4
Reacties en energie
Paragraaf 4.4
Overmaat en ondermaat
Bij een verbranding kan het vuur uitgaan terwijl er nog brandstof is. Of juist giftig gas ontstaan. Wat bepaalt dat?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Kansieelina (CC BY 4.0)
4
Reacties en energie
Paragraaf 4.4
Overmaat en ondermaat
Bij een verbranding kan het vuur uitgaan terwijl er nog brandstof is. Of juist giftig gas ontstaan. Wat bepaalt dat?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Kansieelina (CC BY 4.0)
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 4 Reacties en energie, paragraaf 4.4 Overmaat en ondermaat. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Kansieelina, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
4.4 Overmaat en ondermaat
Leerdoelen
4.4.1
Je kunt uitleggen wat overmaat en ondermaat is bij een reactie.
4.4.2
Je kunt met een massaverhouding bepalen welke stof overblijft en hoeveel er ontstaat.
4.4.3
Je kunt uitleggen wat onvolledige verbranding is en waarom CO gevaarlijk is.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Rekenen met massaverhoudingen
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Startvraag
Fietsen bouwen
Een fietsenmaker heeft 10 frames en 14 wielen. Elke fiets heeft 1 frame en 2 wielen. Hoeveel fietsen kan hij maken?
10 fietsen
14 fietsen
7 fietsen, 3 frames blijven over
7 fietsen, 4 wielen blijven over
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Er zijn 14 wielen, genoeg voor 7 fietsen. Daar horen 7 frames bij, dus 3 frames blijven over. Dit is de analogie voor de les: de wielen zijn de ondermaat, ze raken als eerste op en bepalen hoeveel er gemaakt wordt. De frames zijn de overmaat.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Overmaat en ondermaat
Stoffen reageren in een vaste verhouding. Heb je van één beginstof minder dan nodig, dan stopt de reactie zodra die op is.
de stof die als eerste op is heet de ondermaat
de stof die overblijft heet de overmaat
De hoeveelheid product wordt bepaald door de ondermaat.
Verwijs naar de fietsen: de wielen zijn de ondermaat. In het lab is dit het geval als je een stof afweegt: je kunt van de ene stof bewust meer nemen om zeker te zijn dat de andere helemaal reageert. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Opdrachten Kennis
1
Wat is de ondermaat bij een reactie?
de beginstof die als eerste op is
de beginstof waarvan er te veel is
het reactieproduct dat ontstaat
een stof die niet meedoet
De ondermaat bepaalt hoe ver de reactie komt. B is de overmaat, C een reactieproduct en D een stof die niet meedoet, zoals stikstof bij een kaarsvlam.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Voorbeeldopdracht 1
6 g magnesium reageert met 6 g zuurstof (Mg : O₂ : MgO = 3 : 2 : 5). Wat blijft over en hoeveel MgO ontstaat?
gegeven
6 g Mg en 6 g O₂, verhouding 3 : 2 : 5
gevraagd
overmaat en m(MgO)
uitwerking
6 g Mg vraagt 6 : 3 x 2 = 4 g O₂
Er is 6 g O₂, dus 6 - 4 = 2 g O₂ over
m(MgO) = 6 + 4 = 10 g
antwoord
Zuurstof is overmaat: 2 g blijft over.
Er ontstaat 10 g MgO.
Controle: voor 10 g MgO is 6 g Mg en 4 g O₂ nodig, samen 10 g. Daarnaast blijft 2 g O₂ onbenut: 6 + 6 = 12 g voor de reactie, 10 g na de reactie plus 2 g die is overgebleven. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Onvolledige verbranding
Foto: Arthur Jan Fijałkowski (CC BY-SA 3.0)
Bij te weinig zuurstof (ondermaat) verbrandt een brandstof onvolledig. Er ontstaan roet (koolstof) en het giftige gas koolstofmono-oxide (CO).
2 CH₄ + 3 O₂ → 2 CO + 4 H₂O
Een gele vlam wijst op onvolledige verbranding, een blauwe vlam op volledige.
CO is reukloos en kleurloos, en bindt zich in het bloed beter dan zuurstof. Daarom zijn koolmonoxidemelders belangrijk bij geisers en gaskachels. Let erop dat de roet zichtbaar is, maar het CO niet. Image credit: Arthur Jan Fijałkowski, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Volledig of onvolledig
Het verschil zit in de hoeveelheid zuurstof die beschikbaar is.
Volledig
Genoeg zuurstof. Blauwe vlam, CO₂ en H₂O, veel energie.
Onvolledig
Te weinig zuurstof. Gele vlam, roet en CO, minder energie.
Bij onvolledige verbranding komt minder energie vrij uit dezelfde hoeveelheid brandstof, en ontstaat er giftig gas. Een goede ventilatie is daarom belangrijk. Image credit: LessonUp
Vul de woorden in.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Opdrachten Kennis
2
De stof die als eerste opraakt, heet de ondermaat.
De stof die overblijft, heet de overmaat.
Bij te weinig zuurstof ontstaat het giftige gas koolstofmono-oxide.
Leerlingen verwarren overmaat en ondermaat vaak: ondermaat is een tekort, overmaat een overschot.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Opdrachten Toepassing
3
Waarom hoort bij een geiser een koolmonoxidemelder?
CO is brandbaar en kan ontploffen
CO is giftig en heeft geen geur
CO geeft een gele vlam
CO is zwaarder dan lucht
Je ruikt of ziet CO niet, maar het is giftig: een melder waarschuwt. Een gele vlam is een teken van onvolledige verbranding, maar het gas zelf geeft geen vlam. Image credit: Jensbn, Wikimedia Commons (publiek domein)
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Opdrachten Toepassing
★ 4
9 g Mg en 4 g O₂ reageren (Mg : O₂ = 3 : 2). Welke stof is in overmaat en hoeveel blijft over?
geen, alles reageert
zuurstof, 2 g blijft over
magnesium, 5 g blijft over
magnesium, 3 g blijft over
Dit is de steropdracht. 4 g zuurstof vraagt 4 : 2 x 3 = 6 g Mg. Er is 9 g Mg, dus 9 - 6 = 3 g Mg blijft over. Er ontstaat 6 + 4 = 10 g MgO. Wie B kiest, heeft de verhouding andersom gebruikt. Wie C kiest, trekt 4 van 9 af.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Opdrachten Toepassing
5
Hoeveel gram zuurstof heb je minstens nodig om 12 g magnesium volledig te laten reageren (3 : 2)?
12 : 3 = 4 en 4 x 2 = 8 g zuurstof. Er ontstaat dan 12 + 8 = 20 g MgO. Heb je meer dan 8 g zuurstof, dan is zuurstof de overmaat.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
V E R D I E P I N G
Blauwe of gele vlam
Bij een gasfornuis mengt de brander gas met lucht. Het gas brandt met een blauwe vlam. Is er te weinig lucht, dan wordt de vlam geel en zet zich roet af op de pan.
Een gele vlam bij een gasfornuis of geiser is een signaal voor onvolledige verbranding: laat de installatie nakijken. Dit is een mooie link tussen de scheikunde en de veiligheid thuis. Image credit: Warszawska róg Szerokiej w Tomaszowie Mazowieckim, woj. łódzkie, Wikimedia Commons (Public domain) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.4
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
4.4.1 Overmaat en ondermaat
4.4.2 Rekenen met overmaat
4.4.3 Onvolledige verbranding en CO
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
4.4
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp