L E S 1 1
Wraak en medelijden
Tekst 11A
Patroklos verschijnt aan Achilles
Achilles neemt wraak op Hektor. Maar in de nacht krijgt hij bezoek van iemand die al dood is.
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 1 1
Wraak en medelijden
Tekst 11A
Patroklos verschijnt aan Achilles
Achilles neemt wraak op Hektor. Maar in de nacht krijgt hij bezoek van iemand die al dood is.
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 11 Wraak en medelijden, tekst 11A Patroklos verschijnt aan Achilles. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Henry Fuseli, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11A Patroklos verschijnt aan Achilles
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Achilles Hektor verslaat en later medelijden toont.
2
Je kunt een thematische aoristus herkennen en vertalen.
3
Je kunt een thematische aoristus onderscheiden van een imperfectum.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een ziel zonder graf
Voor de Grieken was een begrafenis heel belangrijk. Wat gebeurde er volgens hen met de ziel van een dode die geen graf kreeg?
Die werd een ster aan de hemel
Die ging naar de Elysese velden
Die werd opnieuw geboren als dier
Die kon de onderwereld niet in
Startvraag: een onbegraven dode kon de rivier naar de onderwereld niet over en bleef rondzwerven. Daarom was het zo erg dat Achilles het lichaam van Hektor niet wilde teruggeven, en daarom vraagt Patroklos in de tekst om een graf. De Elysese velden waren alleen voor enkele uitverkoren helden; sterren en wedergeboorte horen bij andere verhalen. Op de foto: Johann Heinrich Füssli, Achilles grijpt naar de schim van Patroklos (rond 1810). Image credit: Henry Fuseli, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Achilles en Hektor
Hektor wacht Achilles op bij de poort van Troje. Als hij hem ziet, slaat hij toch op de vlucht. Drie keer rennen ze rond de muren. Dan bedriegt Athena Hektor: zij doet zich voor als zijn broer die hem komt helpen. Hektor blijft staan en vecht, maar sterft. Achilles bindt het lichaam aan zijn wagen en sleept het mee.
Achtergrond: Homeros, Ilias 22. Voor hij sterft vraagt Hektor om zijn lichaam aan zijn ouders terug te geven; Achilles weigert. Gevoelig: het mishandelen van het lichaam is ook voor de Grieken schokkend; Homeros zegt dat Achilles 'schandelijke dingen' bedacht. Vertel het zakelijk. Op de foto: fresco van Franz Matsch in het Achilleion op Corfu (1892). Image credit: Franz Matsch, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11A Woorden
Grieks
betekenis
ὁράω, εἶδον
zien
φεύγω, ἔφυγον
vluchten
βάλλω, ἔβαλον
werpen, gooien
λείπω, ἔλιπον
achterlaten
λαμβάνω, ἔλαβον
nemen, pakken
Grieks
betekenis
λέγω, εἶπον
zeggen
ἦλθον
ik kwam, ik ging
θάπτω, ἔθαψα
begraven
ἡ ψυχή
ziel, schim
τὸ δόρυ
speer
Leerwoorden tekst 11A. Bij deze werkwoorden moet je de aoristus apart leren: soms lijkt hij op het praesens (φεύγω, ἔφυγον), soms helemaal niet (λέγω, εἶπον; ὁράω, εἶδον). Ἦλθον is de aoristus bij het werkwoord voor 'gaan, komen'; het praesens daarvan komt later. Θάπτω heeft een gewone sigmatische aoristus (10B). Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11A Patroklos verschijnt aan Achilles (1)
Achilles vecht weer. Bij de muren van Troje wacht Hektor.
1
Ὁ Ἕκτωρ τὸν Ἀχιλλέα εἶδε καὶ ἔφυγεν.
Τρὶς περὶ τὸ τεῖχος ἔτρεχον.
Τέλος δὲ ὁ Ἕκτωρ ἔμεινεν
καὶ τὸ δόρυ ἔβαλεν.
5
Ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς τὸν Ἕκτορα ἀπέκτεινεν
καὶ τὸν νεκρὸν πρὸς τὰς ναῦς εἷλκεν.
τρίς drie keer
περί + acc. rondom
τρέχω rennen
τέλος ten slotte
εἷλκεν sleepte (ἕλκω)
Vertaling regel 1-6: Hektor zag Achilles en vluchtte. Drie keer renden ze rond de muur. Ten slotte bleef Hektor staan en wierp zijn speer. Maar Achilles doodde Hektor en sleepte het lichaam naar de schepen.
Tip: vergelijk ἔβαλεν (regel 4, aoristus: één worp) met ἔβαλλεν uit tekst 10C (imperfectum: steeds weer gooien). Het enige verschil is één λ. Ook ἔτρεχον (imperfectum) en ἔφυγεν (aoristus) lenen zich goed om het verschil in aspect te bespreken. Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Tekst 11A Patroklos verschijnt aan Achilles (2)
Νυκτὸς δὲ ὁ Ἀχιλλεὺς ἐκάθευδεν.
Ἡ δὲ ψυχὴ τοῦ Πατρόκλου ἦλθε καὶ εἶπεν·
«Καθεύδεις, Ἀχιλλεῦ· ἐμὲ δὲ ἔλιπες.
10
Θάπτε με ταχέως, ὦ φίλε.»
Ὁ Ἀχιλλεὺς τὸν φίλον λαβεῖν ἤθελεν,
ἡ δὲ ψυχὴ ὑπὸ τὴν γῆν ἔφυγεν.
Ἔπειτα ὁ Ἀχιλλεὺς τὸν φίλον ἔθαψεν.
νυκτός 's nachts
καθεύδω slapen
ταχέως snel
ὑπό + acc. onder
ἡ γῆ aarde
Vertaling regel 7-13: 's Nachts sliep Achilles. Toen kwam de schim van Patroklos en zei: 'Je slaapt, Achilles, en mij heb je in de steek gelaten. Begraaf me snel, vriend.' Achilles wilde zijn vriend vastpakken, maar de schim vluchtte onder de aarde. Daarna begroef Achilles zijn vriend.
Achtergrond: Homeros, Ilias 23, 62-107 en 23, 108-257 (de lijkverbranding). Λαβεῖν is de infinitivus van de thematische aoristus, met het accent op de uitgang. Doorvraag: waarom kan Achilles zijn vriend niet vastpakken? Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
K E N N I S
1
Welke vorm is een thematische aoristus?
ἔβαλλεν
ἔβαλεν
ἔθαψεν
βάλλει
Antwoord B: ἔβαλεν heeft de aoriststam βαλ- en de uitgang van het imperfectum. Ἔβαλλεν is het imperfectum (stam βαλλ-), βάλλει het praesens. Ἔθαψεν is wel een aoristus, maar een sigmatische (ψ = π + σ). Doorvraag: hoe zou je het verschil tussen ἔβαλλεν en ἔβαλεν vertalen?
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
D E T H E M A T I S C H E A O R I S T U S
Sommige werkwoorden maken de aoristus zonder σ, maar met een eigen aoriststam. De uitgangen zijn dezelfde als bij het imperfectum.
λείπω: imperfectum ἔλειπον, aoristus ἔλιπον
βάλλω: ἔβαλλον, ἔβαλον
Soms is de stam heel anders: λέγω, εἶπον; ὁράω, εἶδον.
De infinitivus heeft het accent op de uitgang: λιπεῖν, λαβεῖν.
imperfectum
aoristus
1 ev
ἔλειπον
ἔλιπον
2 ev
ἔλειπες
ἔλιπες
3 ev
ἔλειπε(ν)
ἔλιπε(ν)
1 mv
ἐλείπομεν
ἐλίπομεν
2 mv
ἐλείπετε
ἐλίπετε
3 mv
ἔλειπον
ἔλιπον
inf.
λείπειν
λιπεῖν
O N T H O U D
Imperfectum en thematische aoristus hebben dezelfde uitgangen. Het verschil zit in de stam: ἔλειπον of ἔλιπον.
Grammatica: in het lesboek heet deze vorm 'thematisch' omdat er tussen stam en uitgang een o of e staat (de themavocaal), net als in het praesens en imperfectum. Leerlingen moeten de aoriststam als woord leren; laat ze daarom bij elke thematische aoristus het praesens noemen. Bij λείπειν staat in de rij inf. de infinitivus praesens: het imperfectum zelf heeft geen infinitivus. Doorvraag: waarom kun je ἔλιπον en ἔλειπον niet op het gehoor uit elkaar houden als je slordig leest? Image credit: LessonUp
Kies steeds de aoristus (1e persoon enkelvoud).
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
K E N N I S
2
φεύγω: ἔφυγον
λαμβάνω: ἔλαβον
λέγω: εἶπον
Antwoord: ἔφυγον, ἔλαβον, εἶπον. De afleiders zijn de imperfecta: augment en dezelfde uitgang, maar met de stam van het praesens. Wie twee keer een imperfectum kiest, kijkt naar het augment in plaats van naar de stam.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Wat is de goede vertaling?
Ὁ Ἀχιλλεὺς τὸν φίλον λαβεῖν ἤθελεν.
Achilles nam zijn vriend mee.
Achilles wilde zijn vriend loslaten.
Achilles wilde zijn vriend vastpakken.
Zijn vriend wilde Achilles vastpakken.
Antwoord C: ἤθελεν (imperfectum van ἐθέλω) is de persoonsvorm, λαβεῖν de infinitivus van de aoristus van λαμβάνω. A vergeet ἤθελεν, B vertaalt λαβεῖν verkeerd, D verwisselt onderwerp en lijdend voorwerp (ὁ Ἀχιλλεύς is nominativus).
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Achilles toont medelijden
Twaalf dagen ligt het lichaam van Hektor bij de schepen. Dan gaat de oude koning Priamos 's nachts alleen naar de tent van Achilles. Hij kust de handen die zijn zoon hebben gedood en zegt: denk aan je eigen vader. Achilles en Priamos huilen samen, elk om zijn eigen verdriet. Achilles geeft het lichaam terug en belooft elf dagen vrede.
Achtergrond: Homeros, Ilias 24, 468-676. Hermes brengt Priamos ongezien langs de wachtposten. Peleus, de vader van Achilles, zal zijn zoon ook nooit meer terugzien; dat maakt dat Achilles Priamos begrijpt. Veel lezers vinden dit het hoogtepunt van de Ilias: geen overwinning, maar medeleven met de vijand. Doorvraag: waarom eindigt een oorlogsverhaal met deze scène? Image credit: Giuseppe Girometti, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ἡ ψυχὴ τοῦ Πατρόκλου ἦλθε καὶ τὸν Ἀχιλλέα εἶδεν.
Vertaling: De schim van Patroklos kwam en zag Achilles. Τοῦ Πατρόκλου is genitivus (van Patroklos). Wie εἶδεν niet herkent: het is de aoristus van ὁράω uit de woordenlijst.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Ἕκτωρ τὸ δόρυ ἔβαλεν, ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς οὐκ ἔφυγεν.
Vertaling: Hektor wierp zijn speer, maar Achilles vluchtte niet. Beide werkwoorden zijn thematische aoristen. Extra voor snelle leerlingen: zet beide vormen in het imperfectum (ἔβαλλεν, ἔφευγεν) en leg uit wat er dan aan de betekenis verandert.
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Ziel, werpen en zien: drie woorden die je in het Nederlands terugvindt.
ἡ ψυχή
ziel
psychologie, psychisch
βάλλω
werpen
ballistiek, symbool, probleem
ὁράω
zien
panorama
Grieks in het Nederlands: psychologie is de leer van de geest. Een symbool (σύμβολον) is iets wat 'samengeworpen' wordt, een probleem (πρόβλημα) iets wat 'voor je geworpen' wordt. Een panorama (ὅραμα) is een 'alles-zicht'. Doorvraag: wat zou een 'psychiater' letterlijk zijn (ἰατρός = arts)? Image credit: LessonUp
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
T O E P A S S I N G
6
Achilles sleept Hektor achter zijn wagen, maar later huilt hij met Priamos. Hoe kan dat?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: zijn woede om Patroklos is uitgeraasd na de begrafenis; Priamos laat hem aan zijn eigen vader denken; verdriet verbindt vijanden. Doorvraag: is Achilles aan het einde een betere held dan aan het begin?
L E S 1 1 · W R A A K E N M E D E L I J D E N
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Achilles, Hektor en Priamos
Thematische aoristus herkennen
Aoristus of imperfectum
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 11B
Andromache rouwt om Hektor
Andromache hoort geschreeuw bij de muur en rent erheen. Wie beschermt Troje nu Hektor er niet meer is?
G R A M M A T I C A
Vragend en onbepaald voornaamwoord τίς/τις
Vooruitblik: 11B Andromache rouwt om Hektor. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Jacques-Louis David, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp