, roet en CO, minder energie.

Bij onvolledige verbranding komt minder energie vrij uit dezelfde hoeveelheid brandstof, en ontstaat er giftig gas. Een goede ventilatie is daarom belangrijk. Image credit: LessonUp

Vul de woorden in.

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Opdrachten Kennis

2

De stof die als eerste opraakt, heet de ondermaat.

De stof die overblijft, heet de overmaat.

Bij te weinig zuurstof ontstaat het giftige gas koolstofmono-oxide.

ondermaat
overmaat
koolstofmono-oxide
koolstofdioxide
stikstof
beperking

Leerlingen verwarren overmaat en ondermaat vaak: ondermaat is een tekort, overmaat een overschot.

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Opdrachten Toepassing

3

Waarom hoort bij een geiser een koolmonoxidemelder?

A

CO is brandbaar en kan ontploffen

B

CO is giftig en heeft geen geur

C

CO geeft een gele vlam

D

CO is zwaarder dan lucht

Je ruikt of ziet CO niet, maar het is giftig: een melder waarschuwt. Een gele vlam is een teken van onvolledige verbranding, maar het gas zelf geeft geen vlam. Image credit: Jensbn, Wikimedia Commons (publiek domein)

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Opdrachten Toepassing

★ 4

9 g Mg en 4 g O₂ reageren (Mg : O₂ = 3 : 2). Welke stof is in overmaat en hoeveel blijft over?

A

geen, alles reageert

B

zuurstof, 2 g blijft over

C

magnesium, 5 g blijft over

D

magnesium, 3 g blijft over

Dit is de steropdracht. 4 g zuurstof vraagt 4 : 2 x 3 = 6 g Mg. Er is 9 g Mg, dus 9 - 6 = 3 g Mg blijft over. Er ontstaat 6 + 4 = 10 g MgO. Wie B kiest, heeft de verhouding andersom gebruikt. Wie C kiest, trekt 4 van 9 af.

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Opdrachten Toepassing

5

Hoeveel gram zuurstof heb je minstens nodig om 12 g magnesium volledig te laten reageren (3 : 2)?

12 : 3 = 4 en 4 x 2 = 8 g zuurstof. Er ontstaat dan 12 + 8 = 20 g MgO. Heb je meer dan 8 g zuurstof, dan is zuurstof de overmaat.

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

V E R D I E P I N G

Blauwe of gele vlam

Bij een gasfornuis mengt de brander gas met lucht. Het gas brandt met een blauwe vlam. Is er te weinig lucht, dan wordt de vlam geel en zet zich roet af op de pan.

Een gele vlam bij een gasfornuis of geiser is een signaal voor onvolledige verbranding: laat de installatie nakijken. Dit is een mooie link tussen de scheikunde en de veiligheid thuis. Image credit: Warszawska róg Szerokiej w Tomaszowie Mazowieckim, woj. łódzkie, Wikimedia Commons (Public domain) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 4

Paragraaf 4.4

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

4.4.1 Overmaat en ondermaat

2

4.4.2 Rekenen met overmaat

3

4.4.3 Onvolledige verbranding en CO

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

4.4

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp